Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Ädebiet 3235 2 pikir 1 Mamır, 2020 sağat 13:31

Qara kempir men qara ayğır

(derekti äñgime)

Qara kempir qwraq körpeniñ astında äli büksiip jatır. Twla boyı janıp, twnşıqqanday. Äyteuir janı bar. Ölmegensoñ öz janın özi qiya almaydı. Äytpese, mına düniege ädire aytqalı qaşan. «Qazir twramın». Biraq qatqan denesine şege qağılğanday qozğaltpaydı. Şoyırma bel säl qimıldasa boldı miın swqqılap, öne boyı bir uıs bolıp, jiırıla beredi. Osılay ölip ketse ğoy... Biraq ajal qwrıq tartılar emes.

Talıqsıp jatıp wyıqtap ketipti. Tañdayı keuip şölirkep jatır... Közine köş körindi. Jasaulı köş. Aq boz attıñ üstindegi kim? Özi ğoy... Manas özeniniñ nwlı şöbi- ay... Erke özen sıñğırlay ağıp, öziniñ şolpısımen jarısa ün qatadı. Qalibek kümis suı möldiregen  tostağan wsındı. Su emes, bal-au, ğajap!

Köz qiığı Qalibekke tüsti. Jeñil şapanın qınay beldik tartıp alıptı. Qara mwrttıñ astınan dürdigen erni körinedi. Jwp-jwmsaq. Odan joğarı doğaldau mwrın, ar jağınan tesip jibererdey eki köz aydaharday arbaydı. Jeñgeleri «Tikköz» dep nege atağanın endi ğana sezgendey.

Simire jwttı. Tostağandı bererde sausağı kuyeuiniñ sausağına tidi. Dir etti. Wyat-ay. Tapa tal tüste mınası nesi?

-Kep qaldı... Jan sauğalañdar...

Aşı ayqay. Dürsil. Älem tapırıq.

Qalibektiñ dausı qwlağında... Qara ayğırğa ie bol... Twzkölge ketiñder. Satwr-swtır.

1930 jıl edi. Sol qaşqannan küni tünge, tüni künge wlasıp, qanşa jürgeni esinde joq. Az ğana top Lu Fudıñ qwrığınan qwtılğanday. Biraq qaralı habar quıp jetti. Qalibek qapı ketipti. Manas özeniniñ boyındağı kökterek tübine denesi jasırılıptı. Obal-ay. Jetem bir küni... Ol keri bwrıldı.

... Qara kempir selt ete tüsti. Qara ayğır kisinep twr. Twla boyı kerenau tartqanmen, bir alapat küş boyın jiğızdı. Qalibekten bala qalmağanmen, qasietti qara ayğır qalğan joq pa? Qara basıp jatqanı nesi. Jastığınıñ astına tastay salğan  qara şapanğa qol sozdı. Twrdı. Bası aynaldı.  Biraq qarmalap jürip qolı oqtauğa ilikti. Beli küş alğanday.

Qara ilgek aşıldı. Qap qarañğı, qarauıtqan dünie. Qara jel qari soğadı. Üyden qora jılılau körindi.

Qara ayğır qara kempirdiñ qara şapanına twmsığın tıqtı. Qwlaq şekeden sipağan alaqan  tabın sezdi. Al, qara kempirge Qalibektiñ dürdigen erinderiniñ osılay alqımday  süyetin minezi  köz aldına keldi.

Beu-beu dünie! Jıldar jıljıp qara ayğırdıñ twqımın satıp kün keşip keledi. Endi qalğanı jalğız qara ayğır. O dünie men bu dünieni jalğap jatqan ömir qwrığı osı ayğır ğana. Qıtaylıqtar barlıq attı äsker üşin sıpıra tartıp alğanda, tay küyinde qalğan. Endi üyirge şauıp, tolısqan säti. Ölmestiñ küni. Keşe ğana qıtaylıqtar kelip twqım alamız dep alıp ketken. Biraq şappaptı. Qamşımen qan-josa sabaptı da. Biraq twqırta tartqanmen, qara ayğır qasarısıp bağıptı.

Qara qıtaylar ayğırdı qayta äkelip tastağan. Endi kisinep twr. Tım bolmasa bir bau şöp pen bir astau su qwyu kerek. Qorağa kirdi. Qara kempir şöpti äreñ iterip tastadı. Biraq qara ayğır şöpke emes, suğa bas qoydı. Asıqpay, sızdıqtata jwttı. Äldeneni sezgendey qwlağın qayşılap, sırtqa moynın bwra berdi. Endi birazda şüldirlegen dauıs estildi de, artınşa qwrıq moyın, şüregeydey  arıq-twrıq qıtay  kelip kirdi. Döñgelek közäynegin on köterip, on tüsirdi.

-Ayğırdı äketemiz, - dedi mıltıq  asınğan bireui.

-Keşe ğana küni boyı äurelep ediñder, jetpey me? – dep  qara kempir şılbırdı özine tarta berdi.

-Qazaqtıñ özi de, malı da  äkki, ku, - dedi közäynekti tırna qıtay. – Biraq qıtaydı alday almaydı...

Mıltıq dümi iığına sart ete tüsti. Qara kempirdiñ mwrnınan jılımşı qan ağıp, aq kimeşegi qızıl boyau bolıp jüre berdi.

-Jılama, - dedi soyau tis qıtay üstinen attap ötip. – Qaytaramız.

...Qara ayğırdı jetektegen ekeui wzay berdi. Qara kempir ornınan äreñ köterildi. Soñdarınan ilesti. Qara qıtaylardıñ ne oylağanı bar?

Sälden keyin äskeri qazarma da körindi... Kermede bir bie baylaulı twr. Qara ayğır bieni iiskeydi de, oqırınıp keri  şegine beredi.

Tırna qıtay eki iığın quşitıp, selk-selk etip wzaq küldi. Ekinşisi añ-tañ. Qara ayğırdı ayağımen tartıp-tartıp jiberdi.

-Bolmaydı, dedi közildirikti qıtay. – Bwl ayğırdıñ enesi ğoy... Biraq qıtaydan qulıq  asıra almaydı. Bieni basqa  mama ağaşqa baylañdar.

-Közildirikti bäleñ mal därigeri bolıp şıqtı. Sonan soñ  qobdişasın alıp ärtürli däri-därmekterdi bieniñ üstine twtas  jağıp, sılap-sipadı. Endi  birazda kermedegi  qara ayğırdıñ közin  tas qılıp baylap, qaqpaylap biege äkelip, twmsığın tıqtı.

Qara ayğırdıñ boyın bir düley küş aldı. Böten iis. Endi tabiğat jüktegen mindetti orındau kerek. Eki ayaqtı artıp dausı jer jara şıñğırdı. Boyınan ömir-dariya ağıp bara jattı.

Eki qıtay mäz. Közildirikti de es joq. Öz tapqırlığına äbden tänti. Kenet közirdirikti qıtaydı bir tosın oy  torladı. Qara ayğırdıñ adamnıñ aldında  aqımaq ekenin moyındatqısı keldi. Tañulı oramaldı şeşip jiberdi.

Qara ayğır terşingen bieni, soyau tüsti qara qıtaydıñ  mıj-mıj bet-jüzin kördi. Dünie qarañğı tartıp, twla boyı titirkenip jüre berdi. Işqına aspanğa şapşıdı. Şılbır üzildi. Sol qarğığın küyi ayağın tartıp, közildirikti qıtaydı jermen-jeksen etti de, qaqpadan sekirip ötip, kösile şaptı. Sol arınmen oy şwqırğa da qarağan joq. Buı bwrqırap kemerinen asıp jığılıp jatqan käri Manastıñ  qwz jieginen  sekirip ketti. Qara tolqınnan şığamın dep qara ayğır talpınğan da joq. Swmdıq-ay! Qara kempir de endi jalğan düniemen özin jalğaytın eşteñe joq ekenin sezindi.

Manastıñ qara tolqını qara kempirdi de su astına tarta berdi...

Uälihan Qalijanov

Abai.kz

2 pikir