Düysenbi, 30 Naurız 2020
Alaşorda 3986 50 pikir 30 Qañtar, 2020 sağat 11:34

Qazaq Respublikasınıñ 100 jıldığı qarsañında...

Jaña bastalğan 2020 jıl Wlı oyşıl-aqın Abaydıñ 175-jıldığı, Altın Ordanıñ 750-jıldığı, Ata Zañımızdıñ 25-jıldığına qosa basqa da mañızdı oqiğağa tolı bolmaq. Bwl orayda Qazaq Respublikasınıñ qwrıluına 100 jıl toluı - alğaş avtonomiya türinde düniege kelip, aqır ayağında bügin älemge Qazaqstan Respublikası degen ataumen tanılğan täuelsiz memleketke aynalğan ornı bölek mereytoy. 

Bwl oqiğanıñ aldında Alaş Wlttıq Jerli Avtonomiyasınıñ qısqa da bolsa, jarqın ğwmır keşkenin, sonday-aq Keñes ökimetin moyındağan Alaş Orda basşılarınıñ Qazaq AKSR-ın qwrıp, onıñ qwqıqtıq märtebesi men jer aumağın (territoriyasın) anıqtauğa qızu da tikeley atsalısqan tarihın eskersek, Qazaq Respublikasınıñ Alaş Avtonomiyasımen arada evolyuciyalıq baylanısı boldı dep aytuğa tolıq negiz bar.

Bwl tañğalarlıq jayt. Äytse de totalitarlıq ideologiyanıñ küyreuinen 30-jılday ötuine qaramastan, Täuelsiz Qazaq memleketiniñ resmi tarihnamasında Qazaq Keñestik Respublikasın qwruşı retinde birıñğay Ä.Jangeldin, S.Seyfullin, T.Rısqwlwlı jäne t.b. qazaq bälşebekteri ataladı.

Degenmen Keñes ökimetine deyingi twsta Alaş avtonomiyasınan basqa Finlyandiya, Ukraina, Gürjistan, Äzirbayjan, Başqwrtstan sındı basqa da wlttıq memleketter men avtonomiyalar qwrıldı.Bwl - wlttıq respublikalardı qwruda totalitarlıq ideologiya emes, ärbir halıqtıñ özin özi basqaruğa degen wmtılısı şeşuşi faktorı bolğanın däleldeydi.

Sondıqtan da wlttıq avtonomiyalardıñ qwrıluın Keñes biliginiñ öz bastaması emes, Reseydegi patşalıq bilik qwlağan sätte onıñ otarı bolğan iri-iri halıqtardıñ wlttıq sana-seziminiñ oyanuı nätijesi dep qarastıru kerek. Onıñ işinde Alaştıñ Qazaq Keñestik Avtonomiyası bolıp qayta qwrıluına Ä.Bökeyhan, A.Baytwrsınwlı, Ä.Ermekwlı, N.Töreqwlwlı, S.Qojanwlı, S.Säduaqaswlı jäne t.b. «Alaş» qayratkerleri qomaqtı üles qostı.

Tarihımızdıñ keñestik nwsqasın qorğauşılar: «Alaş» jetekşileri men ökilderi täuelsizdikti añsaytındarın mälimdegen joq», nemese «olar Resey qwramında avtonomiya bolumen şekteldi», - dep, tarihtıñ öşpes betin joqqa şığarğısı keledi [1]. Özgeleri Alaştı «jariyalanbağan avtonomiya» eseptep, «Avtonomiyanı jariyalau keyinge qaldırıldı» da, tek «Alaş Orda ükimeti boldı» dep mälimdeydi. Bwl pikirge salsaq, memlekettiñ memlekettik basqaru tetigi bar (Alaş Orda Halıq Keñesi), biraq onı jasaqtağan memlekettiñ özi (Alaş Avtonomiyası) atımen bolmadı-mıs (!) [2].

Al İİ Jalpı qazaq-qırğız s'eziniñ hattaması 1917 j. 12 jeltoqsanda, Ä.Ermekwlınıñ «Sarıarqa» gazetinde jazğanınday, aldımen Wlttıq Jerli Autonomiyası qwrılıp, azan şaqırıp onı «Alaş» dep atağanın bwltartpay rastaydı. Sodan soñ ğana s'ezd Avtonomiyanıñ memlekettik bilik tetigi – Alaş Orda uaqıtşa halıq keñesin (ükimetin) jasaqtadı. Sonımen qatar s'ezd Alaş Ordağa tayau arada Wlttıq qwrıltay şaqırıp, onıñ bekituine Alaş Konstituciyasınıñ jobasın wsınudı tapsırdı [3, Hİ t., 252 b.]. Qwrıltay sonımen qatar memlekettik biliktiñ üş tetigi – zañ şığaruşı, atqaruşı jäne sot bilikterin jasaqtap, jalpıwlttıq saylau uaqıtın belgileuge tiis edi. Mine sol sebepti Alaş Orda «Uaqıtşa (Wlttıq qwrıltay şaqırılğanşa) Bükil qazaq-qırğız halıq keñesi» dep ataldı. Alaştıñ qwrılğanın Alaş Ordan müşesi (komissarı) bolıp saylanğan Ä.Ermekwlı eñ alğaş «Sarıarqa» gazetinde paş etti. Avtonomiyanıñ qwrılğanı 1918 j. naurız-säuirinde resmi türde Keñes ökimetine de habarlandı (keñirek tömende aytıladı).

Wlttıq Avtonomiyanı halıqtıñ ökiletti ökilderi, onıñ işinde delegattardıñ köpşiligin (81-diñ 43-i) qazaqtan Bükilreseylik qwrıltay jinalısına saylanğan deputattar, qalğan 38-in – qazaq basım twratın 10 oblıs, 1 güberne jäne 3 bolıs, atap aytqanda - Semey, Aqmola, Torğay, Oral, Sırdariya, Ferğana, Jetisu, Bökey ordası, Zakaspi oblısınıñ Mañğıstau oyazı, Samarqant oblısınıñ Jizaq oyazı, Amudariya ätdeli (bölimi), Altay gübernesine qarağan Biiski, Barnaul, Zmeinogor oyazdarı qazaqtarınıñ atqaminerleri qwradı [3, H t., 438 b.]. Keyinirek «Reseydiñ joğarğı bileuşisi» A.Kolçaktıñ «Alaş Ordanı kim sayladı? Reseydiñ qanday memlekettik biligi qaşan onı öz qwzırında bekitti?" degen swrağına, Alaş Orda törağası Ä.Bökeyhan: «Alaş Ordanı ökiletti jalpıqazaq siezi sayladı, sol sebepti eşkimniñ bekituin qajet etpeydi», - dep kesip ayttı [5, İİ t., 84 b.].

Ayta ketetin mäsele, Alaş Orda törağasınıñ özi şınayı demokratiyalıq negizde üş balama ümitkerdiñ işinen köpşilik dauıspen saylandı.

Jalpı Alaş Ordanıñ qazaqtan saylanğan 15 müşesiniñ işinen 8-i S.-Peterbor, Mäskeu jäne Qazanda oqıp zañger diplomın alğan, sud'ya, prokuror, advokat qızmetin atqarğan aytarlıqtay täjiribesi bolsa, törteui – 1906-1907 jj. şaqırılğan İ jäne İİ Memlekettik dumanıñ deputattarı edi.

1918 j. qırküyeginde Ufada Bükilreseylik qwrıltay müşeleriniñ Komiteti (1917.25.10 j. Uaqıtşa ükimet qwlap, 1918.06.01 j. Qwrıltay quılğan soñ, Samarda qwrılğan Reseydiñ alğaşqı zañdı ükimeti) Alaştı Avtonomiya dep moyındadı [3, t. 11, 237]. Onıñ izinşe Ufadağı Memlekettik mäjilis te Alaştı Avtonomiya, Alaş Ordanı – onıñ ükimeti dep moyındadı [3, Hİ t., 239 b.].

Mine osınday tarihi derek-ayğaqtar twrğanda, Alaştı «jariyalanbağan avtonomiya» deu – wlttıq tarihtı öreskel bwrmalaumen para-par.

Rasında da, täjiribesi mol, pragmatik «Alaş» jetekşileri özderin «Bükilreseylik bilik» dep jariyalağan ükimetterdiñ bäri de Reseydiñ «twtastığın» saqtaudı añsaytının jaqsı bildi. Sondıqtan jaña bilikpen aradağı qarama-qayşılıqtı uşıqtırmay, «Samar ükimetin» de, Ufa direktoriyasın da, Kolçaktı da «oyda avtonomiyadan basqa maqsat joq» dep sendirip baqtı. Biraq olar «twtastıqtı» özgeşeleu qabıldadı. Mısalğa, İ Sibir oblıstıq siezinde Ä.Bökeyhan bılay dedi: «YA bizdiñ Resey respublikasın tek qana ştattardıñ federaciyası türinde elestetemin... Eger bizdiñ Resey respublikası jekelegen ştattarğa bölinse, odan halıqtar tek baqıttı boladı...» [3, H t., 129 b.].

Älihannıñ s'ezd izinşe jarıq körgen «Jalpı Sibir siezi» maqalası birqatar tarihşınıñ «Alaş» jetekşileri «täuelsizdikke wmtılatındarın mälimdegen joq» degen tezisin tüpkilikti joqqa şığaradı. Älihan bılay dep jazadı:

«Sibir avtonomiya bolsın, bizdiñ qazaq wltı uaqıtşa Sibirge qosıladı. Bizdiñ bwl fikirimizge az bwratanalar da – bwryat,yaqwt qosıldı.

Sonımen, Sibir avtonomiyasınıñ negizgi zakonıne öz aldı bir bab jazılmaq; qazaq wltı häm özge Sibirdi qonıs qılğan jerli jwrt Sibir avtonomiyasına uaqıtşa qosıladı. Özderi,biz endi bölinip, öz aldımızğa avtonomiya bolamız degen küni bosanıp, avtonomiya boladı dep.

...Biz oyladıq, – äueli Sibirge süyenip, tasımaldap, jalğasıp, köşip ketelik; jipjalğap, zor memleket körneuinen qwtılıp-ap, otau bolıp soñınan bölinelik dep» [3, H t., 189 b.].

«Qazaq deputattarı» attı kelesi maqalasında Ä.Bökeyhan odan beter aşıq jazdı: «Tiri bolsaq, aldımız ülken toy. Alaştıñ balası bwl jolı bolmasa, jaqın arada öz tizgini özinde bölek MEMLEKET bolar»(!) [3, H t, 88 b.].

«Jwrt isin tüs körmey, oyau jürip izdeu maqsat» dep sanaytın Alaş qayratkerleri memleketşil sayasatkerler edi. Olardıñ osı wstanımı bwrınğı imperiya ıdırap, azamat soğısı men terror jaylağan alasapıranda wlttıñ mwñ-müddesin joğarı qoyıp, öz ömirlerin qwrban etip, tuğan halqı üşin wlttıq memlekettiktiñ irgetasın qalap berdi. Alğa qoyğan maqsatına jetu üşin Alaş jetekşileriniñ qanday ımıraşıldıqqa bara alatının, kimmen bolsa da til taba alatının Keñes ökimetine jibergen jauabınan köruge boladı:

«1918 jıl, marttıñ 21-inde biz, Alaş Ordanıñ müşeleri, wlt jwmısın basqaruşı halıq komissarı Stalinniñ Alaş Autonomiyası turalı aytqan sözin teksergennen keyin, Säbet hükimetin Rosiyadağı barlıq autonomiyalı halıqtardıñ kindik hükimeti deuge qaulı qılıp, mınanı bildirdik:1 Dekäbirdiñ 5-nen 13-ine deyin Orınborda bolğan Jalpı qazaq-qırğız sieziniñ qaulısı boyınşa toqtausız Alaş Autonomiyasın jariyalaymız» [3, H t., 438 b.].

İzinşe Mäskeuge keñesterdi moyındaudıñ 14 bap şartı körsetilgen tağı eki jedelhat ketti. Alayda kelissözdi Keñes ökimetiniñ özi üzdi. Sonıñ jäne azamat soğısınıñ bastaluı saldarınan Alaş Orda qantögiske aralasuğa mäjbür bolıp, ükimet qwramında qorğanıs ministrliginiñ qwzırı men mindetteri jüktelgen Äskeri keñes qwrıp [3, H t., 464 b.], wlttıq armiyasın jasaqtap, aqtar qozğalısımen birge Sibir men birqatar qazaq oblısında qızıldarğa qarsı şayqastı. Ayta ketetini, Alaş Ordanıñ birneşe mıñ jauıngerlik armiyası (B.Abdığaliwlınıñ mälimetine säykes, Alaş Ordanıñ Batıs böliminiñ 2 mıñdıq, Torğay, Aqmola, Jetisu jäne t.b. attı äskerlerin aytpağanda, bir Sibir armiyasınıñ qwramında 5 polkten twratın attı qazaq 2 brigadası men 1 derbes  attı polktı)[14, 72 b.] jattıqtırıp, qarulandırıp, qamtuı – Wlttıq Autonomiyanıñ aldınğı basqaru jüyesi qirağan alasapıran jağdayda wlttıq derbes basqaru qabıletiniñ bolğanın ayqın añğartadı.

Sayasi ahualdıñ qanşalıqtı şielenisti bolğanın Mwstafa Şoqay bılay sipattadı: «Eger qazaqtar alğaşında ortalıq keñes ökimetin moyındauğa quana kelisse..., onıñ sebebi, bälşebekter özderiniñ... uädesin... adal orındağanda... qazaq dalasında ... avtonomiyalıq basqaru tolıq jüzege asqan bolar edi. Biraq bälşebekter «burjuaziyalıq» adaldıqtı elemedi de, qazaqtar aldanıp qaldı. Qazaqtar alğan betinen-aq özderine «bwratana» dep qırın qarağan Sibir diktatorına da (A. Kolçak. – Avt. eskertui.) eş ümit artpadı. Qazaqtar... aqır ayağında Sibir reakciyası men reseylik keñes ökimetiniñ birin tañdauğa mäjbür boldı» [5, İİ t., 84 b.].

(№ 1 foto. Alaş avtonomiyası men Keñes ökimetiniñ bir-birin moyındaytını turalı Alaş Ordanıñ öziniñ oblıstıq jäne oyazdıq komitetterine 1918 jıldıñ 16 säuirinde joldağan jedelhattarınıñ biri)

(№ 2 foto. Alaş Avtonomiyası men Keñes ökimeti arasındağı bir-birin moyındau turalı ekijaqtı kelissözi barısında Alaş Orda ükimetiniñ RKFSR Halıq komissarlar keñesiniñ törağası V.Leninge 1918 jıldıñ 21 säuirinde joldağan jedelhattarınıñ biri)

1918 j. Alaş Orda atınan Keñes ökimetimen kelissöz jürgizgen H.Ğabbaswlı, bılay dep eske aladı:  «1918 j. basında [1919 j.] Bökeyhan Semeyge kelip, mäjilis şaqırdı... Bökeyhan ahualdı bayandap berdi de, sayasi oqiğalar patşalıq [monarhiyalıq] jüyeni qalpına keltiru bağıtında damıp kele jatqan jağdayda ne isteu kerek degen mäsele qoydı. Mwnday jağdayda wlttardıñ özin özi bileu qwqına ümit artuı mümkin emes. Sondıqtan Keñes ökimetimen baylanısu qajet... Mine soğan baylanıstı biz Mäskeuge Baytwrsınwlın jiberdik» [12, İİ t., 9-10 bb.].

Arhivterden tabılğan (QR PA, RF MA, RMÄSTA) tarihi derekterge qarağanda, Alaş Avtonomiyasın Qırğız (Qazaq) AKSR etip qayta qwru isi Alaş Orda men Keñester arasındağı wzaq sozılğan (1919 j. jeltoqsanı – 1920 j. tamızı) kelissözdiñ nätijesinde jüzege asqan. Kelissöz barısında bolaşaq qazaq avtonomiyasınıñ qwqıqtıq märtebesi men şekarası talqılanğan. Mäskeulik tarihşı, prof. D.Amanjolova öziniñ «Na izlome. Alaş v etnopolitiçeskoy istorii Kazahstana» attı eñbeginde jazğanınday, «Alaşordaşılar özderi avtonomizmdi qwrıp räsimdegen uaqıttan - 1917 jıldan beri qorğap kelgen şekara aumağında respublika qwruğa ortalıqtıñ (Kreml'diñ) kelisimin alu üşin, öziniñ bükil wyımdastıruşılıq jäne intellektualdıq küş-quatın jwmıldırdı»[13, 412 b.]. Mısalğa, RKFSR Halıq komissarları keñesiniñ mäjilisinde keleşek qazaq respublikasınıñ jer aumağı (territoriyası) turalı bayandama jasağan Alaş Orda müşesi Ä.Ermekwlı Qırğız AKSR turalı Dekretke qoyudıñ qarsañında bolğan mınaday sätti esine aladı:

«V.I.Lenin özi törağalıq etken alğaşqı mäjilistiñ ayağında, Avtonomiyanı qwru jöninde qazir Stalinge barıp pikirlesiñder, onda dayındağan jobası bar, sonımen tanısıp, bar oylarıñdı tüyistiriñder, - dep keñes berdi. 

Mäjiliske qatısuşılar tegis üziliske dälizge şıqtıq. Qazaqstandıq delegaciya 15-tey adambız. Älihan Bökeyhandı tostıq. Älekeñ Leninmen birge oñaşa pikirlesip, äñgimelesip qalğan bolatın. Bir 15-20 minuttan keyin ol kisi de şıqtı. Bizder Sizdi Stalinge kiruge tosıp twrmız, - delindi.

Älihan bärimizge salqındau qarap: «Stalin ne şeşer deysiñ, onıñ ne oyı, ne bilimi kölemdi emes, qanşa bir jetisken joba bar deysiñ. Onan da özimiz jeke şeşken dwrıs», - dep jürip ketti.

Biz bärimiz de añtarılıp qalıp, Älekeñe ilesip Kreml'den şığıp kettik»[6, 12 b.].

(№ 3-4 foto. Qazaqtıñ tarihi töl atauın qalpına keltiru jäne onı orıs tilinde «Kazah» dep jazu turalı Qazaq AKSR ükimetiniñ qaulıları)

Ä.Ermekwlınıñ aytuınşa, Ä.Bökeyhan men V.Lenin studenttik şağınan tanıs bolğan [6, 25 b.], 1893 j. S.-Peterbor universitetiniñ zañ fakul'teti kursın ekstern türde birge tapsırğan. Arağa 27 jıl salıp ekeui jeke qalğanda ne turalı äñgimeleskeni beymälim. Biraq «osı mäjilisten keyin bir jeti ötken soñ V.I.Lenin Qazaq ASSR-in qwru jönindegi dekretke qol qoyadı», - deydi Ä.Ermekwlı. Köp wzamay «Qazaq» degen tarihi atauın qalpına keltirgen däl osı respublika arağa 70 jıl salıp Täuelsizdigin jariyalağan zamanaui memlekettiñ qwqıqtıq, territoriyalıq jäne ekonomikalıq negizine aynaldı.

Mine osılayşa Qırğız (Qazaq) AKSR joq jerde qwrılmağanın kesip aytu kerek. Bärinen bwrın ol qazaq halqınıñ derbes wlttıq memlekettilikke degen wmtılısı men qwlqınıñ jemisi. Oğan Alaş Orda törağasınıñ orınbasarı H. Ğabbaswlınıñ 1918 j. 21 säuirde V.Lenin men I.Stalinge joldağan jedelhatı ayğaqtaydı: «Qazaq oblıstarınıñ avtonomiyası mäselesi qazaq halqınıñ ne ömir, ne ölim mäselesi... Alayda jergilikti deputattar keñesi (keñestik. – avtorlıq eskertui) tarapınan tarapınan halıqtıñ özin özi bileu qwqın eskermeu tiılmadı, qazaq wyımdarın qudalau, olardıñ müşelerin twtqındau qalıñ qazaq bwqarasın özine qarsı qoyadı, wlttıq jikşildikti tereñdete tüsude... Qazaq halıq keñesi (Alaş Orda. – avt. eskertu), qazaq halqınıñ mızğımas talap-tilegin orınday otırıp, avtonomiya ideyasın meylinşe erterek jüzege asırudı öziniñ mindeti dep sanaydı».

Alaş qayratkerleri tuğan halqınıñ maqsat-mwratın arqalap, onı tabandı türde qorğau men jüzege asıruğa özderiniñ bükil bilim-parasatı men küş-qayratın jäne tipti ömirin da ayamay sarp etui – olardıñ öşpes tarihi qızmeti. Keñes ökimetiniñ Dekreti halıqtıñ osı maqsat-mwratın moyındauı jäne Alaş Avtonomiyasınıñ irgetasın kötergen wlt ziyalılarınıñ qiyan-eski küresiniñ zañdı jemisi, tarihi aktısı edi. Onıñ ayqın ayğağı retinde avtonomiyanıñ jer aumağı men şekarasın bekitu sındı jandı mäseleni taldau barısında qazaq (Alaş) ökilderi bwltartpas däleli men uäji esebinde 1897-1901 jj. F.Şerbina men 1902-1903 jj. S.Şvecov ekspediciyalarınıñ ğılımi mälimetterin alğa tarttı. Qazaqtıñ jer-suın, egin, mal şaruaşılıqtarın zerttegen ekspediciyalarğa Ä.Bökeyhan bastan-ayaq qatıstı. V.Leninniñ törağalığımen ötken Halkom keñesinde Ä.Ermekwlı tizip keltirgen osı ayğaq-derekter jerlerdiñ tarihi twrğıda qazaq halqına jatatını mültiksiz däleldedi. Nätijesinde 1917 j. 12 jeltoqsanda İİ Jalpı qazaq-qırğız siezi Alaş jeri dep jariyalağan territoriyanı tügel saqtap, ol qayta qwrılğan Qazaq AKSR-nıñ jer aumağımen birdey bolıp şıqtı [13, s. 361].

(5 foto. 1920 j. Alaş qayratkerleri qorğap qalğan Qazaq AKSR-niñ 1920-1929 jj. jer aumağınıñ kartası)

Osı jäne özge de arhiv qwjattarın eskere otırıp, bir mäseleni aşıq moyındau kerek. Qazaq AKSR-ın qwru isinde qazaq bälşebekteriniñ qosqan ülesin (äsirese wyımdıq jağınan) tübegeyli joqqa şığaruğa bolmaydı. Biraq ol igi iske sonau bastan zor serpin berip, şeşuşi rol' atqarğan basqa twlğalar ekenine köz jetkizemiz. Oğan qosa 1920-1940 jj. «burjuaziyalıq wltşıldıqpen küresti» jeleu etken qazaq bälşebekteri «Alaş» qayratkerlerin jappay qudalaudı özi bastap berip, olardı tügel atuğa, olardıñ ornına el basına Wlı dala halqınıñ üşten ekisin qasaqana wyımdastırılğan aştıq arqılı qırğan qanişer, zwlım sayasi biliktiñ keluine sebepşi boldı (F. Goloşekin). Qwrdımğa taqağan halqın aştıq-azaptan qwtqaramın dep istegen bar amalı tağı da sol Stalinge hat jazudan asa almağan olar «qolın mezgilinen keş sermedi». Iya, olar öz aldına darındı, batıl qayratkerler-tin. Alayda halqın «tar jol-tayğaqtan» aman alıp şığuğa jol tabatın, özderine jön silteytin täjiribesi mol ağa buındı «taptıq küres» pen mansap üşin talas-tartısınıñ qwrbanı etti.

Alaştıñ Keñes respublikası bolıp qayta qwrıluı, evolyuciyası beyresmi bolsa da Ä.N.Bökeyhan bastağan alaşordaşılardıñ  (A. Baytwrsınwlı, A. Ermekwlı, Ğ. Älibekwlı jäne b.) şeşuşi rol' atqarğan is-äreketiniñ nätijesi. A. Baytwrsınwlınıñ «Bilik aq bolsın, meyli qızıl bolsın, bizge bäribir, tek qazaqtıñ özin özi bileuge degen qwqın moyındasa boldı» degen pikiri Alaş jetekşileriniñ mızğımas wstanımı bolatın. Olardıñ tarihi  qızmeti men qosqan ülesi – «Ufa direktoriyası» da, «Reseydiñ joğarğı bileuşisi» A. Kolçak ta, odan qaldı - Keñes ökimetiniñ de täy-täy basqan qazaq memleketin joymaq bolğan bar äreketine qaramastan, Alaş qayratkerleri halqınıñ mañdayına jazılğan tarihi mümkindikten ayırılmauğa bar küş-qayratın ayamadı. Ä.N. Bökeyhannıñ «Bizdiñ jwrt bostandıq, teñdik, qwrdastıq sayasi isin wğınbasa, tezek terip, tarih (tarqı) jolında artta qaladı»[3, t.H, s.84], «keyingi ürim-bwtaq ne alğıs, ne qarğıs bere jüretin aldımızda zor şarttar bar. Osını añğar, jwrtım qazaq!» [3, t.H, s.88] degen ündeui soğan dälel. Olar özderine jalpıwlttıq siez jüktegen mindetti alasapıran kezeñde tabandılıqpen atqara berdi. Tığırıqqa tirelgen sätte olar Keñes ökimetimen ımıralasuğa deyin barıp, aqır soñında wlttıq memlekettiñ irgesin saqtap qaldı.  Öz kezeginde, Qazaq jäne basqa respublikalardıñ qwrıluı Keñes ükimetiniñ kenetten «sıyı» emes, onıñ pragmatizmniñ körinisi, wlttıq qozğalıstar men olardıñ jetekşileriniñ ıqpalın moyındau boldı. Sondıqtan, Qazaq respublikasınıñ qwrıluın, sonımen birge onıñ keyingi täuelsizdigin, tek Sovet ökimetiniñ şeşimderimen baylanıstıruğa tırısu, tarihi faktilerdi bwrmalau, halıqtıñ erki men onıñ basşılarınıñ batıldığın tömendetu.

Sonımen 1917 j. 12 jeltoqsanında halıqtıñ talap-tilegimen düniege kelgen Alaş Avtonomiyası 1920 j. tamızında evolyuciyalıq jolmen Qazaq (alğaşında Qırğız) Respublikası bolıp özgerdi. Öz kezeginde ol 1936 j. jeltoqsanında KSRO-nıñ tolıqqandı müşesi märtebesin alıp – Qazaq KSR-ına aynalıp, 1991 jıldıñ 16 jeltoqsanında öziniñ memlekettik Täuelsizdigin jariyaladı.

Mine sondıqtan da 2020 jıl – Qazaq Respublikasına 100 jıl tolatın tarihi da sayasi mañızı zor mereytoy jılı. Biz, Alaş wrpaqtarı, bügingi elimizdiñ negizin qalauğa bükil sanalı ğwmırın sarp etken ata-babalarımızdıñ erligi men tarihi qızmetin layıqtı bağalap, olardıñ aruaqtarına tağzım etuge mindettimiz.

Eske sala ketsek, 2019 jıldıñ kökteminde «Aq jol» partiyası Ükimetke osınday wsınıs joldağan bolatın. Oğan bwl mäsele zertteui kerek degen jauap alındı. Bizdiñ biluimizşe, QR Bilim jäne ğılım ministrligi Ş.Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ pikirin swradı. Ğılımi mekeme 2019.24.04-de bergen jauabı, tarihi oqiğanıñ keñestik jelisin wstansa da, ayağında «Qazaq Respublikasınıñ 100-jıldığın... atap ötu asa mañızdı. A.Peruaşevtıñ «Qazaq Respublikasınıñ 100-jıldığı» atauın... resmi qoldanu turalı wsınısın tolıq qoldaymız» - dep moyındadı.

Toqeterin aytqanda, resmi tarihşılardıñ özderi de dwrıs dep şıqtı. Al memlekettik organdar äli de ünsiz otır.

Azat Peruaşev,

«Aq jol» demokratiyalıq partiyasınıñ törağası, QR Parlamenti Mäjilisiniñ deputatı.

Swltan Han Aqqwlı,

L.N. Gumilev atın. EWU «Alaş» ĞZI direktorı.

Derekközderiniñ tizbegi:

  • Bıli li liderı «Alaş-Ordı» borcami za nezavisimost' Kazahstana? Interv'yu issledovatelya etoy temı, doktora istoriçeskih nauk, professora Dina Amanjolova. Çitat' zdes': https://camonitor.kz/32814-byli-li-lidery-alash-ordy-borcami-za-nezavisimost-kazahstana.html
  • «Ayqın», 15.02.2019.
  • Bökeyhan Ä. Şığarmaları – Soçineniya. – Astana: «Alaşorda» Qoğamdıq qorı, 2018. – 15 tom.
  • Bisembiev K. B. Ideyno-politiçeskie teçeniya v Kazahstane v konce HİH – naçale HH vv. – Almatı, 1961. – S. 363.
  • Şoqay M. Şığarmalarınıñ tolıq jinağı: On eki tomdıq. – Almatı: Dayk-Press, 2012.
  • Makenbaev Q., Saduakasov Q. Altı Alaştıñ ardağı – Älimhan Ermekov. – Jezkazgan, 1992. – 44 b.
  • Tomski obl. memlekettik arhivi: 3 qor, R. 552, 1 tizbek, 774 is, 56, 71, 73-74 pp.
  • Zaki Validi Togan. Bor'ba narodov Turkestana i drugih vostoçnıh musul'man-tyurkov za nacional'noe bıtie i sohranenie kul'tur. Kniga İ. – Ufa: «Kitap», 1994. – 400 s.
  • RF MA: R-667 Qor, 1 tizbek, 16 is, 1-22 pp.
  • QR PA: 811 q., 23 tizbek, 193 is, 52-54 pp.
  • «Qazaq». №№ 91, 98-99, 24 jeltoqsan, 1914, 23, 26 qañtar, 1915.
  • Dvijenie Alaş: Sbornik materialov sudebnıh processov nad alaşevcami. Trehtomnik. – Almatı: FF «El-şejire», 2011. – T. İİ. – 377 s.
  • Amanjolova D. Na izlome. Alaş v etnopolitiçeskoy istorii Kazahstana. – Almatı: Izdatel'skiy dom «Tayms», 2009. – 412 s.
  • Abdıgaliulı B. Voysko Alaş. Kazahskie çasti v sostave Beloy armii (1918-1920 g.g.) – Astana: Foliant, 2017. – 416 b.

Abai.kz

50 pikir