Jeksenbi, 7 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12694. Jazılğandar — 7135. Qaytıs bolğandar — 53
Kübirtke 2198 15 pikir 9 Jeltoqsan, 2019 sağat 12:04

Tärbie - wlt pen memlekettiñ bolaşağın ayqındaydı!

Täuelsizdiktiñ twtqası

Ağılşındar, «säbi tärbiesi, ol düniege kelerden bir ğasır bwrın bastaladı» deydi yağni ol tärbieniñ negizi, sol wlttıñ tili, dästüri, minezi, öneri, mädenieti... Ömirlerin teñiz-mwhitta ötkizetin yağni ömir men ölimniñ arasın birneşe santimetr taqtay bölip twratın jäne dünietanımı şeksiz mwhitta qalıptasqan ağılşındar minezi erekşe halıq. Ataqttı psiholog G.Lebon ağılşındar turalı, «Amerika qwrlığına kelgen ağılşındar, onda bir ğasırda jaña örkeniet ornattı... Ündistandı jaulap alğannan keyin sanı özderinen 60 ese köp jergilikti halıqtı ağılşın tilinde söyletti...». HHİ ğasırda ağılşın tili halıqaralıq, ğılım men tehnikanıñ, älem halıqtarınıñ 75% söyleytin tilge aynaldı. Osı halıqta, «tañ Britaniyada atıp, sonda batadı» degen otarlau kezinen qalğan tärbielik mañızdı mäsele bar. Ol, 18-ge tolğan jigitter 20 jıl äskerde boladı. Jası 40-qa tayanğanda äskerde basqa el-jerdi körgen jigitter negizinen 18-25 jastağı qızdarmen otbasın qwradı. Osınday otbasında tärbie alğan wl-qızdıñ bilimdi, talanttı, wlttıq dästürge berik bolatının ömir körsetti. Batıs elderinde qalıptasqan tağı bir dästür, ol er jetken jastar ata-anadan bölek şığıp, öz küşterimen bilimderin alıp, jwmıstarın istep ayaqtanğasın otbastarın qwradı.

Al, bizde kerisinşe, zamanaui tärbie tolıq qalıptaspağan. Bizde: - balanıñ tamağı toq, jılamay össe, sonı tärbie dep tüsinedi. Osınday ortada ösken wl-qızdıñ baspaqtan ayırmaşılığı şamalı?!;

- «ata-ana bar tapqan-tayanğanın balanıñ aldına qoyu mindet» dep tüsingen ortada ösken, wl-qızdıñ sanası uaqıtılı jetilip, ömirlik maqsat pen mindet qalıptaspaydı, jastardıñ köpşiligi Otan aldındağı borıştarın öteuden qaşadı jäne otbasın qwruğa batıldarı barmaytın masıl bolıp ösedi. Bizde otan qorğau mäselesin para şeşedi. Äskerge barğısı kelmegender men barğısı keletinder (soñınan qwqıq, qarjı policiyası t.b. qajet) mäseleni $300 berip şeşedi. Qazaqtar, japonnıñ, «eger ata-ana bar tapqanın balalarınıñ aldına qoyatın bolsa, onda wl-qızdarı masıl, al nemereleri qayırşı» boladı degendi bastan keşirude. Bwl, Ana til men Atamekendi qorğap, eldi damıta almaytın yağni tärbiesi teris bolaşaq wrpaqqa salğan kapitaldan elge eşqanday payda bolmaydı;

- Jibek jippen örilgen kokonnıñ işinde liçinkadan jetilip, odan şığuğa talpınıp jatqan köbelekti körgen ğalım, kokonnıñ tesigin ülkeytip onıñ şığuına kömektesedi. Öz küşimen şıqpağan şalajansar köbelek ömir süruge jaramsız bolıp, ölip qaladı. Bwl, küresip, maqsattarına jetkender ğana ömirge jäne soñınan wrpaq örbituge layıqtı ekenin körsetetin swrıptau, barlıq tirşilikke, onıñ işinde aldımen adamğa da ortaq evolyuciyanıñ zañı. Qazaqta onı, «Jetelegen tazı tülki almas» nemese masıldan twlğa şıqpaydı» deydi;

- Tärbie, wlt pen memlekettiñ bolaşağın ayqındaydı. Ol turalı, Şığıs danalığı «wrpaqqa qanday tärbie bergennen, ol wlttıñ jüz wrpaqtan keyin qanday bolatının köruge boladı» deydi. Jüz wrpaq, ol 25 ğasır. Bwl jerde dwrıs yağni wlttıñ ğasırlıq täjiribesine negizdelgen jüyeli tärbieniñ wlttı saqtap, onıñ bolaşağın anıqtaudağı röliniñ ana tildey mañızdı ekenin köremiz;

- Eldegi aralas mektepter kezinde otarlauşılar özderine qajetti audarmaşı, tilmaş t.b. dayındau jäne bwratana halıqtardı orıstandıru üşin aşılğandıqtan, ol wltqa qızmet etpey, mäñgürtterdi dayındaydı yağni wlttıñ mäñgürtenip, marginaldanuına qızmet etedi. Sondıqtan, bwl mektepterdi jabu, ol otarsızdanumen qatar, intellektual'dıq wlt qalıptastırudıñ naqtı qadamı. Ol turalı Köteş aqın,

«Ana tilin almağan aram wldı

Auzı tükti käpirden kem demeñiz...

Ana tilin sıylağan adal wldı,

Hat oqığan ğalımnan kem demeñiz... degen eken;

- Bilim de tärbieiñ ajıramas böligi. Avtordıñ zertteuleri bizdiñ bilim jüyesinde Batıs elderinde keñinen qoldanatın üştik- bilu, tüsinu jäne danalıqtıñ, balalardıñ tek bilu qabiletin ğana damıtatın bölimi ğana ötiletindikten, bilim birjaqtı bolıp qaluda. Sonımen qatar, bizdiñ bilim jüyesi balalardıñ intellektual'dıq damu erekşelikterin eskermegendikten, onıñ tiimdiligi tömen. Endi oğan bala-baqşadan bastap üş tildi üyretu degen anahronizmdi engizude. Bwl, mümkin bolaşaqta kemtar wrpaq tärbieleudegi qoğam damuın ondağan jıldarğa tejeytin diktatorlar engizgen «jañalıq» bolıp qalatın bolar?! Jalpı, avtordıñ qorıtındısı boyınşa joğarıdağı körsetilgen bilimdegi kemşilikter baqıtsız wrpaq tärbieleudiñ negizi boluda;

- Francuz därigeri Said Mwhamedtiñ, «Almatınıñ bir klinikasında ekiqabat kelinşekterdiñ kezekke jartı sağat talasqandarına qınjıldım. Olardıñ özderin tüzetu keş. Al, jatırlarındağı bolaşaq säbileriniñ psihikasın bwzıp, tipti olardı aşıq dünieni körmey jatıp baqıtsız etip jatqandarın tüsinbeytinderi qınjılttı. Osınday ata-analar barda soğıstıñ keregi joq» degen edi. Bizdegi jağday jañağıday bolsa, basqa halıqtar jatırdağı bolaşaq säbige muzıka, parkterge barıp qwstardıñ änin... tıñdatıp tärbieleytinin internet zamanında bäri biledi. Sebebi, ananıñ qorşağan ortamen baylanısı jäne köñil küyi 3-4 aydan bastap jatırdağı bolaşaq säbige tügeldey beriledi. Adamnıñ ömiri ekige bölinedi: jatırdağı jäne odan şıqqandağı. Säbi intellektisiniñ 10-15 payızı jäne psihikası jatırda qalıptasadı. Biz, osı tärbie mäselesinde, qoğamda bolsın qay zamanda ömir sürip jatqanımızdı tüsip, onıñ auızdığın qolğa alğanda ğana, zamandı bileytin jağdayğa jetemiz;

- Japondar sem'ya byudjetiniñ 42-45%-ın balalarınıñ jäne özderiniñ oquına yağni qoğam tügeldey adam kapitalın damıtu, onıñ ömirin wzartıp, eñbek önimdiligin arttıru... jwmsasa, bizde qarjını emtihan men diplomdar satıp aluğa jwmsaydı. Nätijesinde, bilimsiz diplom alğan jastar jwmısqa ornalasa almaydı. Mısalı, bizdegi joğarğı bilimi barlardıñ jwmısqa ornalasuı onday bilimi joqtardan 2 ese az, al Batıs elderinde 3 ese köp;

- Bizde keybir ru-taypalar qor qwrıp, oğan jinalğan qarjını rulastarına diplom alıp beru, jwmısqa ornalastıru jäne lauazımın köteruge jwmsaydı. Al, aldıñğı qatarlı elder üşin, ol el bolaşağı jastardı bwzatın jol. Mısalı, finder balalarınıñ oqu, jwmısqa ornalasu t.b. mäselelerine aralaspaudı wlttıq ideya deñgeyine qoyğan. Sebebi, olardıñ wğımında bolaşaq twlğanıñ jeke isine aralasu, ol jastardı jigersiz, juas, masıl qılıp, wlttıñ bolaşağına ziyanın tigizedi. Olar balağa qarmaq berse, biz balıq beremiz;

- Evreylerdiñ dästürinde balanıñ düniege keluin negizinen köktemge josparlaydı. Sebebi, sol kezde düniege kelgen säbi birden dalada seruendep, taza auamen demalıp, auırmay össe, küz ne qısta tuğan bala taza auağa şığudı birneşe ay kütip, damuı toqtap «jartılay twnşığıp» jatadı;

- Bizde, basqa halıqtardağıday jastardı bolaşaq otbasın qwrıp, wrpaq tärbieleuge jüyeli dayındıqtan ötetin orta otbasında da, mektep pen qoğamda da qalıptaspağan. Mısalı, 1980 jılı student kezde Leypcigtegi gigiena muzeyinde bolğanımızda, sondağı 7-8 sınıp oquşılarımen birge jatırdağı säbidiñ 9 ay damu jolın mulyajdan jäne fil'min körsetti. Biz alğaş ret körgen osı qwbılıs olardıñ oquşılarına tañsıq emes, adam anatomiyasınıñ tanımdıq sabağı;

- Bizdegi tärbieniñ bir erekşeligi, ol barlığın tiyuğa, mısalı «qızğa 40 jerden tiım» t.b. negizdelgen. Bwnday ädis jaña ösip kele jatqan organizmdi twnşıqtıru, aşılatın tüysikterdi («çakra») biteu, ayağında suicid t.b. qayğılı jağdaylarmen ayaqtaladı. 2012-2013jj BWW mamandarınıñ zertteuleri 12-18 jastağı qız balalar arasındağı suicidten Qazaqstan älemde 1-şi orında dese, 2018j solardıñ zertteulerinde otbasılıq zorlıq, abort, suicid, ajırasudan älemde aldıñğı törttikke kiredi ekenbiz. Bwnday jağday soñğı on jıl boyğı azamat soğısında halqınıñ bir böligi aştıq pen oqtan ölip, qalğan 7 millionı bosqın bolğan Siriyada da joq.

Bwl ne qılğan swmdıq?! Bwnıñ bir sebebi, Semey atom jäne Resey äskeri poligondarınıñ zardabı. Semey aymağındağı suicidtiñ deñgeyi eldegi ortaşa statistikalıq körsetkişten 15-16 ese, Resey poligondarı aymağında 10-12 ese joğarı. Bayqoñırdan 1963 jıldan beri radioaktivti geptil'men wşıp jatqan raketalardıñ zardabı da sonday;

- 2016 jılı Qazaqstan Al'yansı bastağan qoğamdıq wyımdar eldegi 6 oblıstıñ territoriyasına 10 mln ga jerde ornalasqan Resey äskeri poligondarı, - ol anneksiyanıñ bir türi, onı jabu kerek dep BWW bastağan barlıq halıqaralıq wyımdarğa jazğanmenen, onı Ükimet pen Parlament qoldamadı yağni olar wlt bolaşağına nemqwraylı qarauda;

- Bwl jerdegi mäseleniñ kürdeliligi, - ol joğarıdağı ekologiyalıq apat aymaqtarında eki bastı balanıñ, debilizmniñ t.b. jii payda boluımen qatar, ruhani twrğıdan «bodannan qwl tuadı, qwldan jetesiz wl tuatın» postkommunistik kezeñdegi bwratana qoğamnıñ sanasınan arıluğa resmi Nwrswltannıñ qwlqı joq nemese qwl-qwtan bolğan solardıñ özderi, wlt pen qoğamnıñ damuına kedergi keltirude;

- Qazaqstandıqtar balaların qalay tärbieleytini turalı YUNISEF-tiñ Wlttıq Adam qwqığın qorğau ortalığımen birge jürgizgen balalardıñ qwqıqtarın qorğaudıñ jağdayı turalı zertteulerdiñ qorıtındısın keltireyik:

A. Balalarğa küş körsetu tärbie kezindegi qajettilik, äleumettik norma dep sanaydı;

Ä. Zertteu qorıtındısı ülkenderdiñ 75% otbasında balanıñ tärtibin baqılau üşin wrğandı qoldasa, 67 payızı balalardı tärbieleudiñ zorlıq ädisin qoldanatını anıqtaldı;

B. Balanı zorlap, küşpen tärbieleu ädisiniñ tiimdiligi joqtığımen qatar, ol balanıñ densaulığı men psihikasına ziyan keltiredi. Sondıqtan twrğındarmen bala tärbiesi turalı ağartu jwmıstarın jürgizu arqılı köp jıldar qalıptasqan norma, model' jäne şarttardı özgertu qajet;

V. Bir jasqa deyingi balalardıñ 1/3 qatal tärbieniñ bir türin, 2-4 jastağılardıñ 50%, 5-9-dağılardıñ 58% wşırauda;

G. Eresekterdiñ 67% psihologiyalıq jäne küşpen jazalaudı qoldanğanın aytadı;

D. Balalardıñ 62%-den 79% deyini otbasında ata-ana nemese tärbieşiden zäbir köredi. Balalıq kezde psihologiyalıq, ne küş qoldanılğan wrpaq, eseygesin sol ädisterdi öz balalarına qoldanuğa beyim yağni balanı zorlap tärbieleu wrpaqtan-wrpaqqa berilude;

E. 2018 jıldan oblıstarda engen kommunikativti nauqannıñ maqsatı bala tärbiesinde qalıptasqan äleumettik teris normalardı özgertip, pozitivti ata-ana taqırıbın damıtu. Ekspertterdiñ wstanımı boyınşa tärtip degen, ol jazalau emes. Nağız tärtip küşke süyenbeydi. Ol tüsinisu, özara sıylastıq, şıdamdılıq jäne ekijaqtı tiimdi qarım-qatınasqa negizdeledi. Balanı wrıp tärbieleu, - ol tuındağan mäseleler men qayşılıqtardı şeşudiñ tiimdi jolı emes, kerisinşe teris ülgi beredi;

J. YUNISEF pen Wlttıq adam qwqığın qorğau Ortalığı jürgizgen saualnama 75%-ke juıq eresekter tärtip saqtau maqsatında balalarğa küş qoldanudı qoldaytını anıqtadı;

- Tärbiemizdegi joğarıda keltirilgen kemşilikterdiñ orın aluına ana tilimizdegi «Qatın» (hanım, princessa) degen sözden bastap qazaqtıñ 18 mıñ söziniñ mağınası bwzılğanı da tikeley äser etude. Ana til –ol wlttıñ kodı, oylau jäne dünietanımdıq jüyesi. Osı jüyeniñ bwzıluı wlttıq sananıñ qalıptasuın tejep, wlttıq tärbie, moral', ruh, namıs, minez, öner... jalpı mädeniet, ne örkeniettiñ damuına kedergi boluda. Bwl mäselelerdi jüyeli şeşu üşin:

A. Halqımızdağı aruaqtar, ata-ana men ülkendi sıylau, imandılıq, inabattılıq, bauırmaldıq t.b. otbası, oqu orındarı jäne qoğamda jan-jaqtı uağızdau;

Ä. Qazaqtıñ wlttıq sanası men bolmısı batırlar jırları men epostarı, küy men aytısında, bürkitşiligi men asaudı qwrıqtau t.b. bolğandıqtan, osı salalar tärbieniñ özegine aynalu kerek. Onsız berilgen tärbie jahandanu, kosmopolitizm, dini ekstremizm t.b. wlttıq sananı ulaytın qoyırtpaq. Mısalı, 1943 jılı Wlı Otan soğısınıñ jauaptı kezinde eldiñ ruhan köterip jaudı jeñu üşin batırlar jırların mektepter men JOO bağdarlamalarına kirgizip, aytıstı jandandırdı. Sebebi, ğasırlar boyı sanada qalıptasıp, wlttı örlik, erlik, namısşıldıq, arşıldıq, asqaq ruhqa tärbieleytin asıl qazınadan ayırılğan el ana tili men jerinen jäne qasietinen ayırılıp tobırğa aynaladı. Sonımen qatar, otarlauşılar men kommunister wltsızdandıru sayasatın iske asıru üşin engizgen jasandı danışpandardıñ ornına qazaq ideyasın qalıptastırıp Qazaq handığınıñ ideologiyalıq negizin salğan XVğ. Asan qayğı, Qaztuğandardan bastap... «Zar zaman» aqındarı, Kenesarı, Sızdıq swltan t.b. ruhtarın jandandıru täuelsiz memlekettiñ negizgi ideologiyasına aynalu kerek;

B. Qırıqtan astam eldegi är qazaqtıñ üyinen wltımızdıñ iisi añqıp twru kerek. Är qazaq jalğızım! Qazaq «tübi bir türkiniñ» wrpağı! «Qazaqta memleket pen şegara bolğan joq», «Qıtaydağı qazaqtıñ mäselesi, ol sol eldiñ işki mäselesi» degender, ol esalañ, el işinde wltan bolıp jüruge jaramaytın qwldardıñ sözi;

V. Otbası, oqu orındarı, qoğamda «qazaqtıñ moral'dıq deñgeyi orıstıñ mwjığınan tömen...» (Polyaktıñ klassigi A.YAnuşkeviç kerisinşe, «qazaqtıñ ortaşa tabınıñ moral'dıq deñgeyi polyaktardan joğarı» deydi), «qazaqtıñ qazaqtan basqa jauı joq...» (är elden kelgen qazaq jigitteriniñ şetelde kezdeskende özara birneşe jekpe-jekten bas tartuı barlıq qazaq bir-birin birtuğan jalğızı sanaytının körsetedi), «tiri qazaqtıñ sözden amanı joq, ölgen qazaqtıñ jamanı joq...», «qazaq eñbek etuden göri el kezip jürgendi jaqsı köredi...» t.b. qañğıbas kezbelerdiñ, kämönester qazaqtı azdıru ideologiyasına aynaldırğan sözderin qaytalau, ol wltqa qarsı jwmıs jasap jatqanın tüsinbeytinder men osınday nadandarğa des bergen tobırlar qoğamınıñ tirligi. Qasietti kitaptarda, «halıq degen Qwdaydıñ bir atı» deydi. Adam, ol äulie bol ma, danışpan bola ma, - ol pende, Qwdaydıñ qwlı! Onıñ Wlttı yağni Qwdaydı jamandauğa eşqanday qwqığı joq. Al, bwl jerde onı jamandatıp qoyğan babuindar (bol'şevikter) jäne onı, osı kezge deyin Qwrannıñ süresindey qaytalatıp otırğandar, ol Qazaqtıñ el emes, ez bolğanın armandaytın jaularınıñ tirligi. Osı qara sözderdiñ qazaqşa mağınasın tüsinbegender, orıs mektepterine barıp tıñdağanda, «düniede qazaqtan asqan jekswrın halıq joq eken» dep oylaydı. Abaydıñ ömirden tüñilip, qartayğan kezde jazğan qara sözderinen osı zamanğa say tereñ filosofiyalıq oy, wlttıq sananı oyatatın psihologiyalıq twjırımdar men qoğamdı ruhani jañğırtatın tıñ bağıtqa jauap izdeu, ol sopılıq oydı yağni qwmda su izdep sağımdı quğan jolauşınıñ tirligine wqsaydı. Abay klassikalıq ülgidegi filosof bolmasa da, onı zamandastarı Şopengauer, Nicşelerden de joğarı qoyatın äpendiler tabıluda. Abaydıñ tabiğat jäne mahabbat lirikaları, jasöspirimderge arnalğan «bes närseden asıq bol...» t.b. öleñderi onı klassik aqın etken qwndı dünieler. Al, onıñ 45-50 öleñi men 45 qara söz (barlığınıñ kölemi bir tomday), 146 tom klassikalıq tuındı jazğan Getemen qalay salıstıruğa boladı?! Kezinde Europanıñ sınşı-mamandarı Geteni Şiller, Geynelermen salıstıp, odan eşteñe şıqpaytının tüsingen. Al, 15-60 jıl Abay tuındıların zerttep, abaytanuşı-ğalım atanıp jürgender kimder? Olar, ömirde jäne ğılımda joldarı bolmay jürgender?! Eger tüysik bolmasa Abaydı nemese jalpı poeziyanı tüsinu jalpı mümkin bolmas...

Abay atamızdan halqına arnalğan, «Qayran elim, qazağım qalıñ jwrtım, Wstarasız auzıña tüsti-au mwrtıñ. Özdigiñnen tüzeler dey almaymın...» dep därmensizdikten tuğan qayğılı şer. Men de 40 jıl izdep eldiñ ruhın köteretin basqalay eşteñe kezdestirmedim.

Qazaq üşin bügingi küngi Gamlettiñ aldında twrğan mäselesi, ol eldi Qıtay ekspansiyasınan qorğau?! Bwl da Wlı Otan soğısı kezindegidey elge qauip töngen jağday. Öz eliniñ 3 mln azamatın konclagerlerge qamap jatqan ayuandardan ne kütuge boladı?!

Täuelsiz Qazaqstannıñ twtastığın saqtap qalu üşin barlıq qazaq, türkiler taylı twyağı qalmay bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp eldi qorğauğa şığatın uaqıt keldi. Keşikseñ, bir tañda bwl Qıtaydıñ jerine aynalatını aqiqat! Öz azamattarınıñ işki organdarın saudağa salıp, konclagerler wyımdastırğan bügingi qıtay biligi Qazaqstandı da GULAG-qa aynaldırmamaytınına kim kepil?! Endigi wyqı men marğaulıq ölimmen teñ!

Eldiñ ruhın köteru üşin ata-baba mwrası epos-dastandar, aytıs, küylerdi, jastardıñ namısın oyatıp, olarğa ruh beretin Qaztuğan, Dosmambet, Şalkiiz, Qojabergen («Elim-ay»), Aqtamberdi , Mahambet, Mwrat Möñkewlı, Ä.Kerderi, Mırjaqıp, Swltanmahmwt, Qasım, Jwban... jırların barlıq otbası, oqu orındarı, äleumettik jeliler, telearna, gazet-jornal t.b. BAQ arqılı keñinen taratu kerek! Sonda bwl elden kelimsekter, qırğızdan ketkendey quıladı!  Eldi qorğau är qazaq, qazaqstandıqtıñ Otan, Qwday jäne bolaşaq wrpaq aldındağı borışı! Bwl eldiñ tınıştığın bwzu degen mäsele emes. Kerisinşe el twtastığın, tınıştığın saqtap, bolaşağımızdıñ jarqın boluı üşin atqarılatın ister! Alladan, Qazaqstandı bäle-jaladan saqtay gör dep tileyik!

Janwzaq Äkim Meñdeşwlı

Abai.kz

15 pikir