Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Älipbi 808 9 pikir 31 Naurız, 2020 sağat 14:06

Älipbige diakritikalıq tañbalar qajet pe?

Qazirgi tañda qazaq qoğamında  latın älipbiine baylanıstı türli pikirtalas orın alıp otır. Älipbi mäselesine tilşi de, ädebietşi de, jazuşı da, matematik te, ekonomist te qatısıp, öz oyların bildirude. Bwl qazaq qoğamınıñ til mäselesine janaşırlıq tanıtuı, bey-jay qaramauı dep tüsinu kerek.

Desek te, qazaq halqınıñ «tauıq soysa da qasapşı soysın» degen sözderi eriksiz eske tüsedi. Älipbi mäselesiniñ soñğı nüktesi tilşilerdiñ enşisinde ekenin wmıtpağanımız jön. Tilimizdiñ dıbıs qorın jasauda qazaq halqınıñ qalıptasqan normaları, wlttıq jazba tilimizdiñ zañdılıqtarı basşılıqqa alınğanı jön.

Kez kelgen älipbide tildiñ dıbıstıq erekşeligin sipattauda diakritikalıq tañbalar paydalanıladı. Osı diakritikalıq tañbanıñ bizge qajettiligi bar ma degen swraq tuındaydı. Ärine, eger diakritika älipbide wsınılıp otırğan qariptiñ dıbıstıq mazmwnın ajıratuğa mümkindik berse, onı nege paydalanbasqa? Är diakritikalıq  tañbanıñ atqaratın özindik qızmeti bar. Bügingi küni köptegen ğalımdar älipbige ( ̈) umlaut diakritikalıq tañbasın engizudi wsınıp otır. Jalpı mwnday umlaut tañbasın paydalanu türki tilderinde, roman tilderinde jii kezdesedi. Bwl tañba jiñişke dauıstılardı belgileude qoldanılatın diakritikalıq belgi bolıp tabıladı. Sondıqtan jiñişke dauıstılarğa ( ̈ ) umlaut tañbasın engizu öte tiimdi. Bwl jazuda da qiındıq tudırmaydı äri jiñişke dauıstılar tañbasın ajıratuda da mañızdı.

Sonımen qatar  tilşiler tarapınan  W, Ü, U tañbaların berude de diakritikalıq belgilerdi paydalanu wsınılıp otır.  Älipbide Uu erin dauıssızın (Uu) halıqaralıq tañbasımen wsınıp, qalğan W jäne Ü erindik dauıstılardı berude makron  jäne umlaut tañbaları qoldanıladı. Bwl pikirmen de tolıq kelisuge boladı. Sebebi makron tañbası halıqaralıq älipbide juan dauıstını belgileude paydalanıladı. Praktikalıq jağınan alğanda da bwl tañba meñgerude  qiındıq tudırmaydı. Tömende berilgen  üş dıbıs erin dıbıstarı qatarına jatadı:

Sondıqtan erin dıbıstardı  wqsas tañbamen beru teoriyalıq jağınan da, praktikalıq jağınan da mañızdı.

Ğalımdar älipbide  Ğğ (Ğğ) äripin berude de diakritikalıq tañba paydalanudı wsınıp otır. Bwl  - brevis tañbası. Jalpı halıqaralıq praktikada qısqa dıbıstı berude paydalanılatın  diakritikalıq belgi bolıp tabıladı. Qazaq tilindegi Ğğ dıbısı aytılu ornına qaray til fonemaları,onıñ işinde  qısqa aytılatın til artı fonemasına jatadı. Teoriyalıq twrğıdan Ğğ fonemasına berilgen tañba dwrıs. Sondıqtan Ğğ fonemasına  brevis tañbası qolaylı äri tiimdi boladı.

Älipbide  äripin berude de diakritikalıq tañba paydalanu wsınıladı. Bwl – n äripin til'da belgisimen tañbalau. Jalpı halıqaralıq praktikada ñ dıbısın berude paydalanılatın diakritikalıq belgi bolıp tabıladı. Sondıqtan Ññ fonemasına til'da diakritikası qolaylı äri tiimdi boladı.

Sonımen qatar tilşi ğalımdar Şş äripin berude  Şş sedil' tañbasın wsınıp otır. Bwl halıqaralıq fonetikalıq älipbide  sedil' tañbasımen ızıñ dauıssız dıbıstardı beru kezdesedi. Qazaq tilindegi Şş dıbısı da ızıñ (frikativ) dauıssız dıbıstar qatarına jatadı. Sondıqtan berilgen tañba dıbıstıñ tabiğatına tolıq say keledi.

Bwl diakritikalıq tañbalar latınnegizdi köptegen tilderde paydalanıladı. Ğalımdar tarapınan wsınılıp  otırğan diakritikalıq tañbalar tilimizdiñ dıbıstıq erekşeligine say qoldanılsa, onıñ dıbıstıq mazmwnın tolıq aşsa, är diakritikalıq tañbanı qızmetine say nege paydalanbasqa?

Sonımen, 7 ärip diakritikalıq tañbamen berilip otır, onıñ 4-eui dauıstı, onıñ işinde 3 jiñişke dauıstı umlaut belgisimen juan dauıstı Ūū makron belgisimen berildi. Dauıssız dıbıstardıñ 3-eui, onıñ işinde Ğğ brevis tañbasımen,  til'da tañbasımen berilse, Şş äripastı sedil' tañbasımen berilip otır. Bwl diakritikalıq tañbalar älipbidegi äripterimizdiñ tabiğatın tolıq aşadı degen oydamız.

 Läzzat Espekova, Qarlığaş Sarekenova

Abai.kz

9 pikir