Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Apat 3246 4 pikir 5 Mamır, 2020 sağat 12:09

Qazaq halqı şuma indetin qalay jeñdi?

Qazaq dalasında XX ğasır basında türli jwqpalı indetter jii taradı. İndetten key qazaq auıldarında tiri jan qalmağan. Mäyitter janazasız kömilgen nemese arnaulı peşte örtelgen. Şeşek, şuma, oba, süzek, bezgek qatarlı jwqpalı indetterdiñ jappay taraluı epidemiyağa wlasıp, jappay qırılu halıq twrmısın küyzeliske wşırattı. Qazaqstannıñ batıs öñirlerinde eñ  köp taralğanı ––  şuma indeti edi. 

Şuma indetiniñ qazaq dalasında taraluı turalı «Ayqap» jurnalı men «Qazaq» gäzeti siyaqtı wlttıq baspasözderde  jii aytıla bastadı. Bökey elinde şuma indeti alğaş ret 1899 jılı bayqala bastalğanın jazadı. Birşama adamnıñ ömirin jalmağan indet Oral guberniyasına 1904 jılı jayılsa, atalğan uaqıtta Sarayşıqta 406 adam ölgeni turalı derek bar. Jımpitıda 1909 jılı 218 adam jan tapsırsa, Kinäz audanında 1913 jılı 405 adam, 1914 jılı 17 adam ölimi tirkelgen. 1914 jılı «Qazaq» gazetinde Halel Dosmwhamedwlınıñ: «Jwqpalı aurular qazaq arasına bir kirse, juıq arada şığa qoymas. Bwrın estimegen, bilmegen şuma jiırma jılday Bökeylik pen Oral oblısındağı qazaqtardan ketudi qoydı. Jıl sayın jüzdep sadaqa alıp twradı», - dep eskertkeni osığan baylanıstı edi. 1914-1924 jıl aralığında Oral guberniyası şuma indetinen tolıq ayığa almadı.

Qazaq jerindegi şuma indetin tekserip, anıqtauğa sol  kezdegi  atqaruşı ükimet orındarı da tiisti qaulı-qararlardı qabıldap, äreket jasap  otırdı. Bwl turalı Bökey ordasındağı  şuma indetin tekseruge Parijden orıs därigeri Meşinkovtiñ kelgendigi turalı «Ayqap» jurnalınıñ 1911 jılğı № 6 sanında: «Qazirde sol kisi bıltırğı şumadan ölgen adamdardıñ süyegin qabırdan qazdırıp alıp, tekserip jatır», - dep jazıldı. Därigerdiñ mäyitti teksergendegi maqsatı – ölgen adam şumadan ölse, onıñ  mäyitimen  qorektengen kene siyaqtı jändiktiñ jer betine şığıp, basqağa jwqtıru qaupin, özge de jwğu joldarın anıqtau edi. 

Şuma siyaqtı alapat jwqpalı indet turalı Alaş ziyalıları wlttıq baspasöz betterinde maqalalar jazıp, halıqqa  taralğan qauiptiñ qaterli ekenin tüsindiru, aldın alu, saqtanu jayınan ğılımi tüsinik pen keñes berudi qolğa alğan edi. Däuletşah Küsepğaliwlı, Esenğali Qasabolatov, Halel Dosmwhamedwlı, Jwmağali Tileuliwlı, Mirjaqıp Dulatwlı jazbaları bwğan dälel bola aladı. Al Halel Dosmwhamedwlı, Däuletşah Küsepğaliwlı siyaqtı qazaqtıñ däriger azamattarı el basına kün tuğanda jwqpalı indetpen küresip, el arasında jürdi.

Şuma indetiniñ tarihı 

Şuma tarihı, onıñ  taralu barısı turalı «Qazaq» gazetinde alğaş densaulıq taqırıbında qalam terbegen Jwmağali Tileuliwlı: «Şuma tarih jüzinde adammen erteden birge jasasıp kele jatqan nauqas deuge boladı. XIII ğasırda şuma meyilinşe küşeyip, 1346 jıldan 1351 jılğa deyin Europanıñ özinde ğana 25 million kisi öldi. Azia men Afrikada da sol şamalı jan qırılğan. Şumanıñ ketpeytin, jan-jaqqa jayılıp twratın ordası – Ündistan, Ortalıq Afrika, Moñğoliya, soltüstik Qıtay. Ündistannan Iran jeri arqılı Astrahan, Oral, Bökey, Aday elderiniñ jerlerine keldi» - dep, jwqpalı indettiñ ötken tarihta adamzat balasına tigizgen zardabı jayında jäne onıñ qazaq dalasına qay bağıtpen kelgenine qısqaşa toqtaladı. 

Şuma bakteriyası

Däuletşah Küsepğaliwlı: «Şumanıñ tegi – közge körinbeytin uaq qwrt. Adamnıñ işki sarayına kirumen qwrt indet bolıp jabısadı. Ülkeytip körsetetin qwralmen qarağanda şuma qwrtı eki bası domalaqtau  qısqa tayaq tärizdi boladı. Adamnıñ işine kirip alğan soñ, şuma qwrtı köbeyip, denege uın jayıp, auırğan kisini öltiredi»,- dese, Jwmağali Tileuliwlı: «Şumanıñ bakteriyası sopaqtau eki bası domalaq keledi. Osı bakteriya 60º gradus ıstıqta öledi. 4-5 kün işinde nauqastıñ köbi öledi. 7-8 künge jetkenderinen jazılu ümiti boladı», - dep medicinalıq sipattama beredi. 

Şuma indeti qalay taraladı?

Şuma tez taralatın indet  bolğan. 4-5 künde alğaşqı belgileri bilingen. Däuletşah Küsepğaliwlı bezdi isiretin jäne ökpeden alatın eki türin atap ötedi. Al Jwmağali Tileuliwlı ökpeden, söl salasınan sonıñ işinde, söl bezderinen, qan  salasınan payda bolatının atap,  üşke bölip körsetedi. «Ökpeden bolatın türde bakteriya dem alğanda auız, mwrın arqılı ökpege barıp ornaydı; nauqas jöteledi, qaqırığı qan aralas boladı. Bizdiñ Kişi jüz elderinde şumanıñ tap osı türi ğana boladı»,- dep, qazaq ölkesinde taralğan şumanıñ tınıs alu jolı arqılı ökpege enip, ajal qwştıratın türi ekenin naqtılap beredi.

1913 jılğı Oral oblısında bolğan şuma dertiniñ tez taraluı men zardabı turalı Mirjaqıp Dulatwlı 1914 jılı «Qazaq» gazetinde bılay dep jazadı: «Şumanıñ eñ äueli bastalıp, küşti bolğan jeri – Esentöbeni qonıs qılıp otırğan qazaqtıñ jartısı qırılıp bitti: 306 adamnan 154-i ğana tiri qaldı. Esentöbe aldımen qamauda qalğan edi. Şuma bilingen orındardı 2-3 şaqırımday jerden kazak-orıstar aynala qamap aldı. Olarğa berilgen bwyrıq: eşkimdi şığarmasqa, eşkimdi kirgizbese! Derttiñ qaynap twrğan jerinde ne bolıp jatqanın oylağan jan joq. Şuma bilingen qazaq qıstauları qaralğan joq, aurular men sauları aralasıp jattı. Bwlardı qorşap twrğan küzetşilerdiñ salığı birinen biri alıs bolğanğa, tünde qazaqtar jasırınıp qaşıp şığıp, närselerin birge ala ketken, osılay küzetudiñ de naşarlığınan älgidey şumalı jerden şıqqan dertti sau jerge jwqtırğan. Mäselen, Esentöbeden dert Twmantöbege şorşıp tüsip, mwnda 33 kisi öldi, onan Kalmıkovqa auısıp, mwnda 13 kisi öldi», - dep, blokbeketter qoyılıp, auıldı karantindeu jäne odan qaşıp şıqqan keybir twrğındardıñ indetti özge körşi auıldarğa tasımaldap, derttiñ uşığa tüsuine sebepker bolğanı turalı jazadı. Bwl maqalasında Mirjaqıp Dulatwlı naqtı sandardı söyletedi: «Üş künniñ işinde Esentöbede 120 qazaq ölip, bwlardı kömetin kisi bolmadı. Halıq esinen tandı, ne qıların bilmedi, eñiredi, jıladı, tiridey qoştastı, tünde küzetşilerden jasırınıp qaşıp şığıp, dertti basqa jerlerge alıp bardı. Esentöbede kömilmey qalğan 150 adam ölimtigin arnap jasalğan peşke salıp örtedi, tört künniñ işinde kül bolıp janıp bitti» («Qazaq», 1914, № 49)

İndettiñ zardaptarı jäne qaytıs bolğan adamdardıñ mäyitin bir jaqtılı etu barısı elimizdegi COVID-19 indetinen qaza tapqan nauqastardı arnaulı belgilengen orındarğa medicinalıq tärtippen jerleudi wyımdastıru äreketimen säykes keledi. Ärine, jwqpalı indetti auızdıqtaudıñ, taralu jolın kesudiñ bir qadamı sol kezde de osılay jasalsa kerek.

Keñes ükimeti ornağan alğaşqı jıldarı är öñirde auıq-auıq şuma indeti bilinip twrdı. Sol jıldardağı därigerlerdiñ tekseris bayandamaları men materialdarın jinaqtay otırıp, Mirjaqıp Dulatwlı 1927 jılı «Şuma qanday auru. Odan qalay saqtanu kerek» attı eñbegin qwrastırdı. Bwl kitapta Mirjaqıp Dulatwlı Aday eliniñ şumadan öz küşimen qalay saqtanğanı turalı bılay bayandaydı: «...eldiñ özi şumanıñ toqtaluına qam qılğan. Biz swrastırıp qarasaq, bükil auıl adamı bolıp söz baylasqan: kimde-kim auırğanday bolsa, oñaşa üyde jatsın desken. Osını orındağan. Aurular bölek üyde jatqan, sonda ölgen. Tek saular olarğa tamaq, susın ğana aparıp beretin bolğan. Mine, sondıqtan auru tez tıyılğan. Jäne de biz öz közimizben de kördik: el ölgen adamnan qalğan (kiim-keşek, tösek-orın sıqıldı) närselerdi örtep jibergen. Aurudıñ tez toqtauına bwl da sebep bolğan. Biz öz täjiribemizde eldiñ şuma auruına qarsı mwnday saqtıq qamın istegenin körgen emes edik. Bizdiñ Aday eli, nadan da bolsa, şuma sıqıldı apatqa qarsı qam qıla bilip, qoldarınan kelgenşe saqtana bilgen. Qaptap kele jatqan qalıñ päleden söytip qwtılğan». («Şuma qanday auru. Odan saqtanu kerek». 1927, Qızılorda).

«Şuma qanday auru. Odan qalay saqtanu kerek». Qızılorda, 1927.

Bwl mısal qazaq auıldarınıñ saqtıq şaraların  qoldanu arqılı, öz küşimen jwqpalı indetterden sauattı türde saqtanıp, aman qalğanınıñ ayqın däleli. 

Nauqastı emdeu men kütu

Halel Dosmwhamedwlı, Jwmağali Tileuliwlı jwqpalı indetpen auırğan nauqastı kütude birinşi kezekte saqtıq şarası ekenin atap ötken. Şumamen auırğan nauqastı kütu retinde asa küşti saqtıq kerek bolğan. Nauqastı oñaşa kütetin kisi saylanğan, saqtıqtıñ ne ekenin biletin kütuşi boluı, qol jetse däriger alğızıp medicinalıq baqılauda boluı turalı keñes bergen. Barlıq jwmsaytın ıdıs-ayaq, tösek-orın da bölek boluı tiis, eñ aldımen qoldanatın şara – tazalıq boluı eskertilgen edi.

Jwqpalı nauqaspen auırğan adamdı emdeu üşin arnaulı bölekteu kerek ekenin Halel Dosmwhamedwlı bılayşa tüsindiredi: «Aurudı bölu degenniñ mağınası mınau: auru kisini taza, oñaşa bir bölmege salıp, bir-eki aurudı bağatın kisiden basqa kisiler qatınaspasqa kerek. Aurudı baqqan adamdar auru jatqan bölmege kirgende, sırtınan bir kiim kiip kelu kerek. Ol kiimdi şığarda sol bölmege tastap ketu kerek. Aurudan şıqqanda qolın, betin sabındap juu kerek» («Qazaq». 1914, № 63). 

Mine, bayqap qarasaq, bügingi küni COVID-19 pandemiyasınan saqtanu üşin jürgizilip jatqan saqtıq şarasınıñ biri «üy karantini» degen oqşaulau ädisin sol kezde qalay jasau keregin «Qazaq» gazeti arqılı halıqqa tüsindirip otırğanın bayqaymız.

Jwmağali Tileuliwlı emdeudiñ jolı şuma bakteriyasın egu ekenin bılayşa tüsindirgen: «Egetin zat eki türli: bireui «eresen söli», ekinşisi «qapkin söli» deydi. Eresendiki bakteriyanıñ özi bölip alıp, asırap öltirip, ne şala öltirip, jılqığa egip üyretip, attıñ qanı äbden ulanıp bolğan soñ ağızıp alıp alastap şığaradı. Şumanıñ bakteriyası tım küşti, sondıqtan nauqasqa ekkende boy bermey özi alıp ketui bar. Mwnan basqa qapkin degeni bar. Onıki şumanıñ bakteriyasın sölge asırıp 60º ıstıqqa wstap bakteriyasın öltirgen, bakteriyadan süzip emge jwmsaytın bakteriyanıñ uı (toksin). Osını şuma bolmay twrğan sau kisige egedi. Kisi eki jeti şamasında jeñil türde şumamen auırıp täuir boladı. Osıdan bwlay şuma jwqpaytın boladı. Täjiribe jüzinde şuma auruı jayıla bastasa, jayılu qorqınış bolsa, aldımen «eresen» twqımın egip, eki jeti ötken soñ «qapkin» twqımın egedi. Bwlar auruhana, därigerler bar jerde egiledi. Bwlardan basqa em – nauqastı ornında kütu». Egudi tek därigerler men emhanalar bar jerde jasau kerek ekenin eske salıp, saqtıq şarası retinde karantin jasau kerek ekendigin tağı da qatañ eskertedi: «Bwlardan basqa şumadan saqtanudıñ jolı – saqtandıru şarası. Ükimet bwl rette karantin (sau audan men nauqası bar audandı qatınastırmau) qoldanadı».

«Şuması bar jaqtan keme, parahod şärge kelip kiretin bolsa, barlıq adamdardı ükimet bwyrığımen 5 kündey karantinde wstaydı. Şuma jwqqan kisi bolsa, 5 kün işinde auruı tiis. 5 kün işinde auırğan adam bolmasa, karantinnen bosatıladı. 5 künde şumanıñ jasırın mezgili bitedi. Orta Aziya jağınan keletin Oral, Bökey jağında jayılatın şumanı toqtatuğa ükimet talay karantin jariyaladı. Biraq qwrğaq jer bolğandıqtan, halıq nadan bolğandıqtan, tärtip orındalmasa kerek» («Jwqpalı nauqastar – olarğa qarsı qoldanılatın şaralar». Mäskeu, 1926). 

Bwl büginde älemdik pandemiyağa aynalğan COVID-19 indetinen saqtanu üşin 15 kün karantinde wstau şarası – indettiñ taraluına jäne jayıluına tosqauıl bolatın bastı şaralardıñ biri.

Wsınıstar

Oral oblısında 1913 jılı bolğan şumanı tekseru qwramında Halel Dosmwhamedwlı men  Däletşah Küsepğaliwlı birge bardı.  Däletşah Küsepğaliwlı şumanıñ taraluı men  odan saqtanu şaraları turalı 1914 jılı 1-10 mart aralığında Samara qalasında 200 astam därigerler qatısqan «Şuma siezinde» bayandama jasap, ükimet orındarına birqatar wsınıstar ayttı. Şumadan saqtanu wsınıstarı arasında emhanalar sanın köbeytu, därigerler men fél'dşer jalaqısın üstemeleu, şuma jayında materialdar men kitaptar şığaru, olardı taratu, kurstar aşu, zapasnoy otryad (kömekşi) dayındau, qazaq balalarına doktorlıqqa 10, fél'dşerlikke 12 stependiya aşu, 6 qazaq qızına fél'dşer-akuşerlik kursına tüsuge orın aşu siyaqtı talaptardı ortağa qoyğan. Sol arqılı qazaq wl-qızdarınıñ bolaşaqta därigerlik mamandığın aqısız oqıp, şäkirtaqı alu josparlanıp, mamandıq alğan tülekterdiñ el üşin igilikti jwmıs isteuine jol aşu mäseleleri qarastırılğan edi.

Joğarıdağı mälimetterge köz jügirtsek, qazaq auıldarı HH ğasırdıñ birinşi şireginde jwqpalı şuma indetinen qalay saqtanğanın köre alamız. Baspalar qatañ karantin şaralarınıñ saqtaluın, oqşaulanudıñ mañızın ayqındap, twrğındardıñ ärbiriniñ sanalı äreketteriniñ mañızın atap körsetedi. Sonımen qatar, osı äreketi arqılı jwqpalı aurulardan saqtanu, aldın alu, qorğanu şaraların öz küşterimen jürgizgeni şığın mölşerin de azaytqan. 

Alaş ziyalılarınıñ şumadan özge şeşek, oba, süzek, merez, soz, taz-temiretki, teñge qotır, trahoma (köz auruı), köksau (tuberkulez), bezgek, qwtıru, bez auruı jäne t.b jwqpalı aurulardıñ payda boluı, jwğuı, olardan saqtanu turalı jazğan maqalaları Keñes ükimetiniñ alğaşqı jıldarı jeke-jeke 30-ğa juıq kitap bolıp şığıp, densaulıq salasındağı qazaq tildi alğaşqı eñbekter qatarına endi. Al özderi quğın-sürginge wşırağanğa deyin, ağartuşılıq jwmıstardı jürgizumen qatar densaulıq salasında wltına qaltqısız qızmet etu arqılı bügingi wrpaqqa tamaşa ülgi qaldırdı.

Abay Mırzağali

Abai.kz

4 pikir