Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Ädebiet 30652 46 pikir 23 Jeltoqsan, 2019 sağat 12:39

Abadan

Qazaqtıñ qaysar twlğası, memleket jäne qoğam qayratkeri Imanğali Nwrğaliwlı Tasmağambetovtıñ ayaulı anası Dildä Matayqızınıñ dünieden ötuine baylanıstı ardaqtı ağamızdıñ köñiline – jebeu, jigerine – medet bolsın, degen aqşañqan peyilmen atalmış dünieni wsındım...

Avtor

(Dala dastanınan üzindi)

Imanğali Nwrğaliwlı Tasmağambetovke!

 «Men Şıñğıshanday baqıttı bola almadım!»

Napoleon Bonapart

«Örteyin dep otqa kömdim,

Ot jüregim janbadı...»

Şäkärim Qwdayberdi.

 

Ardaqtı ağam, sıylasım!
Essizderge – qiğaşım,
Teksizderge – qimasım,
Abadanım, Imaşım!

Jüregime sıyğasın,
İzetim zor, sıy basım.
İlki toptıñ işinde,
İlip alar twlğasıñ!

Asıl-mwrat wlttıñ,
Müdde-mwñın quğansıñ.
Baba qıbın qwbaqan,
Kisilikpen jiğansıñ!

Swrlı-satpaq say-belden,
Kerbez-körkem Ay körgen.
Bayanına barıñnıñ,
Baquatıñ say kelgen...

Mıñ qwbılğan dünie,
Mwñsızdığın wrlasın.
Belin budı beybağıñ,
Bastan batpan wrğasın!

Qara qalam – aldaspan,
Qanı tamğan sırlasım.
Tas uatqan ot tilim,
Dauıldatqan bwrqasın!

Qanım qızıp twrğasın,
Şın aqiqat – wlğa sın.
Ädildikti attaman,
Attıñ basın bwrğasın.

Qızıl esti teristen,
Qıjıldasıp, kerisken.
Armanımnıñ aq däni,
Mazaladı meni işten.

Suarıp kün nwrımen,
Kömkerip dür-gülimen.
Tozğan aydıñ sınığın,
Japtım jorıq jırımen.

Köñili-küp alaştıñ,
Janar-jası qwrğasın!
Mwzdımwhit-zarımdı,
Qalıñ qazaq tıñdasın!

Bissmillah – Til näri!
Wlı Allanıñ qwlımız!
Älhämınan äldenip,
Bağalanğan qwnımız.

Qorğanımız Äl-Hafiiz!
Peyiş töri – tura Jol.
Uağdağa ilandım,
Künämizdi juğan Ol!

Ie-ilham bwyırğan,
Imanımmen sıyınğam!
Jeti nasır, aq nwrı,
Sıbızğılap qwyılğan.

Aspan astı, jer üsti,
Haqtıñ isi kelisti.
Jalğız Özi şeşetin,
Oñı menen teristi.

Tañğı sahar täubeni,
Qabıldağay, Iemiz!
Janabıña ılayıq,
Basımızdı iemiz!..

Raqımğa mwqtajbız!
Jarılqağay, Jabbarım!
Jağım talmay Kürsiñdi,
Däriptedim, maqtadım!

Dil suatı – Qanağat.
Din quatı – Insap-tı.
Jarılqaytın qanastı,
Toltıratın qwrsaqtı.

Talay şortan şort sınar,
Näpsi torın qwrğanda.
Küybeñ quğan küñkilmen,
Twnşığadı tırbañdap...

Ala jipti attama,
Jalau jalğap jılmañğa.
Bayanı joq bes künde,
Bılapıtqa bılğanba!..

Aldamşığa «ah» wrma,
Alqauın wq Ämirdiñ.
Han Ieniñ – haqı emes,
Bwyrığı Haq Täñirdiñ!

Tañbalama süyekti,
Sıbaylasıp sırdañğa.
Han Ieni qaytemiz,
Jan Iemiz twrğanda!

Ğafuur Jalğız Iemiz!
Mwhammedim – Elşisi!
Ümbet süygen näbige,
Tuılmağan teñ kisi!

Ien aqsa mol meyir,
Iman tatır tilge şın.
Mwhammedtiñ ümbeti,
Eki dünie – birgesiñ!..

Ğwn men Türki twqımı,
Zaman jalın jwlqıñdar!
Asıl tekti wlanıñ,
Artıq tuğan jwrtıñ bar!..

Qan añsağan dwşpannıñ,
Bassüyegi qorımda.
Mörli bayraq jeldegen,
Möde qağan qolında!..

Kül-Teginniñ qaharı,
Kün tübine jetkendey!
Bilte qağan – berekem,
Namıs jiğan, kek bermey...

Qağan kegi – qorğasın,
Berik qaqqan tağasın.
Şılğau etken ayaqqa,
Jaudıñ jırtıq jağasın!..

Er Türiktiñ baytağı,
Orda-Balıq – tiregi.
Sarı teñiz, Aq teñiz,
Emen-jarqın jüzedi.

Älem-altı örkenniñ,
Keppeytwğın siyası.
Eñ şoqtığı biigi,
Türki imperiyası.

Aya-aynala, swlu su,
İnju köl, mwz dariya.
Arqırağan köp özen,
Altı arısqa jariya.

Altın tağı alaulı.
Baraqatı qasında.
Jartı jerdi qamtığan,
Kie-täji basında...

Topırağında Twrannıñ,
Sibirde de – türkiler.
Oğızdar men hazarlar,
Türki dese silkiner.

Edil qağan – Atilla,
Jauda ketken kegi mıñ...
Qıtay menen Rimdi,
Eñiretti Edilim!

Qağandığın, handığın,
Halifatın arabtıñ.
Horezm men Parsını,
Er qağanım tarattı.

Tarazımdı tärkilep,
Farabımdı bwyırttı,
Nwrlı Otırar – Farabım,
Ottı jwrtın wyıttı...

Wlıs qwtı tayğanda,
(Jatqa alaqan jayğanda)
Qanjar salsañ qandasqa,
Qabir qalar qay mañda?!.

Qwyın – qwrıq şaldırmas,
Tegeurini aldırmas.
Zorğa zäru qaraşa,
Qara qardı taldırmas!

Tudı Temir, Temirşi.
Jeñisterdi qwşqan mıñ.
Qamauteri jarılıp,
Aqtı qanı dwşpannıñ!

Täñir Özi tañdağan,
Bes qaruın qamdağan.
Keudesi keñ, quat zor.
Sayıpqıran, Er Qağan!

Qoñırat qız – anası.
Bolmaq emes, jäy kisi...
Aq bäybişe – qoñırat,
Şıñğıs Qağan – Qay kisi!?.

Şekken tepki teksizden,
Keudesi lıq qayğısı.
Türikke Haq bwyırtqan,
Jannıñ jaysañ, jaylısı.

Tiegi – Wlı Dalası,
Süyegi – türik balası!
Qoñırattıñ jieni,
Qazaqqa joq alası...

Aq kiizge kötergen,
Şıñğıs handı Türkiler!
Nayman, kerey, qoñırat,
Asqaq atı dürkirer!

Jalayır men qıpşağım,
Qiyatım häm merkitim.
Altay tauın andızdap,
Eren ösken, erki tıñ!..

Täñirine tabınğan,
Qabıl bolıp batası!
Köşpendisi Altaydıñ.
Aldaspannıñ atası.

Şıñğıs – türki qağanı,
Mwrageri Ğwndardıñ.
Qağanatı Türkiniñ,
800 jıl twrğan Kün!

Ana sözi Şıñğıstıñ,
Qazaq-nayman tili edi.
«Şağatay» dep atalğan,
Türki tildiñ biri edi.

Teñgesinde Şıñğıstıñ,
«Qazaq» degen söz bar-dı.
Imanımen küydirgen,
Satqındar pen azğandı.

Qara tuı Qağannıñ,
«Qara sälde» atalğan.
Taza tili qazaqtıñ.
Aralaspas jat arman.

El basşısı – «Qoñtayşı»,
«Han» sözi joq moñğolda.
Qazaq tili – «Han» degen,
Tasqa basqan tañbamda!

Nökerleri qağannıñ,
Tügelimen türkiler.
Altın, Tegin, Wrınhay,
Reti joq irkiler.

Jebe, Şıñqay, Mwqalı,
Şämşi menen Alaqws.
Toqtabek pen Ketebek,
Tastünektey taramıs.

Joşı menen Batu han,
Nar senimge jaraptı.
Alaulı Altın Ordanı,
«Täñir sıyı» sanaptı...

Orasan küş ormandı,
Ilği otqa orağan...
Altın Orda 300 jıl,
Şığarmağan tabannan!

Taqımı Edil qağannıñ,
Ğasır boyı bastı da...
Qağanattı Hazardıñ,
100 jıl tüsti astına.

Azap, qorlıq, taptalu,
Qabırğasın sındırğan.
Boz samalday bostandıq,
Janar aldın twndırğan.

Zalım Petr Birinşi,
Jarlıq qıldı, zar qağıp:
«Mwsılmandı qırıp sap,
Közboyaumen aldalıq!»

Berekesiz küy keşti,
Biliginde az-aq kün.
Janı qalmay şoşındı,
Qaharınan qazaqtıñ!..

Mıñ jıl aldın Qaşqari,
Türki tilin tületken.
«Jwldızdı aspan» kartasın,
Wlıqbegim – nwr etken.

Arada ötip toqsan jıl,
Kopernik tuıldı.
Wlıqbektiñ qolına,
Qwya almaydı suıñdı.

Bir qol şığıp jeñimnen,
Bir ğaziz bas jağadan.
Intımağım wyısqan,
Ötken künim alaman!

Kök aspannıñ tireui,
Qara jerdiñ qırtısı.
Kök Türikti demedi,
Küresuge jwrtı üşin!

Jusan-samal, tuğan jer,
Atameken ayaulı.
Ruhıñmen tazartam,
Keudemdegi qayaudı.

Tağdır – Täñir jazuı.
Ğaffar isi qiramas.
Sıbağasın Qağannıñ,
Qayırşığa sıylamas!

Köpe-kerneu kesirlik,
(Kökiregimdi kirletti)
Qayırı joq qarağa,
Qağanımdı ülgi ettim!

Esim hanım eruli,
Eñse biik qandasım!
Qasım hanım qarulı,
Quat-qolıñ talmasın!

Tülki jazıp tüginen,
Şıbın janın qorğay ma?
Qalıñ nudıñ qısasın,
Alla jazdı mañdayğa...

Şanşulı elim qapalı,
Jıqtı tauın – tapalı,
Berekesiz bes künde,
Jetpis jamau şapanı.

Azarlıqtıñ dauısı,
Qarqılınday qarğanıñ.
Qwtırdı qwl-qwtanıñ,
Qwdıqqa sap qarmağın!

Namıs – tüni qañtardıñ.
Ayazı atan jığatın.
Bekzatsızdıq – beydaua,
Dilmar bilmes şın atın.

Aqpannıñ aq tütegi,
Qıdırma jel, qarañ kün.
Sıya qoymas köylegi,
Şın Adamğa – nadannıñ.

Qwralaydıñ salqını,
Qıraulağan qırqanı.
Qara nadan – tar tesik,
Qarañdaydı şıntağı.

Auzı qisıq bolsa da,
Bay balası söyledi.
Döp tigizgen ğalımnıñ,
Sardar sözi beyneli.

Qara ormanday qalıñ em.
Qatar sirek azarday.
Ört-özegim auır zar,
Qayğım qara qazanday.

Arıstanday aybarlı,
Namıstı elim, qaydasıñ?
Alayaqtar Ay bardı,
Asırıp san aylasın.

Eki ezui köpirgen,
Köseutildi «kösem» köp,
Sayrat kündi, tätti eles.
Özeuregen «esem» dep.

Qamşı wstar Qadirmen,
Wlıqsızdan ulanğan.
Şat-şadıman kün keşti,
Şatalardan tuğandar.

Qandıköylek kigeniñ,
Körgensizge ılaylandı.
Qotanayaq jabılar,
Jarıspastan bäyge aldı...

Aynımalı adamı,
Qız – qılıqsız, bala – swr.
Jerge jüzin jasırdı,
Iıq süyer Janaşır.

Qiyas, qiın, zombılıq.
Zorlıq, jala, qılmısıñ.
Köpe-kerneu jäbirlik,
Qwl jasadı – wldı şın.

Opasızdı mansapşıl,
Oñğaq qızıq jelpidi.
Mäñgip äñgi esektey,
Eserlenip, kerkidi.

Bitisi kem bosborbay,
Ay betinde – ayğızday.
Miskin-wsqın müsirke,
İn auzında bayğızday.

Bişigeştiñ sert-sözi,
Bata jürmes, bos tabaq.
Qayqañdaydı ingendey,
Añdığanı qas-qabaq...

Asau özen, twnıq su,
Bılğanbaydı ılayğa.
Qañsıq tusa – tañsıqtan.
Säule qwymas şırayğa.

Sanası kem sanduğaş.
Salğan eldi bwlğaqqa.
Nämsiz jerge şöp şıqpas.
Twqım önbes qwrğaqqa...

Közi tura Qwdaydıñ.
Därgeyi däu – döñ üsti.
Mıñ qwbılıp, mort sındıq,
Qasterlemey kenişti...

İzi – suıt, tüs – suıq,
Jetesiz köp, tar mañday.
Topqa tüser tarpañnıñ.
Qwr qañqası qalğanday.

Teñsinbegen Törbası,
Mensinbegen Törbii.
Talay twma talant,
Jalğız qaldı erbiip.

Auma-tökpe qu tirlik,
Biteusizdik büginiñ.
Bılşıldaydı Bas biiñ,
Bılqıldaydı jwlınıñ...

Qırıq qırsıq jabısqan,
Qapersizdiñ qasına.
Bürkengenin qoymasa,
Bürge qaptar basına...

Jaysañdıqqa jwğıspas,
Jalañ bwttıñ sıltauı.
Qırıq sidik qosılsa,
Tausılmaydı bwltañı...

Qwrt-qwmırsqa qaptadı,
Arqa keñge jayğasın.
Jalğan jiın äupildep,
Moldas qwrdı jayğasıp.

Meyirimsiz jelauız,
Ürlep-ürdi şırağın.
Ayaq – körde, bas – törde,
Aq şatırda – qwladın.

Qwstıñ qwlı qwladın,
Sadağa ket, swñqardan!
Tışqan wstap, as qılıp,
Qwba şıñnan qwr qalğan...

Nar atannıñ tösine,
Qolqa-qalqan jarasar.
Şauıp qana tüzersiñ,
Qisıq bitse qara tal...

Qaspaq qırğan qat-qabat,
Qarapayım mayıspas.
Qwrttan taza diñgegi,
Ala qayıñ qayıspas...

...Berekesiz, birliksiz,
Bekke – ayla, bayğa – sın.
Aybaltañdı ötkirle,
Jau tastamas qaylasın!

Sarı ormanğa ört qoyğan,
Toqtamısım – asıldan!
Tämäm jwrtı säjde qıp,
Mäsi süyip, bas wrğan!

Teris tüsse boz qalqan,
Batıs betkey şañ tolğan.
Oraz-Mwhammed kepilde,
Opıq jemey, oq jonğan...

Köñili – lay, közi – las,
Körisuden ne payda?!.
Serti – şılıq, söz – bılıq,
Kelisuden ne payda?!.

...Altın şapaq araymen,
Tapırañım tınıstar!
Qır astında qwnıs bar,
Qınabımda qılış bar!..

Bazınası kieli el,
Qws-wyqıma jii ener.
Bağı tayğan bayğwsıñ,
Bir Allağa süyener!

Küldibalam kökjiek,
Keudem kermek twnadı.
Özek şoqtay şıjğırıp,
Közimde jas twradı.

Suıtqanmen sızdatıp,
Jüregimde jaram mıñ.
Istıq qanı boyımda,
Qıran menen qağannıñ!..

Meyirimdi Jaratqan,
Qwlatpasa sanaqtan.
Jarau-jaudı süyregem,
Twlımınan qan aqqan.

Nayza wşın batırıp,
Omıratqasın jayğağam.
Teke-dauısın baqırtıp.
Kütir-kütir şaynağam!..

Mükämmalım mañızdı,
Dämelisi döñesten.
Telegeyli päk peyil,
Jinay almas tegeşpen.

Kedey-kepşik, joq-jitik,
Jetim-jesir qol jaydı.
Ğärip-ğäsir, şın peyil,
Er mwratın tolğaydı...

...Saqarasın qazaqtıñ,
Kök maysamen kömkerem.
Arı möldir bekzatım,
At suardı ertemen...

Qamıs ormay qimadım,
Şegirtkeniñ şırılın.
Näletige negizsiz,
Qaramadım bwrılıp.

Kindik qanı zañğarda,
Tau tağısı emes pe em?!.
Qos qabılan qos tikse,
Jauı qalmas egesken!

Jaylau-jayı şıñ-qwzda,
Jolbarıspen teñeskem.
Irğıp-qarğıp ötermin,
Jeti qırqa-belesten!

Betegeden bel qalar.
Doğası dür döñespen.
Begiñ ketse, el qalar,
Balası bar tel ösken!

Daralanğan isimen,
Jağa bolğan kişige.
Ot-ruhtı Beybarıs,
Swltan kirdi tüsime...

...Wmıtpaydı jebir-jau,
Qan sasığan tañdardı.
Abadanım törde wsta,
Kenesarı qanjardı!

Kenesar – wlı han!
Zadı asıl, qwştarmın!
«Wlttıñ sağı sındı» deu,
Sandırğı dwşpannıñ.

Almas ruh alapat,
Mäñgi ölmeske teñdelgen.
Soñğı han är qazaqtıñ,
Jüregine jerlengen!

Asıq tüsip alşıdan,
Bir kün şığar Jaz-künim!
Tabısarsıñ basıñmen,
Kenesarı Mäjnünim!

Şemen şerim şegiren,
Qatalağan kegim eñ.
Mümin töri tura jol,
Matay köri – böriden.

Borandattı batısım,
Şıjğıradı şığısım.
Köz janarın jasıtıp,
Jaraspaydı twrısım...

Qwlınımdı tay qıldım,
Alqauınday ayğırdıñ.
Şürşitterdi şiritti,
Abılayday aybındım!

Aqtamberdi nar jırau,
Tasqa salsañ mayırılmas.
Öşpeytwğın ör sözi,
Qınabına qayırılmas:
«Abılay qonğan keñ qonıs,
Elsiz bolar deymisiñ...
Orın tapqan er jigit,
Jersiz bolar deymisiñ.
Orda tigip ornasa,
Törsiz bolar deymisiñ!»

Topıraqtıñ qadiri,
Tatığanda tañdayğa.
Jer tarpığan arğımaq,
Jäyli jüris tañday ma?!.

«Abılay»-lap attandap,
Qosıladı ayğayğa!
Bayanı üşin eliniñ,
At şarşatıp şalğayğa!

Twyağın jelge ilgizgen,
Narqızılın mingizgen.
Bata berip Bögenbay,
Abılaydı bilgizgen.

Uıttı-ottı balağa,
Tañba salıp dana ağa.
Qırıq ru qazaqtıñ,
Säygüligi sanağan.

Atoylatıp tezdegen,
Şoqpen qattı jez degen.
Saqta, depti, twlpardı,
Kek alatın kez keler.

Narqızıl – köz qarası,
Qalıñ jürek jarası.
«Abılaylı» wranda,
Taymağan eş tağası.

Qol sınsa – jeñ işinde,
Bas jırılsa – börikte.
Jaudıñ qanı qarayğan,
Jibermeydi erikke...

Salaq qılma sırıñdı,
Dosıña da, qasqa da.
Öñiñ menen tüsiñde,
Aqberendi tastama!

Taza niet, päk peyil,
Twnıq twma laylamas.
Kök bayrağıñ – ädil oy,
Oyğa – nayza boylamas!

Adalıñdı lastama!
Qasıq qanıñ aqqanşa!
Azaymağay aybatıñ,
Aray Küniñ batqanşa!..

Jaydaq payım jigersiz,
Jazığınan jel ketpes.
Mañız-müdde tereñde,
Tister at – tis körsetpes...

Jabağı-jün jamannıñ,
Kör-kökeyin teskeysiñ!
Jädiger-jer betinde,
Ğadil ğwmır keşkeysiñ!

Ala balta suırıp,
Aymauıtpen qorğandım.
Sırdariya şalqısa,
Köne Hazar tolğandı.

Attıñ buın suıtpan,
Qamdap jaraq-keregin.
Jaralğanğa senbeymin,
Jaratqanğa senemin!

Qızıl iñir jılımşı,
Qayım qazaq jılınşı!
Toqsan mıñ at şapqanda,
Abadanım – BİRİNŞİ!

Küngey teris tartılsa,
Tilersekti şañ qabar.
«Abadannan ayırılsa,
Här bir itke jem bolar».

Altı qanat Alaştıñ,
Qozı-lağın tay dersiñ!
Qara sudan – lay körmey,
Qara tünnen – Ay körsin!

Almatı şäri.

09.12.2018-24.04.2019.


Abadan, abdan, abdana qasqırdıñ üyirin bastaytın arlan, kökjal. Abadan – jaugerşilikte qol bastaytın mıqtı twlğa, köşbasşı, aqın-jıraular «Abadan bayraqtı» deytin erjürek qolbasşı. «Şekti Möñke bi, şerkeş Türke bi, tana Nwrke bi ayttı» degen sözderde köp kezdesedi. «Abadannan ayrılsa, Här bir itke jem bolar» Qaztuğan jıraudıñ öleñi.

Äl-Hafiiz–Alla Tağalanıñ 99 esiminiñ biri, Saqtauşı, qorğauşı.

Äl-Ğafuur–Alla Tağalanıñ 99 esiminiñ biri, Keşiruşi, Keşirimdi.

Janabı – qwzıreti häm qwdıreti.

Qanas – äyeldiñ jatırı, wltabarı.

Niqmet – azap-tozaq.

Saygez – sadaq jebesiniñ bir türi.

Temir, Temirşi, Temudjin – Şıñğıs han.

Äñgi esek – esektiñ erkegi.

Äl-dürman – äl-därmeni, küş-quatı.

Jamiğı – bükil, külli, barlıq, jamağat. «Atamız alıs bolğanmen, Jamiğı qazaq bir tuğan» «Üş ğasır».

Esil – özenniñ atı.

Orıstıñ himik ğalımı Mihail Lomonosovtıñ: «Tesikten bay balasınıñ şıntağı körinedi, men sol nadandıq tesikten qorqamın» degen sözi bar.

«Qwl qwtırsa, qwdıqqı qarmaq saladı». Qazaqtıñ maqalı.

Qwladın – tışqan jep küneltetin qasietsiz qws.

Toqtamıs han – Joşı han äuletinen şıqqan Altın Orda hanı. Quattı Joşı wlısınıñ birligin qalpına keltirip, Kök Orda, Horezm, Saraydı, Qajı-Tarhandı, Qırımdı jauladı. Altın Ordadan bölinip şıqpaq bolğan Resey jerlerin, 1382 jılı Mäskeudi qiratıp, örtep jiberdi.

Kenesarı han – qazaqtıñ soñğı hanı häm

Mükämmal – naqtı maqsat-müdde, iigilik-qazına, baylıq-däulet.

Näleti – lağınet, qarğıs atqan adam.

Beybarıs Swltan – bala küninde Qıpşaq dalasında twtqınğa alınıp, jat jerde erekşe erligimen, asqan talantımen qwldıqtan – qayratkerlikke deyin köterilgen, Mısırday alıp eldi bilep, külli arab älemin saqtap qalğan bizdiñ wlı babamız, asa ğajayıp twlğa.

Qwnıs – omırtqanıñ artqa qaray şığıñqı mayısuı, yağni, bükir. «Bükirdi – kör ğana tüzeydi» Qazaqtıñ mäteli.

«Abadannan ayırılsa,

Här bir itke jem bolar». Şalkiiz (Şälgez) TİLENİŞWLI.

Hazar – Kaspiy teñizi.


Mıñjan Bayjanin

Abai.kz

46 pikir