Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Ädebiet 1556 0 pikir 28 Säuir, 2020 sağat 11:52

Arıq küreñ. Alıs jol

Eluinşi jıldardıñ soñı. Jeltoqsannıñ ızğarlı tañında jolğa şıqtıq. At jekken şanada üş adambız. Qarajaldağı orta mekteptiñ segizinşi klasında oqitın Qwdaybergen, sonı qısqı demalısta auılğa alıp qaytuğa kelgen şeşesi Torğay jäne men.

Barar jerimiz bwl aradan seksen şaqırım. Jolauşı orta twstağı qırğız Ibıraydıñ qıstauına bir tünep erteñine jetedi.

Jaydaq şanağa jegilgen arıq küreñ közge qoraş körindi. Jürisi mardımsız, qamşı üyirilse jeledi, ile ayañğa köşedi.

"Mınau jolda qaldırmasa jaradı", dep oyladım.

Qarajaldan on segiz şaqırımdağı Qılıştıñ su qoymasına eki sağatta zorğa iliktik. Osında Täjikey degen kisi otıruşı edi, sonıñ üyinen şay işip, at şaldırdıq.

– Alıs jolğa mınanday arıq atpen şığa ma eken?! – dedi ketip bara jatqanda.

Aldımızda Qoñıröleñ sayı bar, Atasu özeni osı jerde oñ qaptaldağı bwyrat-belderdi quıp ketedi de, sodan Ibıraydıñ el Jeke baz dep ataytın qıstauına deyin qara tanıtpaydı. Alla özi jar bolsın, endigi jol süreñsiz tırjalañaş.

Arıq küreñniñ jürisi önetin emes, Torğay bişikti qanşa üyirse de ayañnan aspaydı. Jeke bazğa wzaq jürip zorğa tayaldıq. Jılqı ataulı auıldıñ töbesi köringende qara tartıp şıyrap sala beruşi edi, mınau sılbırap barıp toqtauğa aynaldı.

– Jamandatqır! – dedi Torğay dımı qwrıp.

Bir amalın tappasa bolmas dep, küpäykeniñ sırtınan kigen tondı şeşip, küreñniñ aldına tüstim de jügire jöneldim. Biraz jürip, artıma qarasam at bülkildep erip keledi eken.

* * *

Ibıraydıñ tatar äyeli bizdi jaqtırmadı. Şay jasap jürip bwrqıldap söyleumen boldı.

–  Olay da ötken – assalau, bwlay da ötken – assalau, bwl ne qılğan tausılmaytın assalau! Iğır qıldı ğoy, ığır qıldı!

Ibıray qabağın şıtıp jötkirinip edi, odan sayın üdedi.

– Mına Torğay aldıñğı küni ğana Qarajalğa ötip bara jatıp qondı ma? Qondı. Odan bwrın Erenğayıp mwğalim jolşıbay soqtı ma? Soqtı. Aydıñ basında Dauılbay ormanşı keldi me? Keldi. Qara da twr! Bwdan bılay bireuin de jolatpaymın! Quamın da otıramın! Quamın da otıramın!

Biraz jer jayau jürgendikten be, denem del-sal bolıp, bes-alı tilim taba nan, azdağan qwrt-irimşik tarıday şaşılğan dastarhannan däm auız tidim de, qaraköleñke bölmeniñ bosağa jağındağı bwrışına tonıma oranıp jata kettim.

* * *

Tünde tüsime wyalı qasqır endi. Jazıq dalanıñ tösinde künbatısqa qaray şwbap baradı. Özim bir top tobılğınıñ tübinde qalğıp-mülgip otırmın, köterileyin desem, älim joq, wmtıla tüsip qayta sılq etem. Bir kezde äldekimder kelip: "Twr da twrdıñ" – astına aldı. Közimdi aşsam, janımda Torğay twr.

– Şırağım oyan, erterek qozğalayıq, – deydi.

Ibıraydıñ äyeli küñkildep jürip şay kesege qwyıp bergen aşığan köjeni işip, dalağa şıqtıq. Qoyşınıñ kömekşisi Sapar küreñdi şanağa jegip jatır eken.

– Mına atpen qısı-jazı jırtqan ba, ıñırşağı aynalıptı ğoy, – dedi.

Qora jaqtan Ibıray körindi, qolında kişkene dorba.

– Mınağan bir-eki uıs swlı saldım, jolda atqa berersiñder, äljuaz neme eken, talğajau bolsın, – dep qolıma wstattı.

– Arıq at jolda tıytıqtasa, ana ekeui aram öledi ğoy, – dedi Sapar aqsañdap kele jatqan Torğay men Qwdaybergenge qarap.

Torğay ertede attan qwlap mertikken, al Qwdaybergenniñ bir ayağı ekinşi ayağınan qısqa. Ayttı-aytpadı küreñ silesi qatıp twrıp alsa, bwlarğa qarğa adım jer mwñ!

– Ana qoranıñ qabırğasına süyeuli twrğan soyıldı ala ket, – dedi Ibıray. – Jayauğa süyeu, qorğanğanğa – qaru.

* * *

Kün bwlttı, şıñıltır ayaz. Tünde tüsken qırbıq qardıñ beti tolğan iz, tülki men qarsaq ersili-qarsılı jortıptı. Jeke bazdan wzay bere özderi de közge şalındı. Eki tülki joldıñ sol jağındağı şoq qarağannıñ tübin bwrqıratıp qazıp jatır. Tas laqtırım jerdegi bizge bwrılıp ta qaramaydı. Tüzdiñ äkki tağısı jolauşı qarulı ma, qarusız ba, alıstan sezedi. Eger mıltığımız bar bolsa, bwl mañayğa jolamas edi.

Älden soñ bireui: – Bwlar kimder? – degendey bwrılıp qaradı da qardı qayta borattı.

Arıq küreñniñ ögiz ayañı, eski şananıñ damılsız sıqırı qajıttı.

– Mına köterem diñkeni qwrttı-au! – dedim.

Torğay estiler-estilmes küñk etti.

– Osınısınan jañılmasın de.

Teristikten sılbır jel esip, qar wşqındadı. Aynala äldebir soyqandı kütkendey, sestenip swp-swr! Sol qol jaqtağı Qızıltas tauınıñ nayza şıñı kökke kektene şanşılıp, qatıp qalğan. Etektegi alasa belder bas köteruge batpay jer jastansa, jel aydağan sabalaq bwlt alba-jwlba bezip baradı.

– Ananı qara, – dedi Qwdaybergen.

Özen jaqta dala bürkiti qoyanğa tüsipti. Sol twstan qwlağan üydiñ jartı qabırğası körinedi. Bwrın osı jerde Grişa degen orıs üy-üşimen otıratın. Añ-qwstı qorğaştap, suğa au salğızbay, ünemi at üstinde jüruşi edi. Aldıñğı jılı köşip ketti.

Ayşıraq bwl jerden jiırma şaqırımday.

– Bwğan da şükirşilik, – dedim iştey. – Ögiz ayañmen joldı ortalappız.

Al küreñ ilbip barıp toqtadı. Jem bermek bolıp şanadan tüstim. Auızdığın alıp jatıp jartılay jwmılğan közine qarap edim, söngen şoqtay külgindenip ketipti.

Auılğa jayau tartu kerek, endi mınadan qayran joq.

Osı oyımdı Torğayğa aytıp edim, bezildep qoya berdi.

– Onıñ ne? Aydalağa tastap?!. – dep şırıldadı.

– Dwrısı sol, – dedim. – Arıq attıñ jetken jeri osı. Uaqıt ozdırmay jüreyin. Auılğa tezirek barsam, sizderge izdeuşi de tezirek keledi.

– Jetpeseñ şe? – dep ürkektedi Qwdaybergen.

– Täyt äri, qaydağını şığarmay! – dedi Torğay.

Oylanıp äri otırdı, beri otırdı.

– Jöni osı şığar, – dedi aqırında. – Jolıñ bolsın!

* * *

Şanada jatqan qwrıqtı alıp jürip kettim. Sayrap jatqan jol joq, birde qatqaq, birde kürtik. Keyde joğalıp, äudem jerde zorğa soraptanadı.

– Jetemin! – dedim özimdi özim qayrap. – Jetemin! Jetemin!

Şöpte edik. Birde tırnauışqa otıramız, birde şöpti ayırmen atjalğa salamız. Şöp maşinasına jegiletin ögizderdi suaru, keşke arqandap, erte alıp kelu de moynımızda.

Sol küni ögizdiñ bireui joq bolıp şıqtı. Arqannıñ qalay şeşilip ketkenin kim bilsin, olay jügirdik, bwlay jügirdik, közge tüspedi.

Brigadir Sadıqqa aytıp edik, al kep tulasın?! Auzına aq it kirip, kök it şıqtı. Balağattap tügimizdi qoymadı.

Qabdeş: – Äkireñdemeñiz! – dep edi jaqtan bir tarttı.

– Nege wrasız? – degen meni bir tepti.

Qosqa süyeuli twrğan ayırdı ala sala wmtıldım.

– Oybay! Öltirdi! – dep şarıldadı oşaq jaqta jürgen aspaz äyel.

Azan-qazan boldıq. Şöpşiler ara tüsip, zorğa tınşıdıq. Brigadir ögizdi izdep ketkende, kiim keşegimizdi arqalap biz de jolğa şıqtıq.

– Şöpti tastap qaşıp barsam, äkem öltiredi, – dedi Qabdeş bılay şıqqanda.

Qoldı bir-aq siltedim.

– Bwdan da ölgen jaqsı.

Sodan beri jayau sandalğanım osı. Onda jaz edi, qazir qıs. Teriskeyden köterilgen jel sezikti suıldaydı. Şıñıltır ayaz da qatayğan.

* * *

Biraz jürip artıma qarap edim, arıq küreñ qozğalmağan ba, eki ara wzara bastaptı. Qwlağım şuıldağan şığar, älde Torğay äldene dep ayğaylay ma, älsiz dauıs talıp jetti.

– Toqtama! Tez jet! – deytin bolar bayğws.

Joldı jügirip qısqartqım keldi. Wzın auır ton şwbatılıp, adımımdı aştırmadı.

– Mağan jılı küpäyke-şalbar da jetpey me?! – dedim kübirlep. – Ayağımda pima. Toñbaymın.

Señseñ tonda şeşip tastap, jügire basıp jöneldim. Är qadamımdı sanap kelemin. Jüz, eki jüz, üş jüz... mıñ.

– Bes mıñğa deyin toqtamaysıñ! – deymin özime özim bwyırıp. – Ayaldamaysıñ!

Jel, dätke quat bolğanda, tu sırtımnan. Qarsı betten ısqırıp twrıp alsa, ol da qwdaydıñ sorı, mañdaydan ötken ızğardan jamanı joq.

Suıq sorıp özin özi ögeysigen öñir: – Ey, bişara! Arqanıñ aqırğan qısında üyiñde tınış otırmaysıñ ba?! – degendey salqın qaraydı.

Sazarğan bezbüyrek aspan: – Sor türtken ğoy! – dep sazbettenedi.

Estigenim ras pa, älde... aldıñğı jaqtan küşik şäuildedi, ol qwladüzde qaydan jür?!

Jan-jağıma seziktene qaradım. Osı meni japanda jın-şaytan aynaldırıp jürmesin?!

Şopır Qayırbektiñ şöpşilerdiñ qara qosında otırıp aytqan qorqınıştı  äñgimesi qwlağımnıñ tübinde küñgirledi.

– Audan ortalığınan kele jatqam, – dep edi ol. – Manaqa özenine ilikkende kün jaudı da ketti. Şelektep qwyıp berdi. Maşinanıñ qorabında üş-tört qap wn, şay-qant bar edi. Qwrıdı-au dedim.  Qoñır qoyşınıñ qıstauına qol sozım qalğan, sonıñ qorasına kirip ayalday twrmaq boldım.

Keñ bazdıñ qaqpası aşıq eken, maşinanı engizip, kabinadan tüstim. Kerilip-sozılıp, denemniñ qwrıs-tırısın jazdım. Şılım twtatıp jatır edim, bireu tu sırtımnan: – Söndir! Örteysiñ! – dedi. Jalt qaradım da sileyip twrıp qaldım. Ana aldıñğı jılı qaytıs bolğan Şalatay bar edi ğoy, sol.

– Sen qaydan jürsiñ? – deppin sasqanımnan.

– Men bayağıdan osındamın, – dedi ol.

Sodan keyin qoranıñ işin jañğırıqtırıp, al kep qarqıldasın. Janarı jarq-jwrq jarqıldaydı, tisi aqsiıp ketken.

– Lailaha-ilalla! – dep kabinağa wmtıldım. Maşinanı otaldıra sala zıttım.

* * *

Aynalağa sekemdene köz saldım. Qarsı bette qarsaq ketip baradı. Jorta tüsip toqtaydı da şäuildeydi. "Qwla düzdi jalğız jayau kezgen seniñ sirä esiñ dwrıs emes" – deytindey.

Özen jaqtan qarğa qarqıldadı, qarap edim, körinbedi. Zım-ziya.

– Añ ba, jın ba?! – dedim küdiktenip.

– Meyli, – dedim tağı da, – meyli. Mına dalanıñ bükil albastıları jağalay qamasa da toqtay almaymın. Bügin qalay da auılğa jetuim kerek. Jüre beruim kerek, jügire beruim kerek.

Mıñ, eki mıñ, üş mıñ, bes mıñ...

Äli tıñmın, şarşağan joqpın. Denem qızıp busanğan. Dem alısım jiilegeni bolmasa, bäri dwrıs.

Jol birde bar, birde joq. Ol mülde ğayıp bolsa da adaspaymın. Oñ qol jaqta qatarlasqan taldı arnadan alıstamasam, Ayşıraqtıñ üstinen tüsemin.

Tu sırtımnan soqqan jel küşeyip keledi.

– Wytqıp, üyirip äketseñ de erkiñ! – dedim. – Tek qar borap alay-düley wyıtqımasa bolğanı.

Jalğızdıñ köñili alaökpelenip qiırdan qiırğa sabıla bere me, eske qay-qaydağı tüsedi.

Äjem aytatın. Bayağı jaugerşilik zamanında osı Atasudı jaylağan elden şıqqan bir batır talay jortuıl men qan maydanda jarqıldap közge tüsedi. Jau jasağı onıñ atı atalğannan qoğaday japırıladı eken.

Dañqı asqaqtap, aydarınan jel esip, elge qaytıp kele jatqanda bir qırattıñ astına bwğına qonğan auıldıñ üstinen tüsedi. Jaqındap qarasa, qalmaqtar eken. At üstinde zerigip, wrınarğa qara tappay jelikken sarbazdar atoylap lap qoyadı. Üy bitkendi audarıp-töñkerip, közderine köringenniñ bärin qırıp saladı. Şapqan qılıştan, ısqırınğan jebe men şanşılğan nayzadan jalğız qız ğana aman qalıptı. Bayğws on besindegi ayday tolıqsığan aru eken.  Batır qwmartıp, jel-künge tigizbey auılğa alıp keledi.

El-jwrtın, ata-ana, bauırın qınaday qırğan adamğa qalay jibisin, qız kün ötken sayın semip, qwsadan öledi.

Aydan ay ötedi, jaz köşip qıs jetedi. Aqpan-qañtarda atqa qonğan, jolauşılardıñ eşqaysısı qaytıp oralmaydı. İzdegen jwrt birin tar qoynaudan, birin qoğalı-qorıstı saydan, birin japan daladan tabadı.

El ne oyların bilmey oşarıladı. Azamat auıldan şığa almay qañtarıladı.

Batır talay jorıqqa birge attanğan üzeñgiles serigin ertip atqa qonadı. Qwladüzde kün jüredi, tün jüredi. Ertesine atşaldırıp otırğanda ay daladan näzik dauıs estiledi.

– Twr! Atıña min! Er soñımnan! – deydi.

Qarasa – özine jüregi jibimey qayğıdan ölgen bayğws aru, qos etegin jel kernep, appaq qardıñ üstinde aqquday qalqıp qol bwlğaydı.

– Bozdağım! Bozarğan bop-boz dalada botaday bozdaytın şağıñ keldi! Jür! – deydi.

Batır atına qarğıp minip, soñınan saladı.

– Toqta! – dep ayğaylaydı üzeñgiles serigi. – Toqta!

Jalpaq jazıqtıñ tösinde jwldızday aqqan batır qayrılıp ta qaramaydı.

– Toqta! – deydi serigi janwşırıp. – Toqta! Anau sağan kektengen arudıñ aşınğan ruhı! Qayt!

Soñınan qumaq bolıp atına wmtıladı. Talay jıl joldas bolğan twlpar aspanğa atıladı. Äp-sätte köz aldınan ğayıp boladı.

* * *

– Sodan, – deytin äjem tıñdağannıñ bärin qayran qaldırıp. – Atınan ayırılğan bayğws elge jayau zorğa jetipti.

Batırdı izdegen el özi şapqan auıldıñ janına tapqan. Şoq tobılğını oray qwşaqtap, qatıp qalıptı.

Sol zamannan beri kekti arudıñ ızalı ruhı qıs qwrğatpay ay dalanı aşına kezedi eken. Aşınıp jürip qwrbandığın izdeydi eken.

* * *

– Tek menen aulaq! – dedim entigip. – Menen aulaq!

Jeti mıñ, segiz mıñ... on mıñ...

Jüregim auzıma tığıldı, keudem qısılıp, ayañğa köştim. Osılay jürip te biraz jer wtuğa boladı, tek toqtamau kerek.

Älde Torğaydıñ talıp jetken dausı, älde basqa ızıñ... Qay jaqtan şığatını belgisiz.

Bälkim qalmaqtıñ, kekti qızı qarlı dalada jalğız sıñsıp bara jatqan şığar?!

Ayaldap jan-jağıma qaradım. Kökiregim sırıldaydı. Sol sırıl ara-twra bir süykimsiz dıbısqa wlasadı.

Qayter deysiñ, bwrın bwlay wzaq jügirmegendiki ğoy, basılar. Toqtamau kerek, jüre beru kerek.

Özen jaqtan dalanıñ or qoyanı atıp şıqtı da qalt twra qaldı. Ürkek, sırt etip şi sınsa, ata jönelgeli twr.

– Qorıqpa! – dedim. – Aşınğan arudıñ kegi bayağıda qaytqan şığar, sen ekeumizde şaruası qanşa?! Mına jalğanda sağan da, mağan da Alla jar bolsın!

* * *

Biraz jer ayañmen otırıp, entigim basılğan soñ qayta jügirdim. Endi är qadamımdı sanaudı da, qaydağı-jaydağını qozdatudı da qoydım.

– Jüre ber! Jügire ber! – dedim özimdi özim qayrap. – Tau teñselip, dala toqımday tarılsa da toqtama!

Bir sağat, üş sağat, bälkim bes sağat ötken şığar. Besin auıp bara ma, keş tüsken be... ayırıp bolğısız. Janarımnıñ aldı bwlıñğır bozğılt tılsım. Birde soğan süñgip ketemin, birde qar jamılğan japanda entigip kele jatamın.

Qarsı aldımda äldene qarauıtadı.

Qwday-au, mınau Qaşqan tal ğoy.

Quanıştan jüregim jarıla jazdadı. Ayşıraq sonıñ arğı jağında qol sozım jerde.

Äne itter ürip jatır.

Apır-ay, ana qarañ-qwrañ tayanğan ne päle?

Älde qasqır, älde basqa, jaqınday bere qarğıdı. Keudeme zildey salmaqpen soğılğanda şalqamnan tüstim. "Qazir alqımğa auız saladı" degen swmdıq oy twla boyımdı jasınday jarıp ötti.

Mwnısı nesi, belgisiz maqwlıq betimdi jalap qıñsılaydı.

Jandärmen atıp twrdım.

Qwday-ay, mınau Aqtös qoy.

Ol meni şıraynaldı da, auılğa qaray zaulap ala jöneldi.

* * *

Tünimen denem qızıp, jötel bir jağınan mazanı alıp, köz ilgem joq.

Tañerteñ Bädelhan däriger keldi.

– Ökpesi qabınudan aman sekildi, – dedi keudemdi olay tıñdap, bılay tıñdap. – Qısta on bes şaqırım jügiru oñay ma?! Demikken äri suıq tigen. Jas qoy, bir-eki künde twrıp ketedi.

– Arıq küreñ Täjikeydiñ eski qıstauınıñ twsında toqtaptı. Ol jerden Ayşıraqqa deyin on bes şaqırım molınan bar, – dedi äkem.

– Uaqıt ötkizbey birden auılğa tartqanıñ aqıl bolğan, – dep arqamnan qaqtı atam. – Tünge qalğanda jetuiñ qiın edi.

– Ana Aqtöstiñ alıstan tanıp, aldınan şıqqanın qaraşı, – dedi äjem tañdanıp.

– Esikti tırnalap arsılday berdi, – dedi äkem. – Bwğan ne boldı, qorağa qasqır tüsti me dep, tez kiinip dalağa şıqtım. Meni köre sala Qaşqan talğa qaray josıldı. Qarasam, sonaday jerde bireu teñselip keledi. Jügire basıp tayanğanımda: – Jettim-au! – dep otıra ketti.

– Alda qwlınım-ay! – eñirep qoya berdi äjem.

* * *

Qarajalmen eki aradağı ayğay dalada, qaqağan qısta sandaluımnıñ soñı osı emes ekenin sonda qaydan bileyin.

Kelesi jılı qañtardağı demalısta Ayşıraqqa nemere ağam Baltaşpen birge keldim. Ol atam Smayıldıñ Otan soğısınan qaytpağan inisi Äliden qalğan jalğız twyaq. Bizdiñ üyden soğım almaq.

Keler jol jeñil boldı. Şanağa jekkenimiz küyli torı at edi, jeldi de otırdı. Auılğa Jeke bazda at şaldırıp alıp, köz baylanbay jettik.

Qaytarda şana auırladı, bir siırdıñ eti twtas salındı, oğan qarın-qarın sarı may, dorba-dorba qwrt-irimşik qosıldı.

– Mına jüktiñ üstine eki adam otırsa, atqa auır, – dep atam Baltaşqa özi malğa minip jürgen qasqa qwnandı erttep berdi.

Bozala tañda jürip kettik. Asıqpay ayañdap kelemiz, oyımız Jeke bazğa qonu. Oğan tüs aua iliktik. Qorağa japsarlas jatağan üydiñ aldına toqtap, Baltaş attan,  men şanadan tüsip ülgergenşe, Ibıraydıñ tatar äyeli jwlınıp jetti.

– Ketiñder! – dedi şapşıp. – Keşe ğana Ayşıraqtan bir qora adam kelip qondı. Endi sender... Joğalıñdar!

Baltaş qwnanğa qarğıp minip, jeldirtip ala jöneldi.

– Qayda barasız? – dedim soñınan ayğaylap. – Tünge wrınamız! Mayağa tünesek te qalayıq!

Ol tıñdağan joq.

* * *

Kün bwlıñğır edi, japalaqtap qar jauıp twrğan, jel köterilse, at qwlağı körinbeytin boranğa aynaluı op-oñay. Sol küdigimidi qalıñdatıp torı qayta-qayta osqırındı. Jılqı malı jolda qıynalatın bolsa, osılay mazasızdanadı.

– Qaytayıq! – dep dauıstadım aldımda jeldirtken Baltaşqa.

Estimedi me, estise de estigisi kelmedi me, qayırılğan joq.

"Jaman qatın abaladı eken dep twra qaşqanı nesi?! – dedim küyinip. – Kün bolsa ekindige wlasqan. Qarajalğa deyingi Qılıştıñ özine köz baylanbay  jetsek jaqsı".

Bekerden beker seziktenbeppin, qıstaudan onşaqtı şaqırım wzağanda jel küşeydi. Aynala äpsätte aqtütektenip şığa keldi. Äueli sonadayda qara jolaqtanğan jota-belder joğaldı, artınşa tayaq tastamdağı oydım-oydım qarağan-tobılğı ğayıp boldı. Aldımdağı Baltaş birde bar, birde joq.

Birazdan soñ Qılış qay jaqta, Jeke baz qay jaqta ekenin ayırudan qaldım. Wytqığan, üyirile soqqan boran aynalanı öşige, örşelene jwtıp jatır. Jer-kök, tört qwbıla iyu-qiyu aralasıp, audarılıp-töñkeriledi. Sol jın-oynaq älemde essiz-tüssiz qañğığan qañbaq ta bir, men de bir.

Ay dalada tarpa bas salğan mına boran Arqanıñ jii bolatın may boranı emes,  älekedey jalanğan zärli, ızalı boran. Bet qaratpay qwtırınğan küşti jel qwla düzge kijine kömip, janazañdı şığarğanşa asıq. Jındanadı, jwlınadı, jalmauızdana jwtınadı.

Mana bir äzirde ökpe twstan Baltaştıñ dausı estilgendey bolıp edi. "Alla-ay! Alla-ay!" – dep eñiregen sekildengen. Sodan beri zım-ziya.

Torı at äyteuir toqtamay jürip keledi. Joldan jañılmay kele me, ızğarlı jel ıqtırıp, ay dalağa mañıp bara ma, belgisiz.

Qarğa adım jer körinbeytin aqtütekte basım aynalıp, tınısım tarıldı. Arqırağan boran tirşilik ataulını janınan bezdirip, japandı üskirik ürey jaylağan.

– Bitti! – dedim. – Jetken jerim osı!

Betimdi üsik şaldı ma, älginde tızıldap qoya bergen-di, endi jansızdanğan, bar-joğı belgisiz.

Bürisip otıra bermey qıymıldayın dep jerge tüstim. Bir qolımda attıñ bojısı, bir qolımmen şananıñ artınan wstap biraz jürdim.

Torı auır şananı qaşanğı süyreydi eken?! Oppı qar tizeden asadı. Ara-twra mayda qarağan-tobılğını japırıp ötedi. Bir ret jırağa kezigip, eki-üş ırğıp zorğa şıqtı.

* * *

Ala jın boranda bozğılt dünieni bozdap köru de bir ğanibet eken. Qısqı tün wrlanıp jetip, japan dala qarañğı körge aynaldı.

Kün aşıq bolğanda endigi Qılışqa jetetin edim. Al qazir qay qiyanğa qañğıp bara jatqanım belgisiz.

Bir swmıray oy qamap alıp, seyilmey qajıttı. Birte-birte süykimsiz sayqal dauısqa aynaldı. "Öldiñ! Öldiñ! Öldiñ!" deydi damılsız.

Şana sol jağına kürt auıp, domalap tüstim. Bojı qolımnan şığıp ketti. Oppığa maltığıp zorğa twrdım. Twra sala şananı izdedim. Joq. Üreylenip, arı-beri jügirdim. Isqırına, ışqına soqqan, ajdahalanğan aqtütekte, tau-tası men qwlazığan jazığında adam tügili añı qaltırap jortqan, aqırğan boranda aranı aşılğan ay dala aşközdene qılq-qılq jwtqan şığar, jım-jılas.

Attıñ betalısı osılay qaray-au degen dolbarmen jüre berdim, jüre berdim. Birde kürtik qarğa beluardan kömilemin, birde qar astındağı tübirge sürinip qwlaymın. Bir kezde tömen qaray qwldıray jöneldim. Qılıştıñ mañayı kenşiler qazğan tereñ şwrıptarğa tolı bolatın, solardıñ birine tüsip ketken şığarmın dep zärem wştı. Zaulap barıp äldenege soğıldım. Tik jar eken. Oñ jağım döñes sekildi. Solay qaray biraz jürgen soñ tabanımnıñ astı biiktey bastadı.

Boran sirä da tolastaytın emes. Üskirik jel şır aynala soqqanda tältirektep barıp zorğa tüzelemin. Älim qwrıp, äudem jer süyretilip bardım da qwlap tüstim.

Bağanağı süykimsiz dauıs joğalmaptı, tağı da estildi. "Öldiñ! Öldiñ! Öldiñ!" – dep swñqwldaydı.

Qanşa jatqanımdı bilmeymin, däl janımda äldene sıqırlağanday boldı. Wşıp twrdım.

Älde eles, älde ras, sıqır şıqqan jaqta birdeme qarauıtadı. Azınağan jel öşige şayqap, qozğalğan tärizdenedi.

"Bwl ne boldı eken?" – dep añtarılıp twrğanda, jalğız jılqı aqırğan boranmen talasa qayta-qayta şwrqıradı.

Solay qaray ışqına wmtıldım. Bes-altı qadam attağan şığarmın, közimniñ otı jarq etti.

Esimdi qanşa uaqıtqa joğaltqanım belgisiz, äldenege asılıp twrmın.

Şirkin-au! Mınau şananıñ jetegi ğoy.

Quanğannan, älde äbden qıstıqqannan, añıradım kelip. Egilip jürip orınımnan twrdım. Egilip jürip torı attıñ moyınınan qwşaqtadım, egilip jürip qiırşıq qar biltelegen kekilinen süydim.

Januar, diñkem qwrıp swlap jatqan meni körgende şwrqırap belgi bergen ğoy. Mañdayım, älde doğağa, älde erşikke soğılıp, esimnen tanıp qwlağanda eleñdep toqtağan ğoy. Tastap ketpegen ğoy.

Şwbatılğan bojını sıypalap jürip tauıp alğanda at orınınan qozğaldı. Kişkeneden soñ aldıñğı jaqtan it ürdi. Torı kisinep jiberip jürisin şirattı.

* * *

Ospannıñ Qılıştağı jalğız üyiniñ esigi jwmaqtıñ qaqpasınday körindi. Teñselip kirgende döñgelek üsteldi aynala otırğandar japatarmağay atıp twrdı.

– Alla! Alla! Bar ekensiñ ğoy! Tiri ekensiñ ğoy! –  dedi bireu.

Baltaş ekenin dauısınan tanıdım.

– At alıp kelgen. Ajalı joq eken, – dedi Ospan orındıqqa süyemeldep otırğızıp jatıp.

* * *

Denem tünimen küyip-jandı. Eki betimniñ wşı uday aşıp janımdı qoyarğa jer tappadım. Ospannıñ äyeli tez jasağan şaydı şala-pwla işip, peştiñ tübine qisaya salğam. Ne oyau emes, ne wyıqtağan emes, del-sal döñbekşumen boldım.

Söytip mazasızdanıp jatıp talıqsıp ketsem kerek, äldekimniñ: – Twra ğoy, tañ attı, – degen dausı estildi.

Aydalada beluardan qar keşip sabılğanım bar, tünimen közim ilinbegeni bar, qozğaluğa şamam joq. Äyteuir betimniñ uday aşığanı basılayın degen, älsin-äli sızdaydı.

Özimdi özim qıstap, basımdı köterdim.

Tañ atqanı qaysı, üydiñ işi qarañğı, janarımnıñ aldı bolımsız ğana bozamıqtanadı.

Twla boyım otqa oranğanday. Şöl qısıp baradı.

– Su beriñderşi, – dedim.

Bireu janıma jaqındağan sekildendi. Baltaş bolar.

– Oseke! – dedi. – Qarañızşı.

Ol ayağın süyrete basıp keldi de alaqanın mañdayıma, odan eki betime alma kezek bastı.

– Külkildep isken, – dedi.

– Ne? Nege isken? – dedim şoşıp.

– Qorıqpa, – dedi ol. – Ayazdan domıqqan ğoy, eşteñe etpeydi.

– Men nege körmeymin? – dedim odan beter üreylenip.

– Köziñniñ aldı isip, janarıñ jabılıp qalıptı, – dedi ol odan beter ürkitip.

– Onday-onday boladı. Qazir qazdıñ mayımen sılap tastaymın, qaytadı! – degen äyeldiñ dausı da şoşıttı.

Zığırdanım qaynadı.

– Keşe Jeke bazda qalu kerek edi! Qaqağan qısta aydalağa qañğımau kerek edi! Örtenip baramın! Küyip baramın! – dep ayğay saldım.

– Sorlı bala qıynaldı-au! – dedi äyel.

Baltaş meni de, torı attı da qaldırıp, Qarajalğa ketti.

* * *

Erteñine tüske qaray därigerdi ertip keldi. Ol keudemdi tıñdap, ukol saldı da, Qarajalğa ala jöneldi.

Sodan auruhanada ayğa juıq jattım. Tört kisilik tar palatada ötkizgen soñğı tünde qalmaqtıñ aru qızı tüsime kirdi.

– Sau bol! Men endi qaytıp kelmeymin! – dep ğayıp boldı.

Aldan Smayıl, 

Jazuşı, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı

Abai.kz

0 pikir