Senbi, 18 Qañtar 2020
Alaşorda 6011 24 pikir 11 Jeltoqsan, 2019 sağat 11:22

Smağwlğa tağzım – bütin Alaş pen ziyalılar isine tağzım!

OTANŞIL WLI AZAMAT

Bizdiñ wlttıq tarihi jadımız sovettik ideologiya presimen janşılıp, tereñ ulanğan. Jaña buın, jas wrpaq bwl dertten arılıp keledi. Bwl – rasında, jaqsı ürdis. Täuelsizdikke jetken qoğamnıñ eñ ülken jetistigi. Al qoğamdıq ömirge endi ayaq basqan wrpaqtıñ talğam-tüsinigin ğılımi negizde qalıptastıruğa, bağıttauğa, biz - ağa wrpaq jauaptımız. Ol ata-baba molasına tağzım etuden, olardıñ bizge qaldırğan amanatına adal boludan bastaladı. Osı rette bügingi wlttıq jadımızdıñ älsiregendigin körsetip twrğan mına faktige köñil audaru parız. 

Osıdan segiz jıl bwrın professor Dihan Qamzabekwlı bastap, qayratkerdiñ ağayın-tuısınan Qapar aqsaqal Aytuğanov, Ğimadiden Ojarov, jurnalist Jaqsıbay Samrat sındı el azamattarı Mäskeuden Astanağa (qazirgi Nwr-Swltan qalasına) Smağwl Säduaqaswlı süyeginiñ külin jetkizdi. Osı eldik istiñ zañdıq negizin qoğam qayratkeri, qazirgi «Qaharmandar» qoğamdıq qorınıñ törağası, eks-senator Sabır Qasımov jüyeledi. Bwl fakti, ärine, wlttıñ tarihi  jadın bügingi swranısqa layıq jañğırtu äreketi edi. Biraq jetkizilgen süyek külin jerleu isi biraz kedergige tap boldı. Bwl jağdaydı, söz joq, sanalı türde jasalğan qarsılıqqa balau tura bolmas. Anığıraq aytqanda, ol qoğamnıñ bügingi ruhani ömirine tikeley qatınası bar tarihi faktini öz därejesinde tüsine almauşılıq dep topşılağan jön şığar. Biraz uaqıt meşittiñ janaza şığaru bölmesinde 4 ayday saqtalıp, «Alaş arısı süyeginiñ mäselesi» parlamentte söz bolıp... aqırında S.Säduaqaswlı süyegi qaladağı eski ziratqa eldik dästürge layıqtı qoyıldı. Oğan da şükir! Köp keşikpey elorda ziyalıları qauımdasıp, basına jaqsı belgi de qoydı. Qwlpıtasqa «Artımızğa – anıq köñilmen, aldımızğa – aşıq közben qarayıq!» degen qayratkerdiñ öz sözi jazılıptı. Mwnı bügin men bolaşaqqa amanat dep tüsineyik!..

Smağwl Säduaqaswlı kim? Bwl arada «edi» degen sözdi sanalı türde aytpay otırmın. Öytkeni kezinde qalıptasıp kele jatqan sovettik otarlau jüyesine teoriyalıq twrğıdan negizdi, praktikalıq twrğıdan sauattı, qarsılıq küresin bastağan twlğalardıñ biri de biregeyi Smağwl Säduaqaswlınıñ aytqan pikiri, körsetken ülgisi bügin de özektiligin joyğan joq.  

Bwl arada men kezinde Smağwl tarapınan aytılıp, keyingi ömir turalığın körsetip bergen eki-üş faktige ğana jügineyin. 1923 jılı Orınbor qalasında ötken İİİ partiya konferenciyasında kelimsek, gastroler-basşısımaq Vaynşteyn degen (sol kezde ükimet törağasınıñ orınbasarı) Qazaqstanda qwrıluğa tiis bolğan socialistik qoğamnıñ materialdıq tehnikalıq bazasın qwru joldarı turalı bayandamasın jasap, «jol körsetkende, Smağwl oğan jauap sözinde «joldas Vaynşteyn, siz arqılı aytılıp otırğan «baza» degen sözdi teris oqısaq «azab» bolıp şığadı. Sol socializmniñ bizge azap bolıp kelmeu jağın kim qarastırdı eken?» degen swrau tastağan. 

Arağa üş-aq jıl salıp, yağni 1926 jılı partiyanıñ İİ plenumında kelesi gastroler-kelimsek Goloşekin «qazaq auılı üstinen «kişi oktyabr'men» qayta jürip ötu qajet» dep wran tastap, I.Stalinniñ qoldauın alğanda, oğan Smağwl tağı da «Goloşekin sözinde demagogiyadan basqa eşteñe de joq. Onday revolyuciyalıq şaralarğa eşqanday da qajettilik joq. Bizdiñ qazaq qoğamındağı endigi kezeñdegi wstanımımız azamattıq soğıs jolı emes, azamattıq birlik twtastıq jolı boluğa tiis!» dep, jadağay konfiskaciya, tötenşe otırıqşılandıru, wlttıq mädenietke şabuıl, ziyalılardı joyu kursına aşıq qarsılıq tanıttı. 

1928 jılı ol Mäskeuden şığatın «Kommunist» jurnalına maqala jariyalap, sovettik industrializaciya sayasatınıñ qazaq üşin jaña otarlau sayasatı ekendigin naqtı dälel arqılı äşkereledi. Mwnday mazmwndağı onıñ kemeldik jäne kemeñgerlik ülgisin tizbelep ayta beruge boladı.

Smağwl Säduaqaswlı 1927-1928 jıldarı F.Goloşekindi Qazaqstandağı basşılıqtan ketiru äreketin bastap, Trockiy jäne Zinov'ev siyaqtı oppoziciyalıq wstanımdağı toppen kelissöz jürgizip, elge tönip kele jatqan apattı (1929-1933 jj.) boldırmauğa janwşıra kirisip, sovettik essiz reformalarğa aşıq qarsılıq küres jürgizdi. 

Al sol Smağwl süyeginiñ küli biraz uaqıt öz ornın taba almay, jetimsirep twrğanı qanday ökinişti? Äyteuir tağı da sol äziz süyek külin jetkizgen azamattardıñ parasattı äreketi arqasında qaladağı eski ziratqa jerlendi. Öytkeni mwnda bir kezderi wlt-azattıq köterilisiniñ äygili köşbasşısı, soñğı qazaq hanı Kenesarı Qasımwlı sarbazdarınıñ da süyegi jerlengen bolatın. 

Wlt qayratkeri Smağwl Saduaqaswlı süyeginiñ elge jetkizilip, dästürge say qayta jerlenui - bizdiñ jaña sayasi ömirimizdegi asa mañızdı jañalıq edi. Biraq sol tarihi oqiğa bilik tarapınan qoldau tappağandığı eldiñ oylı azamattarınıñ köñiline küdik wyalatqanın jasıruğa boladı ma? Onı jasıru kimge paydalı, kimge ziyan? Osını ajırata almay, eki ağaştıñ arasında adasqanday küydemiz. Ökinişti-aq! 

Eger bwl mäsele äli de resmi negizde eskermese, osı isti astanadağı ziyalılar men jastar wyımı qoğamdıq negizde qolğa alıp, jıl sayın jeltoqsannıñ bir küni (Smağwldıñ ömirden ozğan küni) OTANŞIL WLI AZAMATTIÑ basına tağzım etip, dwğa bağıştaudı nege dästürge aynaldırmaydı?! Bwl eldik-otanşıl äreketten äldebir qwpiya sayasi astar izdeuge eşqanday da negiz joq. Mwnday äreketten kömeskilengen, laylanğan jadtı arşıp tazartu äreketin ğana körgen jön.

Mämbet Qoygeldiev,

akademik.

Abai.kz

24 pikir