Beysenbi, 18 Şilde 2019
Jañalıqtar 1550 0 pikir 2 Qırküyek, 2011 sağat 17:40

Qazaqstan – beybit bastamalar mekeni

Gazetimizdiñ ötken nömirinde habarlanğanınday, eli­miz­diñ Memlekettik hatşısı Qanat Saudabaevtıñ Niderlandı Korol'digine resmi saparı jalğasuda.

Eger tarihqa köz jibersek, 1899 jılı Gaagada Beybitşilikti jaqtauşılardıñ konfe­ren­ciyası ötkizilgenin, osı bas­­qosuda alğaş ret Halıq­ara­­lıq törelik sot qwrılğanın bilemiz. Amerikalıq bolat mag­na­tı Endryu Karnegi Beybitşilik sarayın saluğa sol kezdiñ şamasımen ülken soma - 1,5 million dollar qarajat şı­ğa­rıp, qwrılıs jwmısı ayaq­tal­ğannan beri qaray, Halıq­aralıq törelik sotı osı üydi meken etedi. Arada qanşa jıl­dar ötse de Beybitşilik sarayı öz missiyasınan eş auıtqımay jwmısın jal­ğas­tırumen keledi.

Gazetimizdiñ ötken nömirinde habarlanğanınday, eli­miz­diñ Memlekettik hatşısı Qanat Saudabaevtıñ Niderlandı Korol'digine resmi saparı jalğasuda.

Eger tarihqa köz jibersek, 1899 jılı Gaagada Beybitşilikti jaqtauşılardıñ konfe­ren­ciyası ötkizilgenin, osı bas­­qosuda alğaş ret Halıq­ara­­lıq törelik sot qwrılğanın bilemiz. Amerikalıq bolat mag­na­tı Endryu Karnegi Beybitşilik sarayın saluğa sol kezdiñ şamasımen ülken soma - 1,5 million dollar qarajat şı­ğa­rıp, qwrılıs jwmısı ayaq­tal­ğannan beri qaray, Halıq­aralıq törelik sotı osı üydi meken etedi. Arada qanşa jıl­dar ötse de Beybitşilik sarayı öz missiyasınan eş auıtqımay jwmısın jal­ğas­tırumen keledi.

29 tamız - halqımız üşin zorlıqpen tañılğan zwlmat sordan qasiret şegudiñ bası men jäne sol kesapattan arıl­ğan tarihi kün. Ötken ğasır adamzat balasınıñ damuına eñ bir qarıştı serpin bergen, jaña tehnologiyalar men irgeli ğı­lım­dardıñ qwlaşın qarıştatqan ğasır bolğanımen, ol äkelgen qasiret te az bolğan joq. Sonıñ işindegi auır zwlmattıñ biri - 1949 jıldıñ 29 tamızında qazaq jerinde keñester jarğan atom bombası bolatın. Onıñ salmağın jarılıs ötken bir jıldan keyin-aq balalar ölimi bes esege köbeygen, 1962 jılğı derekter boyınşa ärbir tuğan 1000 cäbidiñ 21,2 payızı işten kemis bolıp tuğan Semey öñiriniñ adamdarı kördi. Qırıq jıldan astam jerdiñ astı men üstinde 456 yadrolıq sınaq jasalıp, qa­zaqtıñ qasietti öñiriniñ biri - Degeleñ mañı astan-kesten bol­dı. Qaterli isik auruları jas tañdamay, balğındı da köktey jw­lıp ketetin. Oğan şıdau müm­kin emes-ti. Qasiretin kötere almay kürsingen qazaq eli «Attan» dep jolğa şıqtı. «Nevada-Semey» qozğalısı osılayşa düniege keldi. Ärine, qoz­ğalıs eger sol kezdegi Qazaqstan bas­şılığınan qoldau tappasa, mwnşama öristeui qiın bola­tı­nı ayan edi. Halqınıñ ba­sın­dağı qasiretti bar jan-tänimen wqqan adam ğana oğan qarsı bolmay, qoldau körse­te­tin. 1989 jılı Nwrswltan Nazarbaev yadrolıq qarudı sı­nau­ğa moratoriy jariyalap, öz prezidenttiginiñ alğaşqı jı­lında Semey poligonın jabu turalı Jarlığına qol qoydı. Bwl şın mäninde barşa Qa­zaqstan halqı quana qabıl­dağan Jarlıq boldı.

Beybitşilik sarayındağı fo­tokörmege köz salsañ, osı ta­rihi oqiğalar eriksiz köz al­dıña keledi. Al Semey poli­go­nınıñ jabıluınıñ 20 jıl­dığında ­Elbası älem jwrt­şı­­lığına 29 tamızdı YAdrolıq sınaq­tar­ğa qarsı is-qimıldıñ ha­lıqaralıq küni dep jariyalau turalı wsınıs ayttı. Onday wsınıstı öz erkimen joyqın qarudan bas tartqan eldiñ basşısı ğana ayta alar edi. Sondıqtan ol wsınıs ay­tıl­dı jäne ol qoldau taptı. BWW Bas Assambleyasınıñ şeşimimen 29 tamız osınday tarihi kün retinde belgilendi.

Fotokörmeni aralap şıq­qan soñ Memlekettik hatşı Niderlandı Sırtqı ister ministri Uri Rozental'men kezdesti. Memlekettik hat­şı: «Biz sizderdiñ eliñizdi Europadağı negizgi bir eko­nomikalıq jäne sayasi är­iptesimiz retinde tanimız, sol sebepten de Nider­lan­dımen aradağı qarım-qa­tınastardıñ qay salada da öristeuin jäne onıñ eki jaq­tı da, köp taraptı da bol­ğanın qalaymız», degen. Qarapayım oqır­man­dardıñ özi bizdiñ auıl şarua­şılığında keñinen qol­­danılatın gollandiyalıq äd­is­pen kartop ösirilip nemese sütti siır­lar­dı teh­nologiyalarımen birge satıp alıp, eldiñ igiligine jaratılıp jatqa­nın biledi. Osı rette Qanat Bekmır­zawlı Nider­landı Prem'er-ministriniñ orınbasarı - Auıl şaruaşılığı jäne innovaciya ministri Maksim Verhagenniñ elimizge saparlap qaytuınıñ mañızına toqtaldı. Atalğan sapar eki el arasın­da­ğı osığan deyingi äriptestikti strategiya­lıq deñ­geyge kötergen bolar edi, dedi ol.

Öz kezeginde Niderlandı sırtqı sayasat vedomstvosınıñ basşısı Uri Rozental' Memlekettik ­hat­şı tarapınan aytılğan wsı­­nıstarğa ıqılasın bildirip, ekijaqtı baylanıstardı tereñ­detudiñ mañızdılığın basa ayttı.

«YAdrolıq dilemmalar: bü­gini jäne bolaşağı» taqırı­bın­dağı halıqaralıq konfe­ren­ciyağa jinalğandardıñ jal­pı qarası, olardıñ arasında sözine tek Europa emes, älem köz tigetin sayasatkerler de birşama körindi. Franciyadan senator Aymeri de Montesk'yu kelse, Struan Stivenson sındı Eurodeputat ta közge şalındı.

- Aldımen osı konfe­ren­ciya­nı wyımdastıruşı Nider­landı Ükimeti men Tobias Asser atındağı institutqa alğıs aytqım keledi, - dep bastadı sözin Qanat Saudabaev. - Öz­deriñiz bilesizder, Niderlandı - yadrolıq qarudı joyuğa qa­tıs­tı jäne qarusızdanu mäsele­sin­de birizdilikpen kele jatqan el. Bwl memleket yadrolıq otın­dı tek beybit maqsatta pay­da­lanudı kökseydi. Al Niderlan­dı men Qazaqstan arasındağı osı bağıttağı tığız äriptestik älemdik qoğamdastıqqa da oñ äser etedi dep sanaymız.

Bügingi konferenciyanıñ osı­dan 20 jıl bwrın sol kezdegi Keñes ökimetiniñ qarsılığına qaramastan, asa iri Semey poli­gonı jabılğan aytulı kün­der­de ötkiziluiniñ simvoldıq mä­ni bar. Täuelsizdik alğan kün­nen beri Qazaqstan jäne onıñ Prezidenti yadrolıq qarudı azay­tu, basqa da qaru türlerin tarat­paudıñ belsendi jaqtası bolıp keledi. Köpşilikke belgili, Qa­zaqstanğa Keñes Odağı qwla­ğannan keyin orasan zor, quat­tılığı jağınan törtinşi or­ındağı yadrolıq qaru mwrağa qalğan bolatın. Sol qolımızğa täuelsizdik tigen alğaşqı ay­larda-aq bizdiñ elimizge qolı­mızda bar alapat qarudı saqtap qalu turalı keñesterin Prezidet Nazarbaevtan ayamağandar köp edi. Osı üşin elderiñizge qar­­jılıq subsidiya tögemiz, siz­der yadrolıq qaruı bar al­ğaşqı mwsılman memleketi bo­lasızdar, degender de tabılıp jattı. Bizdiñ öz işimizdegi elita arasında da osınday pi­ğıldağılar bar edi. Son­dıqtan Prezident Nazarbaevtıñ yadro­lıq qarudan bas tartu turalı qabıldağan şeşimi şın mäninde äri batıl, äri dana wyğarım boldı.

20 jıl boyına Qazaqstan aumaqtıq jäne jahandıq qauipsizdikke öziniñ ülesin qosıp keledi. Elimizde yadrolıq qarudıñ infraqwrılımı tügeldey joyıldı. Semey poligonı jabılıp, 20 jer as­tın­dağı wñğımalar men ştol'nyalar, ärqay­sı­nıñ küşi megatonnalıq 10 400 oqtwm­sıq, SS-18 qwrlıqaralıq ballistikalıq raketa, 40 TU-95 H-55 qanattı zımı­ran­dar men 370 taktikalıq yadrolıq zaryadpen jabdıqtalğan auır bombalauşı jä­ne qwrlıqaralıq zımırandardı wşı­ra­tın 148 şahtalıq wşıru pul'ti joyıldı.

Elimizdiñ yadrolıq qarudı taratpau­dağı isi tek poligondı jabumen jäne jappay qırıp-joyatın arsenaldan arı­lu­men şektelmeydi, Qazaqstan 2006 jı­lı YAdrolıq terrorizmmen küres jahan­dıq bastamasına Reseymen jäne AQŞ-pen birlese qwrıltayşı boldı. 2007 jılı oğan müşe memleketterdiñ üşinşi kezdesui Astanada ötkizildi.

Üstimizdegi jıldıñ naurız ayında Ortalıq Aziyanı yadrolıq qarudan azat aymaq etu turalı şart küşine endi. Osı­layşa alğaşqı yadrolıq qarudan azat aymaq ömirge keldi. Jäne ol qos qapta­lında yadrolıq derjavalar ornalasqan aymaq ekenin de ayta keteyik. Bwl - bwrın aumağında yadrolıq qaruı bolğan, qazir sodan azat etilgen twñğış aymaq. Qazaq­stan men onıñ körşileri qarusızdanu sayasatın qanşalıqtı qoldaytın­dıq­ta­rın isimen körsetti, degen Qanat Bek­mır­zawlı äri qaray elimizdegi urannıñ bay qorına toqtaldı. Atomdı beybit maqsat­qa qoldanu bağıtındağı elimiz wstanğan bağıttı ayta kele, MAGATE şeñberinde qazaq jerinde halıqaralıq yadrolıq otın bankin ornalastıru jayındağı Qazaq­stan wsınısınıñ MAGATE-de qaralıp jatqanın jetkizdi.

Älem YAdrolıq qarudı taratpau tu­ralı şarttıñ assimetriyalıq twrğıda, yağni onıñ sankciyasınıñ tek yadrolıq qaruı joq elderge ğana jürip otırğanın moyındauı tiis. Al yadrolıq qarudı taratpau, ol jayında zertteuler jürgizuge tıyım saluğa şaqıratın elder sonı özderinen bastap, yadrolıq arsenaldan bas tartudıñ ülgisi boluı tiis. Eger jaqın mañda älemdik qauımdastıq yadrolıq derjavalar qatarınıñ keñeyuin toqtatpasa, yadrolıq qaruğa qarsı twjırımdama da öz mänin joyadı. Mine, sondıqtan da Prezident Nwrswltan Nazarbaev Vaşington sammitinde jalpığa ortaq jaña ämbebap şart jayındağı bastamamen şıqtı. Biz bwl joldıñ qanşalıqtı auır ekenin jaqsı tüsinemiz. Ol - älemdegi barlıq beybitşilikti qalaytın adamdardıñ niet­te­riniñ toğısuımen ğana bitetin is. Biz sizderdi, qwrmetti konferenciyanı wyım­das­tıruşılar, qazan ayınıñ 12-13-inde Astanada ötkiziletin «YAdrolıq qarusız älem» attı forumğa qatısuğa şaqı­ra­mız. Planetadağı barlıq izgi niettegi adamdar birlesse adamzat balası töbesine ilingen Damokl selebesinen arılar edi, dep oy twjırımdadı Memlekettik hatşı.

Niderlandı Sırtqı ister ministri Uri Rozental' öz sözin BWW Bas hatşısı Pan Gi Munnıñ sözinen däyeksöz keltire otırıp, «Älem äli künge yadrolıq qa­rudıñ köleñkesinde ömir sürip keledi», degen bolatın dep bastağan. Bizge osı köleñkeden arıluda birlese jwmıs ja­sauğa tura keledi. Gollandiya bwl iske öz ülesin qosuğa äzir. Men sizderdi uaqıt kemesinde keri jüzuge şaqıramın. Semey poligonında bolğan jarılıstar qan­şama adamdardıñ ömirine keri äserin tigizdi. Osı öñir twrğındarı genetikalıq aurularğa wşırap, qaterli isikten köz jwmıp jatır. Biz osınıñ barlığın ötken zaman men ötken uaqıttıñ enşisindegi qater dep artqa tastamauğa tiispiz. Sondıqtan men barlıq memleketterdi yadrolıq qarudan arıluğa şaqıramın.

YAdrolıq qarudı taratpauda oğan ba­qılau jasau da mañızdı. Bwl rette Iranğa köz tiguge tura keledi. MAGATE osı elde dwrıs emes jwmıstar jürgizilip jatqanın biledi, alayda Iran basşı­lığı älemdik qauımdastıqtıñ senimine ie bolğısı keledi. Sol üşin de Iran älem aldında BWW qararlarında kör­setilgen jauapkerşilik ayasında öz mindettemelerin orındauğa tiis. Tağı bir mañızdı mäsele - yadrolıq qarudıñ terrorşılar qolına tüspeui. Bwl - bizdiñ memleketimizdiñ bastı nazarda wstaytın wstanımdarınıñ biri. Jäne bwl mañızdı mäsele 2007 jılı Qazaqstan bastama­sı­men bastalğan bolatın, al onı jalğas­tıru älemdik qajettilik, degen ministr yadrolıq zertteulerdi beybit bağıtqa paydalanu mäselesin köterdi. Ni­derlandı öz atom stansaların MAGATE inspektorlarına aşıp otır, al onı özge memleket­ter­diñ de ilip alıp ketui mañızdı.

Avstriyanıñ Euroodaqtağı elşisi Aksel' Marçik Qazaq­stan men Niderlandı yadrolıq qarusızdanu mäselesinde al­dıñ­ğı qatardağı elder. Avs­triya ükimeti osı bastamalardı tolığımen quattaydı, dey kele, adamzat balasına sonşalıqtı qauip töndiretin yadrolıq qaru ne üşin qajet dep saual tas­ta­ğan. Eger bir elde joyqın qaru bar ekenin bilgen ekinşi bir el onı jasauğa wmtılatını anıq. Biz eşqanday külbiltelemey aşı­ğın aytayıqşı, jwrt älem­niñ yadrolıq qarudan tazaruına sene me? Men aytar edim, adamdar seniminiñ quatı öte az, sondıqtan onımen küreske ua­qıtın da, qarajatın da jwm­sağıları kelmeydi. Bizdegi prob­lema osı. Bwl iske senim qajet. Mısalı, osıdan biraz bwrın Europa men Afrikanıñ sol­tüstiginde qazirgidey özgerister boladı degenge kim sendi? Biraq uaqıt onıñ bolatınına köz jetkizdi.

YAdrolıq qarusızdanu isinde tolıp jatqan konvenciyalar, kelisimder jasaldı. Biraq älem üşin de keybir elderdiñ status-kvo alğandığı qolaylı tä­rizdi. YAdrolıq qaru paydala­nıl­ğan 60 jıl işinde olar basımdıqqa ie bolıp keledi. Olar qabıldağan şeşimge köp­şilik bağınadı. Olar küşti. AQŞ yadrolıq qarudı taratuğa qarsımız deydi, alayda közge körinerliktey eşteñe jasamay otır. Meniñşe, yadrolıq qaruğa qarsı küres ota jasau ädisimen emes, tek terapiyalıq jolmen emdelude.

Wlıbritaniyanıñ bwrınğı qorğanıs ministri lord Desmond Braun minberge köterilip, öz oyın bılay jetkizdi: Köp­şilik osı yadrolıq qarusızdanu mäselesimen tek yadrolıq derjavalar ğana aynalısuı tiis dep oylaydı. Ras, prezident Obama birqatar jaqsı qadamdar jasadı, biraq onıñ tereñdemey otırğanı şındıq. Qauip seyiler emes, AQŞ pen Resey qa­ruların jetildiruden jalığar emes. Resey qorğanıs ministri memlekettiñ äskeri bağdarlamalarğa 70 mlrd. dollar qarajat jwmsalatının ayttı. Adamzat üşin yadrolıq qarusızdanu mäselesiniñ kün tärtibinen tüspeui mañızdı. Biz mına jäytti esten şığarmauğa tiispiz. Eger qaru bolsa, ol atılmay twrmaydı. Älemdi bir sätte joyatın qarudı joyu - adamzattıq is.

Üzilisten keyingi konferenciya jalğa­sında pikir aytuşılar köp boldı. «Qa­zatomönerkäsip» basqarmasınıñ törağası Vladimir Şkol'nik Qazaqstanda yadro­lıq materialdardı esepke alu men ba­qılau jasaudıñ jüyesi jwmıs jasaytı­nın alğa tarttı. Sonıñ ayasında elimizde jıl sayın olardıñ inventarizaciyası MAGATE inspektorlarınıñ qatısuımen jürgiziletinin, elde atom energiyasın qoldanu jayında qosımşa hattama bar­lığın ayttı.

Anar TÖLEUHANQIZI, «Egemen Qazaqstan» - Gaagadan (Niderlandı).

* * *

KONFERENCIYAĞA QATISUŞILAR LEBİZİ

Hafiz MATAEV, Semey qalasınıñ qwrmetti azamatı:

- Semey öñirinde, äsi­rese, Qaynar men Sarı­jal mañında yadrolıq ja­rılıstardıñ äse­ri­nen zardap şekpegen birde-bir otbasın taba al­may­sız. İşten kemtar bolıp tu­ğan balalardıñ sanı kemitin türi joq. Tipti, qaterli isik auruları ör­imdey jastarğa, äli ana süti auzınan keppegen säbiler arasında köbeyip ketti. Ata-ana üşin işten şıqqan perzentiniñ ayıqpas dertke wşı­rağanın bilip, oğan kömekteser därmeni joq­tığın bilu qanday azap! Ärbir şañıraqta ekiden, üşten mügedek balalar bar. Olarğa qalay kömektesu kerek, jalpı, osı öñirdi qalıptı tirşilikke köşiru üşin älemdik qauımdastıq ne istey alar edi, dep oylaymın keyde. 40 jıl boyına täjiribe alañınıñ nısanı bolğan qarapayım halıqtıñ ne jazığı bar? Osı rette poligon aşıluına baylanıstı küştep taratılğan audan qalpına kelse, memleket tarapınan mal ösiruge qajetti keşender salınsa, osılayşa halıqqa jwmıs tabılsa, tarihi ädiletsizdiktiñ ornı tolar edi.

Bügingi konferenciyada aytılğan oylarğa kelsem, şın mäninde älemde yadrolıq derjavalar sanı azaymay twr. Özimiz meken etken jwmır jerdi yadrolıq qauip-qaterden azat etudegi El­bası Nwrswltan Nazarbaevtıñ isi köpke ülgi boluğa tiis.

Hiroşi HIROY, Japoniya ökili:

- Men yadrolıq qarudı taratpau jönindegi Qa­zaqstan röli mañızdı dep bilemin. Japoniya yad­ro­lıq bombalauğa wşıra­uınıñ zardabın tart­qan el bolğandığınan da biz yadrolıq qarudı ta­rat­paudı qos qolımızdı köterip qoldaymız. Alay­da biz atom energiyasın beybit maqsatqa qol­danudı jaqtaymız. Osı twrğıdan kelgende, Qa­zaqstan wstanğan joldı dwrıs dep esepteymiz.

Japon jwrtşılığı atom zardabın sizdiñ eldiñ de tartqanın biledi. Auruğa şaldıqqan adam­dar şegetin qiındıqtı japondıqtar jaq­sı tüsinedi. Sondıqtan da Japoniya yadrolıq qarusızdanuğa qarsı barlıq igilikti şaralarğa qoldau körsetuge äzir.

Aymeri de MONTESK'YU, Franciya senatorı:

- Sizderdiñ basşı­la­rıñız Nwrswltan Nazarbaev yadrolıq qarusız­da­nu­da pionerdiñ rölin at­qar­­dı. Bizdiñ elimiz de, onıñ basşısı prezident Sarkozi de yadrolıq arse­nal­dı azaytu jay­ın­da­­­­­ğı ortaq ürdisti wsta­nıp otır. Bäl­kim, elu jıldan soñ biz älemdi yadrolıq joyqın qarusız köretin bolarmız.

Al Qazaqstannıñ yadrolıq qarudan öz erkimen bas tartuı yadrolıq qarusız älem qwrudağı kelis­söz­derde jaqsı äser etedi jäne sizdiñ eliñiz osı bağıttağı jwmıstarın jalğastıradı dep senemin. Bwl - sizderdiñ qolıñızdağı közirli karta. Al älem Qazaqstanğa yadrolıq jarı­lıs­tardan bolğan zardaptardı joyu üşin kömektese aladı. Aldımen sol jerlerdi sauıqtıru mäse­lesinde jäne onıñ saldarınan payda bolğan aurularmen küreste kömek­tesui tiis degen oydamın. Franciyada bwl jayında jinaqtalğan täjiribe jetkilikti, ol jayında qazaqstandıq mamandarmen bölisuge äbden boladı.

Struan STIVENSON, Eurodeputat, Semey qalasınıñ qwrmetti azamatı:

- Sarıjal, Qaynar, Ürjar, Znamenskoe, Qa­ra­uılğa barğan sayın ja­rılıstardı közimen körip, onıñ zardabın şek­k­en halıqpen kezdesken sayın men emociyalıq sätterdi bastan keşemin. Men Semey öñirine alğaş 2000 jılı barğanımda jergilikti halıq: «Sizdi bizdiñ tauqımetimizdi köruge kelgen kezekti turist dep oylağımız kelmeydi», degen. Mağan ondağı körgenderim men estigen sözderim qattı äser etti. Men olarğa kömektesuge uäde berdim jäne ärqaşan barıp twramın.

Ötken jolı men aq qan auruına şaldıqqan Ürjar twrğındarı - eki jasöspirimdi ata-ana­sı­nıñ birimen jäne mwğalimimen qosa aldı­rıp, olar­dıñ Europarlamentke keluin qarjı­lan­dırım. Bwl olardıñ ömirine özgeris äkeledi degen oydamın jäne ol meniñ de ömirime özgeris äkelui tiis. Älem yadrolıq jarılıstardıñ, yadrolıq qa­rudı qoldanudıñ auır äseri barlığın bilui kerek. Meniñ oğan poligon jabılsa da onıñ salmağınan beli qayısqan jwrt­tı körgende közim jetti. Prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ poligondı jauıp, yadrolıq qarudan bas tartuı älem bas­şı­larına ülgi boluı tiis.

 

0 pikir