Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Tarih 4017 11 pikir 11 Mamır, 2020 sağat 14:06

Ospan men Dälelhan özara jau bolğan ba?

(«Azattıq mwratı» kitabındağı Dälelhan Sügirbaev pen Ospan batır beynesi haqında)

Şığıs Türkistan atalğan Şınjañ ölkesinde 1940 jıldarı öris alğan wlt azattıq qozğalıstarı töñireginde san-sanaqsız oqiğalar bar. Äsirese, tabiği jer baylığı jağınan iştiñ de sırttıñ da ındını men ıntızarın qozdıratın bir kesek maylı ettey baylığı men şaylığı osı ortada tuğan küresterdiñ oşaq otın ünemi laulatumen boldı.

Sonıñ işinde 1944 jılı qwrılğan Şığıs Türkistan Respublikası jäne onıñ qwruşısı da, qwlatuşısı bolğan keñester odağı men jergilikti küşter arasındağı är türli ımıralar men teke-tirester töñireginde orın alğan kürmeui kürdeli mäsele öte köp.

Keñester odağınıñ nemistermen bolğan soğısında artqı tayanış baza retinde dayındağan jas respublikanıñ ğwmırı bir jılğa jetpedi. Sebebi, 1945 jılı 11 aqpanda Keñes Odağı, AQŞ, Wlıbritaniya üş eldiñ basşıları Qırım tübegindegi YAltada mäjilis aşıp, soğıstan keyingi aumaqtardı bölu, tınıştandıru şartına oray, moñğoliya derbestigine eşkim qol swqpaytın bolıp, onıñ esesine jañadan qwrılğan Şığıs Türkistan respublikası qıtay täueldiligine bir jola ötken edi.

Osı Respublikanı qwru jolındağı qan keşti küreske Stalinniñ jol-jorığımen Çoybalsannıñ Ör Altaydağı Ospanmen odaqtasuı, Keñes odağınıñ äskeri küşter men qaru-jaraqtan kömektesui sındı oqiğalar orın alğanı belgili.

Äli de tolıq zertteu tappağan taqırıptıñ biri – Keñes odağınan Şınjañdağı wlt azattıq qozğalısına barğan äskeri şendiler men jauıngerler kimder, olar ne atqardı, qanşası qwrban boldı, atı-jöni kim, qızmeti, keyingi tağdırı qalay boldı? – degen köptegen saualdar jwmbaq küyinşe qalıp keledi.

Sırt köz sınşı demekşi solardıñ közimen qarağan tarihtıñ qağaz betine tüsken üzikterin tapsaq, tam-twmdap bolsa da, ötken künder elesin quıp, aşılmağan qırı men sırı köp atalmış oqiğalarğa üñile tüskimiz keledi.

Bizdiñ qolımızğa iligip otırğan Hakim Bekişevtiñ «Azattıq mwratı» attı kitabı («Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl) sol swraqtarğa azdap bolsa da jauap beredi. Ekinşi düniejüzilik soğıstı bastan keşip, jeñisti şerumen qaytqan avtor (H.Bekişev) izinşe Şığıs Türkistandağı wlt azattıq qozğalısına attanadı. Gomindañdıq qıtay küşterimen bolğan soğıstıñ bel ortasında bolıp, Qorğas İle bağıtı arqılı Altayğa jetedi. Özi körgen oqiğalardı jay ğana tizbekteumen şektelmey, ömir şındığımen şendestire otırıp naqtılı bayandaydı.

Sol twstağı sayasi tapsırma jäne küres jağdayına oray ol negizinen Dälelhan Sügirbaevpen köbirek birge boladı. Onıñ küres bağıtına jetekşilik etip qalmastan, sayasi bağıt-bağdar körsetip, senimdi serigi retinde qasında jüredi. Keyinnen Ospan batırmen tanısıp, az uaqıt ol kisimen de birge boladı.

Biz bwl kitaptağı barlıq oqiğanı bayandap şıqpaqşı emespiz. Dälelhan Sügirbaev jäne Ospan batır Silämwlı jönindegi avtordıñ estelikterimen bölisip, tarihi twlğalardı tağı bir qırınan tanıtatın paraqtarğa nazar salamız.

«Ükimetimizdiñ tilegine oray Sin'czyan jerindegi qazaq, wyğır tağı sonday az wlttardı Gomin'dan armiyasınan qorğauğa bir top äskeri basşıları barğanbız. Sin'czyandağı Qwlja qalasında qwrılğan Şığıs Türkistan ükimeti müşeleri Sügirbaev Dalelhanmen, Z.Kepsaymen, polk komandiri Leskin Fatey Ivanoviçpen birinşi ret kezdestik. Kezdeskende Dälelhannıñ mağan aytqanı:

– ...1944 jılı 12 noyabr'de Şığıs Türkistan ükimetin ornatıp, öz aldına ükimet bolıp, jeñis tuın kötergen edik.

Dälelhan, sonday-aq, Sin'czyandağı azattıq küresti basqaruşılar: Ahmetjan Qasami, Ğani batır, Munenov Iskakbek, Abassov Abdukerim, Fatik Muslimov tağı da basqalardıñ jeke-jeke kim ekenin sırttan tanıstırdı da:

– Şığıs Türkistan ükimetin ornatu bizge oñayğa tüsken joq. Köptegen azamattarımız Gomin'dan oğınan qaza boldı, – dep, bwl küreste öz basınan ötken qiınşılıqtarına biraz toqtaldı:

– 1921 jıl men 21 jastamın. Şığıs Türkistan halqı aq äskerdiñ qaldığın qwrtuda qızıl armiyağa köptegen kömekter körsettik. Olarğa jetekşi bolıp, joldardı körsettik, tamaq, saymandar, attarmen de kömektestik. Sol basşılardıñ biri men özim boldım. Aq äskerlerge eşbir kömek körsetpegen soñ ağalarım Dürbithandı jäne Mwqandı atıp öltirdi. Men retin tauıp qaşıp qwtıldım. SSSR halqınıñ Oktyabr' revolyuciyasınıñ arqasında socialistik elge aynaluı – Şığıs Türkistan halqına öz aldına erikti ükimet ornatuğa ülgi boldı.

1944 jıldıñ orta kezinde bizdiñ Altay jerinde birneşe partizandar otryadtarı qwrıldı. Bwl partizan otryadtarında birneşe mıñdağan adamdar boldı. Partizan otryadtarı Gomin'dan äskerlerimen talay soğıstı, Altaydıñ köptegen jerin bosattı. Endigi alda twrğan maqsat: II-attı äsker brigadasın jasaqtap, Altay elin Gomin'dan äskerinen bosatu, – dep Dälelhan sözin ayaqtadı» (7-9 better).

Alğaşqı kezdesu haqındağı bwl üzindiden biz jalpı kürestiñ mwrat-maqsatı men aldağı bolatın küres jäne ondağı D.Sügirbaevtıñ qızmetteri jayınan da mağlwmat alamız.

Söytip, bizdiñ keyipker Qwljada resmi türde jasaqtalğan qosınmen Altaydı betke alıp jolğa şığadı. Jolda Qaramay, Tarbağataydıñ Dörbiljini, Qobıqsarı audanı arqılı Sauırdıñ şığıs twmsığımen Buırşın arqılı Altayğa betteydi. Osı jolda kezikken gomindañşılarmen soğısıp, jeñisti şeruler jürgizedi. «Joldastı jol-saparda tanisıñ» degendey, osı wzaq barıs onıñ Dälelhandı jaqınnan tanuına mümkindik beredi.

«Sügirbaev Dälelhan – bükil Sin'czyan halqın, onıñ jerin, jolın, tau-tas, oy-şwqırın, suın jaqsı biledi, özi Altay elinde tuıp-ösken. Gomin'dan armiyasına qarsı, sol aradağı qazaq, wyğır, orıs jäne basqa köptegen wlttardı üyımdastıru isiniñ jetekşisi, belgili qolbasşı, el arasındağı bedeli küşti, aqıldı, tereñ oylaytın, bostandıqtı köksep şığıp, Şığıs Türkistan memleketin ornatuğa belsene qatısıp jäne tikeley bastauşılardıñ biri bolğandıqtan II-attı brigadağa keñesşi retinde jiberilgen» (10-11 bet).

Bir qızığı sapar barısında avtor sol kezdegi dalalıq soğısqa beyimdelgen jauıngerlerdiñ twrmıs-tirşiligi men ömir süru ortası, küresi, ideyası haqında da qıstırma bayandaular jasap otıradı.

«Jauıngerlerdiñ künine üş mezgil jeytini – qoydıñ jaña soyılğan jas eti. Adam üyrenip te jäne qwnığıp ta ketedi eken... Bir vzvodta qırıq jauınger bar. Qırqına norma boyınşa bir jegende bir qoy. Üş mezgil tamaqqa üş qoy. Brigadadağı 27 vzvod, basqa da qosımşa bölimder bar, barlığına bir künde 90-100 qoy soyıladı. Jañağı köldi jağalay tüsken äskeri bölimder tañerteñgi tamaqqa qoy soyıp jatır.

Mwnşama qoydıñ etin qayda, qalay pisiredi degendi oyladıq. Öytkeni, bärin saluğa ıdıs jetpeytini anıq. Al, osı kezde bireuler jerdi şwñqırlap qazıp jatır, bireuler qoydıñ etin, işek-qarnın juuda, qoydıñ etin müşelep bwzuda. Al, endi bireuler qoydıñ tazalanğan qarnına müşelep bwzğan etti toltıra salıp, auzın attıñ qwyrıq qılımen mıqtap bayladı da, jañağı şwñqırğa salıp jatır. Sosın üstin qwmmen 10-15 santimetrdey etip kömip, onıñ üstine mazdadıp ot jaqtı» (30 bet).

«Bizdiñ  äskerimizdiñ üsterine kigen kiimderi de ärtürli: qazaqtar – qazaqı şapan, ton, şekpen, basına börik, malaqay ya twmaq kigen, wyğırlar – şekpenşe-şapan, basına ala taqiya kiip, beline aq, kök, qara, matadan belbeu orağan. Orıstardıñ üstinde şolaq ton, sırğan qısqa fufayka, bastarında kepka, papah, malaqay» (33 bet). Bwl joldardan basqa da sol twstağı soğıs jäne äskeriler ömiri turalı mälimetter kezdesedi.

Eñ bastısı, bwl kitapta sol twstıñ sayasi qayratkerleriniñ şınayı suretteri bar.

«Altay eliniñ ortalığı – Sarı-Süme qalası, Moñğoliya jäne Sovetter odağı ükimetterimen şekarada. Bwl arada toqtalatın ülken kürdeli mäsele ol – aldımızda Altay okruginde Altay eliniñ Ospan degen batırı bastağan partizan otryadımen baylanıs ornatu, olarğa kömek beru. Ospan batır bastağan jauıngerler Gomin'dan armiyasımen talay şayqasqan. Qısqasın aytqanda, Ospan batır bastağan partizan otryadınan gomindanşılar qattı

qorqıp, qaymığadı eken. Bwl turalı Dälelhan talay ängime etken. Ospan batır bastağan partizan otryadınıñ sanı üş-tört jüzdey adam. Ospannan basqa sol Altay okruginiñ Äripbay batırı bastağan partizan otryadı bar eken. Onda şaması eki-üş jüzdey adam» (21 bet).

Ospan batır turalı bwrınnan da estip, bilgen H.Bekişevtiñ atalğan kitapta Dälelhannıñ aytuı boyınşa bergen Ospan batır turalı alğaşqı tüsinigi osılayşa berilgen. Bwl arada Dälelhannıñ Ospanğa qwrmetpen qarap, onı körnekti batır retinde tanıstırğanı bayqaladı.

Mwnda atalğan Äripbay da Ospan qolına moñğoliya arqılı kömekke barğan keñes sarbazı. Ol turalı kitapta mınaday derek bar:

«Äripbay bastağan partizan otryadı eki jıldan beri Sarı-Süme mañındağı Gomin'dan äskerimen talay şayqasqan. Bwl partizandardıñ istegen  qimıldarın Dälelhan mağan aytqan bolatın» (22-23 bet).

«Birinşi jolıqqanda Äripbaydıñ kim, qanday adam ekenin bile qoyğam joq. Äripbay mağan jaqındap birdeme swrağısı, bilgisi kelgenin men aytpay-aq sezemin. Meni bwrın körgen kisidey, kişkene qoy közi külimdep, bir kezde oñaşa şığa bergenimde:

– Joldas! Siz qay jerden keldiñiz, – dedi Äripbay.

– Men osı Altaydıñ qazağımın, eşqaydan kelgem joq, – dedim.

– Iä, Altayda sendey qazaqtı körsemşi. Meniñ elden osında kelgenime, mine, eki jıldan asıp baradı. Sağındım. Elden habar joq. Az da bolsa el jağınan aytsañşı, – dedi.

– Men eşteñe bilmeymin, men Altay qazağımın, – dedim asığıstığımdı sezdirip. Ärine, ä degennen aqtarıla saluğa bolmaydı. Äytpese, Äripbaymen swrasıp-bilisuge men de qwmartıp twrmın. Ayañdap jürip otırıp, keşke qaray Sarı-Sümege jetpey, bir sayğa kelip toqtadıq. Osı jerde qonıp şığudı wyğardıq. Jağalay küzet qoydıq. Äsker tärtibi – saqtıq kerek, aldımızda jau jaqın.

Osı arada, özim kütkendey-aq, Äripbay meniñ janıma keldi. Ekeumiz emen-jarqın swqbattastıq. Ol işindegi barlıq sırın, eki jıldan beri jaumen küreskenin, talay qiınşılıq körgenin ayttı. Söz arasında ol Almatı oblısı, Kegen audandıq partiya komitetiniñ hatşısı ekenin, osında ükimet tapsırmasımen kelgenin, sem'yası sol Kegen audanınıñ ortalığında twratının jasırğan joq. Özin Şığıs Türkistan halqına kömekke jibergenin, mwnda kelgen soñ osındağı partizan bölimşesine bastıq etip bekitkenin ayttı.

Iä, köpten beri esimine qanıq bolğan mağan Äripbay sındı erjürek qandasımmen kezdesip, swqbattasu säti tudı. Äripbay asa sabırlı, parasattı azamat eken. Men Äripbaydı äbden bilgen soñ, sendim de, el habarın ayttım. Soñında ekeuara äñgimemiz turalı eşkimge tis jarmaytın, bir-birimizdi tanımaytın bolıp uädelesip, qol alıstıq» (53-54 bet).

Osı arada ayta keterlik bir jağday – Keñester odağınan Şınjañ jerine nemese Altayğa baratın ärbir oficer, jauıngerdiñ sol elge bararda arnayı dayındıqtan ötip, baratın jeriniñ kiiimin kiip, ruına deyin jattap alatındığı. «Meniñ kim, qaydan ekenimdi otırğandardıñ işindegi tek Doskenov pen Sügirbaydıñ Dəlelhanı biledi. Meni osı jerdiñ ataqtı bayınıñ balası, sovetter soyuzında oqığan dep wğatın. Sondıqtan da jergilikti jerdiñ adamdarı jəne brigada jauıngerleri de osılay oylaytın. «Ärdayım, elge jaqın bol. Aytarıñdı ekilenbey kesip-kesip ayt. Bwl eldiñ qazağı da, basqası da, ör adamnıñ sözine senip, izine ergisi keledi...» deytin mağan Dälelhan»(43 bet) degen joldar men jorıdağı Äripbaymen aradağı dialogtar sonı körsetedi.

Birde jolda Qırıqoşaq degen jerde altın qazğandar turalı hikaya şertiledi.

«Dälelhan jaylanıp otırğan soñ, altınıñ qaydan şığatın onı qalay qorıtatının bizge öz bilgeninşe tüsindirdi.

– Qıtay baylarınıñ altın şığaratın menşikti jeri men köli bar. Olar baylıqtın paydasın köredi. Qazaqtan jwmısker jaldaydı, ol sorlılardıñ eñbekterin süliktep soradı, eñbekterin qanaydı, – dedi ızalı keyipte. –  tabılğan altındardı ağılşın, amerika kapitalisterine malğa, mülikke ayırbastaydı. Olarmen qıtay baylarınıñ sauda qarım-qatınastarı osı altın, tağı basqı zattar arqılı jürgiziledi.

Joğarındağı äñgimesin Däkeñ basqa jağdayda da jalğastırdı:

– Endigi jağday qazaq, wyğır, tağı basqa wlttar bostandıq däuirin kökseydi. Biraq bostandıq oñaylıqpen ornamaydı, bostandıq üşin talay ret köterilister de boldı... Talay qazaq, wyğır azamattarı bostandıq küresin basqaramız dep, qıtay-gomin'dan äskeriniñ oğınan qaza boldı. Qaysı bireuleri qıtay türmesinde, qapasta, qorlıqta, armanına jete almay ölgender az emes. Soñğı kezde Sinczyandağı bükil mwsılman halqı Gomin'dan armiyasına, qıtay ükimetine qarsı köterilude. Köpşilik jerlerde, Sinczyandağı qıtay ükimetin qwlatıp, Gomin'dan äskerin qwrtıp, Şığıs Türkistan attı ükimetimizdi ornatıp, ortalığı Qwlja qalasında bostandıq tuın joğarı köterudemiz... Halqımız quanuda, köñildi. Endigi tilek: aldağı twrğan jaumen şayqasıp, bükil Altay elderin jaudan bosatu. Altayda Şığıs Türkistan ükimetiniñ okrugterin ornatsaq, ğasırlar boyı oylanğan maqsattarımızğa jeter edik, – dep, Dälelhan basın joğarı köterip, auır dem aldı (26-27 better).

Atalğan joldardan Dälelhannıñ ğana emes, sol twstağı Altay halqınıñ, Şınjañ halıqınıñ arman-tilegin sezinu qiın emes.

Qosın Altayğa bettegende bwlardan qorıqqan gomindañşıl qıtaylar Sarsümbe qalasın tastap, Örmegeyti asuı arqılı moñğoliyağa qaşıp ötuge ärekettenedi. Osı barısta H.Bekişev pen D.Sügirbaev aqıl qosa küres jügizip, jaudıñ soñınan quğın, aldınan tosqauıl qoyıp, aqırı olardı aylamen bağındıradı. Osı barısta qolğa tüsken jau basşısın aldarqalatıp, olarmen kelisim jasasqan sıñay tanıtadı. Onda mınaday joldar bar:

«Dereu şarttı jazdım, şarttı qıtay tiline audarmaşı audardı. Şartqa Şığıs Türkistan ükimetiniñ atınan men jäne Dälelhan qol qoydıq. Gomin'dan jağınan – gubernator, policiya bastığı qol qoydı» (67 bet).

Mwnda qazaq jağınıñ «Şığıs Türkistan ükimetiniñ atınan» qol qoyıp otırğanı anıq añğarıladı.

Osı arada jau jağınan olardıñ öz wlıqtarına bergen mälimet telegramması tabıladı.

«Audarmaşı gubernatordıñ qaltasınan qıtay tilinde jazılğan, ortalıq Qıtay armiya ştabına bergen telegrammanı tauıp aldı. Telegrammada bılay dep jazğan eken: «Sovetter Odağı şekaranı bwzıp köptegen tankimen, maşinalarmen Sarı-Süme qalasına jaqındap keledi. Moñğol ükimetiniñ şekarasınan ötip, poyızğa otırıp, ortalıq Qıtayğa baramız. Bizge somoletpen azıq-tülik jetkizip beriñiz». Gubernator qol qoyğan» (71 bet).

Bwl joldardan da Keñes odağı äskeri küşteriniñ kirgenin gomindañşılardıñ da äşkere sezip otırğanı köriledi.

Pätihan Sügirbaev «Altay arpalıstarı» kitabında:

«5-kırküyekge Keñsay polkiniñ Buırşınğa jorıq jasağan negizgi qosını Dälelhan twrğan jerge keledi. Bwl eki jaqtıñ alğaş bas qosuı edi. Osıdan soñ eki jaq tize qosa Sarısümbe qalasına qadaldı. 6-qırküyekte tañğa jaqın jalpı üş mıñday adam, atap aytar bolsaq, Gomindañnıñ Sarısümbe qalasında twratın eki mıñnan astam äskeri, Manat pen Bwrıpjaptıñ «qauipsizdikti saqtau» delinetin eki bölimşesindegi bes jüz adamı, tört jüzdey jäy bwqara – Altay tauın betke alıp, Örmegeyti asuı arqılı Moñğoliyağa ötip ketpek bolıp qaşadı.

Sol küni Altay partizandarı men Keñsay attı polki qalağa eş qarsılıqsız kiredi. Qala işi tez tınıştaladı. Äuelde qorqıp, jau äskerimen tauğa qaşıp ketken jäy bwqara qaytıp keledi. Eki künnen keyin Äbdirasildiñ bölimşesindegi eki jüz partizan men wlttıq armiyanıñ Bekişev bastağan jüz jauıngeri Dälelhan Sügirbaevtiñ qolbasşılığında qaşqan jaudı quuğa attanıp, şekarağa jaqındap qalğan jerinen qorşauğa aladı. Gau bo üy, Uan liñ iwn tize bügedi» (P.Sügirbaev «Altay arpalıstarı» Şınjañ halıq baspası. Ürimji, 1995) – dep atalğan oqiğanı rastaydı. Tipti bizdiñ keyipkerimiz Bekişevti de auızğa aladı.

Osı soğısta İle tarapınan bolğandardıñ biri – Qojay Doqaswlı. Ol öziniñ «Oficerdiñ qoyın däpteri» atalatın kitabında osı oqiğalar haqında: «Sarısümbe qalasında tığılıp jatqan gomindañ äskerlerine elşi jiberildi. Biraq olar bir tünde ürkip Moñğoliyağa qaray jiñişke Qırandı örlep qaştı. Ertesi Dälelhan bir top batırlarımen birge Bekeşev Käkim degen oficerlerdi, Şaqanbek bastağan jüz äskerdi ertip, qaşqan jaudı Örmegeyti degen asudan tosqauıldap, jaudı tügelimen kolğa tüsirip, ertesi jaudıñ mıñğa tarta adamın Sarısümbege aydap keldi» (Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen», Wlttar baspası, Beyjiñ. 1996 jıl. 148 bet) dep jazadı. Mwnda da atalğan wrısta Bekeşev (Bekişev - red) Käkim turalı aytadı.

Sol twstağı soğıs kuägerleriniñ biri Ashat Mänkeywlı da öz esteliginde Hakim turalı: «1945 jılı 9 aydıñ 5 küni jibergen habarşılarımız Buırşın jaqtan kele jatqan Hakim Bekişev pen Mwhametjan bastağan 200 ge tayau İle wlttıq armiya bölimimen jolığıp, olardı bastap keldi...

7 qırküyek küni Dälelhan Sügirbaev, Hakim Bekişev jäne men bastağan 40 day adam attanıp, aldıñğı ketken barlauşı äskerlerdiñ izimen jolğa şıqtıq... Dälelhan, Hakim Bekişev bastağan 130 day adam Qarasaz degen jerde tünep jatqan jauğa sezdirmey, olardıñ batıs jağındağı Aqbwlaq degen jer arqılı aldın orauğa attandıq» dep atalğan oqiğalar töñireginde bayandaydı.(Ashat Mänkeywlı «Altay töñkeristik ükimetiniñ qwrıluı jäne gomindañ qaldıq küşteriniñ tize bügui» «İle tarihi materialdarı» 7-san. 2010 jıl. 174-175 bet).

Jalpı Altaydıñ azat boluı haqında bwl arada eskere keterlik bir jay – Ospan batır bastağan Ör Altay wlt azattıq küresi osığan deyin Altay qalasınan basqa barlıq audandardı derlik jaudan bosatıp, Sarsümbe qalasın azat etudiñ alğı şartın dayındap qoyğan bolatın.

Altaydıñ azat boluı haqında Nwrğojay batır öz esteliginde: «1944 jılı 17 qırküyekte İle armiyası Altay qalasına kelip kirdi. Üş aymaqtı Qwljanıñ sartı azat etken qılıp qoydı. Biraq basşıları tipti on adamdıq gruppa bastıqtarına deyin Qazaqstan äskerleri edi. Olardan Altay qalasına Bektorov polkovnik kelip jatıp aldı. Artınan general Mäjik keldi. Halıqaradan 370 adam bar bolatın» («Azattıqtıñ öşpes ruhı» - Nwrğojay batırdıñ estelikteri jäne Ospan batır. «Sardar» baspa üyi, Astana – 2008 jıl) dep atalğan jaylardı rastaydı.

Söytip, jaudı derlik qolğa tüsirip, Sarsümbe arqılı Qwlja tarapqa aydaatdı. Dälelhan men Hamit arasındağı baylanıs qoyulay tüsedi.

«Altay eliniñ kösemi bir sırlı, segiz qırlı Sügirbaydıñ Dəlelhanı edi. Ol el üşin tuğan er azamat, jauğa meyirimsiz. Közdegeni – el qamı.

Gomin'dannan Sarı-Süme qalası bosatılıp, qolğa tüsken Gomin'dan armiyasın bizdiñ vzvod Qwljağa jayau aydap əketkennen bes-altı kün ötkennen keyin Dəlelhan meni üyine qonaqqa şaqırdı» (81 bet). Ekeui arqa-jarqa äñgimemen bolıp, tipti de jaqındasa tüsedi.

«Dəlelhannıñ özi sol kezde qırıqtıñ işindegi jigit. Denesi zor, köñildi, aşıq minezdi, at jaqtı, qoşqar mwrın, jüris-twrısı ekpindi, pısı söylegende sözge şeber, sözdi tauıp naqışına keltirip ekpindete söyleydi. Küşi de bar, onı keşegi soğıstarda bayqap qalğam. Eki-üş soldat köteretin 80 mm-lik minometti nemese 70 kilogram auır pulemetti Dəlelhan jalğız özi köteretin.

Şeşinip jaylap otırğan soñ, Dəkeñ sözge kiristi:

– Meniñ ata-babam, şeşemniñ törkinderi-nağaşı jwrtım da osı Altay jerinde tuıp-öskenbiz. Bizdi «Bes bolıs Qara Kerey» deydi. Soğan jatamız.

Altay halqı ğasırlar boyı baylardıñ qwldığında, qanauında keledi. Basımızda erik joq. Qıtay ükimetine qarsı talay iri-iri köterilister de boldı. Tamaşa adamdarımız bostandıq üşin qıtay basqınşılarınıñ qolınan qaza taptı, talayları qıtaydıñ türmesinde. Körgenderimiz qorlıq,

zombılıq. Jer-su baylığı olardıñ qolında, qazaq jwmıskerleri qıtay kapitalisteriniñ qanauında...

Dəkeñ auır kürsindi. Sözin arı qaray jalğastırıp:

– Endigi maqsatım – özim siyaqtı Altay azamattarınıñ basın qosıp, öz aldımızğa el bolıp, Altay okrugin wyımdastırıp, Şığıs Türkistan ükimetine bir okrug bolıp qosılu. Körşimiz Moñğol ükimetindey bolsaq armanımız orındalar edi. Altay jerinde tolıp jatqan jer baylığı bar. Jerdiñ astında kömir, mwnay, altın, kümis, qorğasın, temir qorıtatın ruda. Sonday-aq, mal jayılımı, egindik jerler de köp. Qıs mwnda qısqa. Mine, osı baylıqtı igersek. Ol üşin körşimiz Sovet ükimeti kömek etse – zavod, fabrika salıp, jer baylığın paydalanar edik. Sovet ükimeti bizdiñ mədeniet, bilim jağınan kömekteserine közim jetedi. Öytkeni, osı bostandıq köterilisi bastalar aldında men, menimen birge Fatey Ivanoviç Leskin, birneşe joldastar Qazaqstannıñ astanası Almatı qalasında altı aylıq oquda boldıq. Sol az uaqıttıñ işinde, qanşama bilim, ülgi-önege aldıq, – dedi. (81-83 better).

Avtor öziniñ Dälelhan turalı ne tüygenin de aşıq bayandaydı.

«Biraz jorıqtarda birge jürip bayqağanım: Dəlelhan – el üşin tuğan, bostandıq tuın Altay jerine ornatuğa jan-tənin sala kirisken, tuğan elin şeksiz süyetin azamat eken. Halıq teñdigin ornatu üşin ayanbaytın nağız revolyucioner. Sovet ükimetiniñ körnekti ökilderi Səken Seyfullin, Amangeldi Imanov, monğoldardıñ Çaybalsan siyaqtı kösem, kemeñger ekenine əbden közim jetti» (85 bet).

Bwl bağa şın mäninde sol kezdegi közqaras tüyini bolsa da, keyingi tüygen oy qorıtındısı bolsa da Dälelhan turalı dwrıs bağa edi. Atap aytqanda onıñ halıqtı qwtqarudağı jolı qızıl ükimetke senimmen süyene otırıp, ükimetke de, eline de qızmet etudi maqsat etken Səken Seyfullin, Amangeldi Imanov, Çoybalsandarğa köp wqsaytın edi. Keñes odağı halqıma bärin jasap beredi dep armandadı, ümit arttı.

Avtor kitabında endigi kezekte Ospan batırğa toqtaladı.

«Ospan batır» degen taqırıptağı jeke bayanında bılay deydi:

«Ospan batır degen esimdi Qwlja qalasına barğan künniñ erteñine-aq estidim. Qwljadan ekinşi attı əsker brigadası Altay eline qaray bet alıp, qaşan Altayğa barğanşa, jol boyı elderde partizan otryadtarımen kezdeskenimizde, jinalıstarda «Ospan batır qıtaylarğa şabuıl jasap, qıtay soldattarın qırıp-joyıptı» degen habarlar düñk-düñk jetip jattı. Şığıs Türkistan, Altay elderine keñ tarap Ospannıñ atı jayılğan. Sonısına qarağanda, bwl qanday adam, körsem, kezdessem eken degen oy boldı. Sarı-Süme qalası jəne bükil Altay jeri jaudan bosağannan keyin «Altay eliniñ bostandıq toyın ötkizeyik, toyğa Ospan batırdı partizandarmen şaqırayıq» degen kelisimge keldi toy bastauşılar.

Ospan batırdı şaqıruğa kimderdi jiberemiz degen məseleni qarağanda brigadanıñ aqılşısı Baydilda Doskenovtı jiberudi wyğardıq. Oğan Baydilda razılığın bergen. Baydilda janına 30- day əskerdi alıp, Ospan batırdıñ aulına jürip ketti...

Bir jeti jürip, Baydilda aman-esen qaytıp keldi. «Ospan batır janındağı nökerimen jəne monğoldıñ general-mayorımen birge keletin boldı» degen habardı əkeldi. Leskin, Dəlelhan men Baydilda üşeui mağan:

– Siz Ospan batır kelgende Sarı-Süme qalasına jetpey aldınan şığıp, qwrmetpen, əskeri tərtippen qarsı alasız, – degendi ayttı. Men rizalığımdı berdim...

Jorğağa minip Ospan batır kele jatqan jaqqa qaray jürdim. Janımda otız şaqtı əsker bar...

Sarı-Süme qalasınıñ oñtüstik künşığıs jağına şığa kelsek, aldımızda otız şaqtı salt atpen kele jatqan adamdar körinedi. Jüz metrdey jer qalğanda taqımımdı qısqanımda qwla jorğa jayqalıp, ayaqtarın əsem siltey jorğalay jöneldi. Qılıştı qınınan suırıp aldım da, joğarı köterip bir top kele jatqandardıñ aldındağı Ospan batırğa jetip keldim. Ospannıñ oñ jaq qabırğasına jaqındap, jorğanıñ tizginin tejep tarttım. At twra qaldı.

Ospan da meniñ oñ jağımda atın tejep twrdı. Basqaları toqtadı. Men əskeri adam emespin be, ədettegi dağdımen «joldas» dep barıp tilimdi jwta qoydım. Özimniñ qanday jağdayda, qanday mindet atqarıp jürgenimdi oyğa aldım. Sanaulı sekunttar sanamdı bwlqıntıp ötti. İle «joldastı» «Jolıñız bolsın, batır!» degen qazaqı jergilikti səlemge wlastırıp jiberdim.

Əsker tərtibimen:

– Halıq batırı, sizdiñ keluiñizdi Sarı-Süme halqı jəne ekinşi attı brigada jauıngerleri qwrmetpen qarsı alamız. Bayandap twrğan podpolkovnik Bekişev. Bayandağannan keyin qılıştı tömen tüsirdim. Bwnday bayandaudı birinşi körgen Ospan adırayğan eki közin mağan qadadı da twrdı. Ne aytu, ne isteu kerek, añ-tañ qalıp twrğanın sezdim de, qılışımdı qınına salıp «Assalaumağaleykum, qwrmetti batıreke!» dep qol berip edim.

– Uağaleykumsalam! – dep qolımdı zor qolımen wstay amandastı. Kelgenderdiñ bəri de menimen qol alıstı. Biraq olardıñ kim ekenin eşkim tanıstırğan joq. Tek monğol generalımen amandasqanda «Bwl kisi general Qojbadan» dedi. Bərimiz Sarı-Süme qalasına bet aldıq. Ospannıñ oñ jağında men, sol jağında Köksegen degen bi, ortamızda monğol generalı men kömekşileri. Barlığı da jol jürip şarşağan keyipte.

Ospan batırdıñ jası sol kezde eludiñ işinde, zor deneli, qara mwrttı, ədemi kelgen qara şoqşa saqaldı, közderi tostağanday aybındı. Qabaqtarı wzın qalıñ, at jaqtı, bet ajarı qoñırlau swlu körkem, eki iığı qaqpaqtay, keudeli. Basına kigeni tülki tımaq, üstinde qara sətenmen tıstalğan küpi, belinde kümispen qaptağan kise belbeu. Ayağında saptama etik. Iığına ersili-qarsılı salğan eki mauzer, astında zor deneli qarabayır at, at saymandarı qazaqşa, qolında dırau qamşı, atqa qazaqşa jalpiya kelip otırğan. Ayañmen jürip kelemiz. Ospan batır ündemeydi.

– Batır! Salt, wzaq jürip şarşağan şığarsız, – dep sözge tarttım.

– Iə, şırağım, – dedi ol. Basqa söz qospadı. Dayındap qoyğan üyge kep, bərimiz de attan tüsip, üyge kirdik...

Leskin, Dəlelhan, Baydilda, tağı onşaqtı kisiler kep, Ospanğa amandastı. Men ketkende olar Ospannıñ janında qaldı.(88-90 better).

Osıdan keyin Sarsümbe qalasında Altay halqınıñ azattıq toyı ötedi. Bäygege Ospan öziniñ jüyrigin, baluanğa öz baluanın qosıp jeñistik aladı.

«Dälelhan bastap döñesteu jerge äkep, bizden bwrın kep otırğan Viktorov pen Ospan batırdıñ ortasında bos twrğan orınğa meni otırğızdı da, özi toy bastau jabdığına ketti.

Aldımen Ospan batırğa «Assalaumağaleykum!» dep qol berdim. Odan keyin Viktorovpen orısşa amandasıp qol alıstıq. Leskin de, Doskenov te bizdiñ mañımızğa ornalastı.

Menen bwrın Viktorov pen Ospan batır söylese almay otır eken. Ospan orısşa, Viktorov qazaqşa bilmeydi. Meni keşe Viktorov şaqırğanda osı arada Ospanmen tanısıp, söylesu maqsatımen şaqırğan eken... Viktorov pen Ospan batırdıñ arasında nendey äñgimeler boldı, audarıp otırdım.(93-94 bet).

Tağı bir qızığı osı jolı attıñ bas bäygesine tüyemen birge jetim qız berilgeni aytıladı. Toy quanıştı türde ayaqtaydı.

Jazılğan jaylardıñ şındıq ekenin Näbi Ospanwlınıñ estelikterinen de köremiz. Onda bılay deydi: «Biz Ospan bastap qırküyek ayınıñ jiırma jetisi-jiırma segizi küni Qaratüñgeden şıqtıq. Salt otızğa juıq adam edi, men ilese barğam, Qalqabay, Marhaba, Beyilhandar da barğan. (Dälelhan kelgennen keyin «aq üy», «kök üydiñ» adamdarı degen bolğan edi. Keñesten kelgender «kök üydiñ adamdarı», Moñğoliyadan kelgen­der «aq üydiñ adamdarı» dep ataldı). Altaydıñ azat bolğan­dığın toylap, at şaptırdıq» («Ospan». Qwrast: J.Şäkenwlı. «Twran» baspası. Almatı, 2010 jıl. 141 bet).

Osıdan keyin berilgen «Tüngi kezdesu» taqırıbındağı äñgime bılay örbidi. Biz atalğan jaylardıñ tarihi oqiğalarğa qatısı bar bolğanı sebepti negizinen tolığınan beruge tırıstıq.

«Altay halqı azattıq toyın zor quanışpen ötkizip, elderine tarağan künniñ erteñine, 1945 jıldıñ 13 sentyabr' küni Viktorov öziniñ kömekşisin jiberipti, meni Gubernatordıñ üyine kelsin dep şaqırğan.

Barsam, oñaşa bölme, ortada stol, tört orındıq,  bireuinde Ospan batır, ekinşisinde Viktorov otır.

Üşinşi orındıqtı nwsqap mağan otır dedi Viktorov. Körsetken orınğa men ornalastım. Viktorov:

– Sizdi şaqırğan sebebim – mına Ospan batırmen söyleskeli otırmız. Ekeumizdiñ äñgimemizdi, biz ne aytsaq, sonı mültiksiz audarıp beriñiz.

– Jaraydı! – dedim men.

– Batır, mına Viktorov sizdiñ söylegen söziñizdi jäne onıñ sözin sizge audarıp berudi wyğardı. Siz oğan qarsı emessiz be?

– Joq, qarsılığım joq, – dedi Ospan batır.

Viktorov:

– Altay eliniñ jeri Gomin'dan äskerinen bosadı.

Ospan:

– Rahmet bäriñe, äsirese, sizderge.

Viktorov:

– Endi öz aldarıñızğa Altay guberniyası bolmaqsıñdar, meniñşe.

Ospan:

– Ol dwrıs, bizdiñ Altay eliniñ bayağıdan beri oylağan, köksegen maqsatı ğoy. Öz aldımızğa qazaq, wyğır, tağı basqa halıqtar Şığıs Türkistan ükimeti degen ükimet bolu.

Viktorov:

– Altay guberniyasınıñ ortalığı osı Sarı-Süme qalası bolsa, qalay qaraysız?

Ospan:

– Äbden jaraydı. Qazaq Altay eliniñ ortalıq qalası Sarı-Süme bolğanına kelisemin.

Viktorov:

– Altay guberniyasınıñ guberniya bastığı etip sizdi belgileuge qalay qaraysız?

Ospan:

– Qarsı emespin, äytsede mağan mıqtı, elge bedeldi, sauattı, işki, sırtqı jağdaydı biletin orınbasar kerek.

Viktorov:

– Öziñizdiñ oyıñızdı aytıñız.

Ospan:

– Meniñşe, orınbasarlıqqa Sügirbaydıñ Dälelhanı dwrıs bolar.

Viktorov:

– Sügirbaev Dälelhan bolsın degeniñiz dwrıs. Al guberniyada, meniñşe, mınaday bölimder bolu kerek:

  1. Coğıs äskeri
  2. İşki ister
  3. Halıq jwmısı
  4. Halıq sotı
  5. Baqılau
  6. Mädeni-ağartu

Ospan:

– Qarsılığım joq, dwrıs.

Viktorov:

– Şığıs Türkistan ükimetiniñ tuı jasıl mata, ortasında bes bwrıştı qızıl jwldız, jwldızdıñ ay qorşağan tüsi sarı. Bwğan qalay qaraysız?

Ospan:

– Dwrıs eken. Sonda da guberniya mäjilisinde keñeseyik, äzirşe osılay bolsın!

Viktorov:

– Altay, Tarbağatay jäne İle okrugtarı Şığıs Türkistan respublikasına qosılıp, ortalığı Qwlja bolsa qalay deysiz?

Ospan:

– Meniñşe, osı üş okrugtıñ Şığıs Türkistan respublikasına qosıluı dwrıs.

Viktorov:

– Üş okrugtıñ basşıların qay uaqıtta şaqırsaq?

Ospan:

– Wzamay, osı oktyabr' ayında ötkizse.

Mäselelerdi şeşip bolğan kezde Viktorov:

– Şeşilgen mäselelerdi Dälelhandı şaqırıp aytsaq qalay köresiz?

Ospan:

– Äbden dwrıs, şaqırıñız.

Keşikpey Dälelhan biz otırğan bölmege kirdi de, törtinşi orındıqqa otırdı.

Viktorov Ospan batırmen birge şeşilgen mäselelerdi Dälelhanğa tüsindirdi. Keybir orısşa tüsinbegen jerin men arqılı Dälelhan tüsindi.

Dälelhan:

– Äbden jaraydı, orınbasar boluğa meniñ qarsılığım joq. Bäri dwrıs şeşilgen siyaqtı.

Ospan:

– Dälelhan, seniñ menen göri sauatıñ bar, elmen köp aralasıp, el azamattarın jaqsı bilesiñ.

– Öziñ guberniya jwmısın basqara ber, meniki – tek sizdermen qoyan-qoltıq birlesip guberniyanı basqaru.

– Al, Şığıs Türkistan respublikasına qosılu artı qalay şeşildi?

Viktorov:

– Ne deydi, Ospan batır?

Ospannıñ aytqanın, oyın tügelimen Viktorovqa ayttım.

Viktorov:

– Dwrıs. («Dwrıs şeşimin taptı!» mağınasında aytılğan jauap – red).

Osımen tüngi kezdesu bitti, üyimizge taradıq». (105-107 better)

Bwl bayandaularda – biz Dälelhandı orınbasarlıqqa tağayındaudı Ospannıñ özi wsınıs etkeni körinedi. Al basqa ädebietterde «keñestikter tağayındadı» degen derek köp aytıladı. Estelikti şındıq twrğısınan jazıldı dep eseptesek, joğarıdağı barıstarda Ospannıñ Dälelhanğa erekşe senim artqanı bayqaladı.

Uaqit Halelwlı atalğan tağayındaular jayında öz esteliginde: «1945 jılı 20 qırküyekte Altay azat boladı. Qazan ayınıñ basında Qwljadan Älihan töre, Ahmetjan, Säypidender kelip, Dälelhan täyji negiz etken Altaydıñ bastı adamdarımen jiın aşıp, Altay äkimşilik mekemesin qwradı. Altay äkimşilik mekemesi Qwljadağı Şığıs Türkistan ükimetine qarastı aymağı boladı degen qarar aladı. Altay äkimşilik mekemesiniñ bastığı Ospan, orınbasarı – Dälelhan Sügirbaev, Äripbay (Keñestik), Şämsi (aldında Gomindañnıñ orınbasar uälii bolıp tize bükken uäli mekemesiniñ bas hatşısı), Qwrmaş ( Keñestik) boladı. Ärbir audannıñ jäne aymaqtıñ audan därejeli bastı adamdarın belgileydi» dep eske aladı («Ospan». Qwrast: J.Şäkenwlı. «Twran» baspası. Almatı, 2010 jıl. 114 bet).

Ospan obrazın ayşıqtaytın tağı bir oqiğa kelesidey örbidi:

Mwnda brigadanıñ eskadronı komandiri Tolkaşovtıñ mas küyinde pel'men satıp twrğan wyğırdı, pel'mendi tez bermediñ dep, tapanşamen atıp öltirgeni aytıladı.

«Dereu Viktorovtıñ atına raport jazıp, Tolkaşovtıñ jazıqsız adamdı mastıqpen atıp öltirgenin bayandadım. Viktorov meniñ raportımnıñ şetine qiğaştap qol qoydı.

«Tolkaşovtı mas bop, jazıqsız adamdı öltirgeni üşin halıqtıñ közinşe atuğa bwyıramın! Orındauın sizge jükteymin! Viktorov, 15 sentyabr', 1945 jıl». Tolkaşovtı twtqınğa aldıq. Aksenovtıñ jauıngerlerin küzetke qoydıq. Sarı-Süme qalasınıñ kün şığıs betinen qaladan 200 metrdey tau eteginen Tolkaşovtıñ körin qazdırdıq.

Keşki besin kezi, Sarı-Süme halqı, ötken künge tağayındağan Gubernator Ospan batır, onıñ orınbasarı Dälelhan, Köksegen bi, tağı basqa da körnekti el adamdarı jinaldı. Halıq añ-tañ. Tolkaşovtı qazılğan köriniñ qasına aparıp qoydı. Eki qolı baylaulı, ömirmen qoştasuğa az ğana uaqıt qaldı.

Aksenov basqarğan eskadronnıñ jiırma jauıngeri mıltıqtarın oqtap atuğa dayın twr.

– Jazıqsız adamdı atqanı üşin, Tolkaşovtı atuğa dayındalıñdar! –dep jauıngerlerge Aksenov komanda bergende, jauıngerler mıltıqtarın köterip, zatvorın aşıp oqtı ilgeri stvolına kirgizip, zatvordı jauıp, endi közdey bergende, mağan eskadron komandiri Sadıqov jügirip keldi.

– Sizdi Ospan batır şaqıradı, – dedi.

– Atudı toqtat! – dedim Aksenovqa. Jauıngerler Aksenovtıñ «Toqtañdar!» degen komandasın orındap, közdep twrğan mıltıqtarın tömen tüsirdi. Men Ospan batırğa keldim de:

– Batır, sizdiñ şaqıruıñız boyınşa keldim, – dedim.

Ospan batır mağan:

– Şırağım, biz mwsılman halqımız. Qandı qanmen juuğa bolmaydı, şariğat qospaydı. Ölgen mwsılman şeyit boladı. Eger ana orıstı atqızsaq – barlıq künä bizdiñ moynımızda boladı. Onı atqanmen ölgen adam endi tirilmeydi. Tolkaşov bolsa osı azattıq küresinde köpten beri eñbegi siñgen äsker bastığı eken. Sondıqtan biz mwsılman halqı swranamız, Tolkaşovtı atpauğa, – dedi.

Dereu komandir eskadronı Sadıqovtı Viktorovqa jiberdim.

– Jañağı qiğaştan qoyılğan raporttı apar, Ospannıñ jäne halıqtıñ Tolkoşovtı atpañdar degen tilegin ayt, – dedim.

On minut ötpey Sadıqov kelip qağazdı mağan berdi. «Atudı toqtat! Viktorov» dep qol qoyğan. Tolkaşovtı atu toqtatıldı. Kör basında «endi bwl dünieden kettim ğoy» dep jılap twrğan Tolkaşovtı par at jekken brışkege otırğızıp, joldastarı Sarı-Sümeden oñtüstiktegi köl jiegindegi brigadağa äketti.

Qazaqtıñ eski ädet, din jolımen, Ospan batır jäne halıqtıñ aytuımen Tolkaşov bir ajaldan qaldı.

Meniñ oyımşa, osı arada Ospan batır azdap aqıldı ayla jasadı. Birinşiden, ol äli tabandı bolıp, negizgi halıq saylaytın Altay, Tarbağatay jäne İle okrugteriniñ bas qosqan jinalısında saylanğan joq. Ekinşiden, mwnday şeşim yağni adamdı ölimnen qwtqaru – onıñ bedeline bedel qosarı anıq edi. Bwl şeşimniñ dwrıstığına men de işinara qosılam. Öytkeni, Tolkaşovtıñ azattıq jolında istegen eñbegi zor edi. Tolkaşov – sol Altay jerindegi twraqtı Şunkar degen qalanıñ orısı bolatın. Aksenov ta, onıñ eskadronı da sol mañnıñ orıstarı. Olar Altay jerin Gomin'dannan bosatuda Ospan men Dälelhanğa köp eñbek etti. Bwlar keleşekte kerek. Ospan batır osı aqılmen Tolkaşovtı aman alıp qaldı». (109-111 better).

Hasan Oraltay öziniñ «Elim-aylap ötken ömir» kitabında Q.Doqaswlınıñ «Oficerdiñ qoyın däpteri» eñbegine (Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen», Wlttar baspası, Beyjiñ. 1993 jıl) silteme berip: «Sol oqiğanı öz közimen körgen Ätihan Isqaqwlınıñ auzınan mına estelikti keltirgen: 1946 jılı 9-aydıñ 6-küni Sarısümbe azat boldı. Altay aymağınıñ ükimet organdarı qwrılıp, Ospan uäli bolıp belgilendi. Äskeri isterge Dälelhan Sügirbay kolbası boldı. Qolğa tüsken gomindañ äskerlerin Manasqa aparıp, gomindañ jağına ötkizip beru üşin dayındıq jasap, at tağalap jatqan bir orıs eskadron komandiri at tağalauşı adammen sözge kelisip qalıp, onı sol maydanda atıp tastağan eken. Erteñinde atuşığa ölim jazasın bergeli, Äbitan jaqtağı bir jazıqqa äsker men halıq jiıldı. Ospan batır kelgenşe kütip twrdıq. Birazdan keyin Ospan keldi. Äskeri orınnıñ ölim jazasın beru bwyrığı jariyalağanda Ospan ortağa şığıp: «Mına qılmısker halıqtı gomindañnan azat etu üşin sonau İleden Altayğa kelipti... Maqsattı bolmağan, oqıstan bolğandığınan bwnıñ şıbın janın mağan beriñder. Adam öltirgen qateligin aldağı ömirinde aqtasın», – dedi. Halıq qol şapalaq soqtı. Adam atqan orıs eskadron komandiri sol zaman azat bolıp, Ospannıñ ayağın qwşaqtap jılağan edi...» (H.Oraltay. «Elim-aylap ötken ömir», Almatı, «Bilim». 2005 jıl. 45 bet) degen derekti aytadı. H.Bekişev bayanınan işinara özgeşiligin aytpağanda ekeuiniñ bir oqiğa ekeni belgili.

Osıdan keyin Ospan batır Altay gubernatorı etip tağayındaladı.

ŞTR ükimet basşıları avtordı (H.Bekişevti) Gomin'dan basqınşılarınan azat etudegi zor eñbegi üşin, Şığıs Türkistan ükimetiniñ eñ joğarğı ordeni frajalı altın ordenimen marapattaydı.

Söytip, H.Bekişov öziniñ äskeri mindetin ötep bolıp Altaydan attanbaqşı boladı. Dälelhanmen qoştasadı:

«Dälelhanmen ekeumiz attan tüsip, menimen ayqara qwşaqtasıp köp twrdıq. Betimizden süyisip, ayırılıstıq. Däkeñ balası Pathanğa: «Ağaña arnap äkelgen sıylığıñdı äkel!» dep, tülkiniñ terisinen tigilgen tomaq işikti üstime äkep japtı da:

– Atam Mekkege barğanda äkelgen barqıt jaynamazdı anam sizge sıylap berdi. Közimizdey körip esiñizge bizdi ala jürersiz, – dedi Däkeñ.

– Däke! «Sıyğa sıy, sırağa bal» degen. Pathan qarağım, sağan minip jürgen qwla jorğamdı berem. Onımen birge mauzerimdi közimdey körip wsta.

Mauzerdi iığımnan alıp, Pathannıñ iığına ildim de betinen süydim. Al, sizge, Däke, mına jüyrikti, minip jürgen ala ayaq torı biemdi sıylaymın. Öziñiz miniñiz, – dedim. Äkeli-balalı ekeui rahmetin ayttı...

Biz, Leskin, Baydilda üşeumiz brigadadan oñaşa şığıp, qolımızdı köterip, alıstan qoştasqan belgisin körsettik. Aldımızdağı bökterdiñ arğı betine aynalıp, biz wzap kettik. Sodan keyin Dälelhandı körgem joq (117-118 bet).

Avtor kitabınıñ soñın Şığıs Türkistan respublikasınıñ küyrep, qıtayğa täueldi bolğan ökinişimen ayaqtaydı.

H.Bekişev öz mindetin abıroymen atqarıp eline – Qazaqstanğa qaytadı. Köptegen lauazımdı qızmetterge belsene aralasıp, köp ret marapattalıp, 1985 jılı 79 jasında qaytıs boladı.

Tarih derek retinde qarağanda, köz aldımızğa öziniñ eline, jerine adal bolğan qos alıptıñ – Ospan men Dälelhannıñ elesi keledi. Keyingi ömir jolında kezdesken olardıñ müddelik qaqtığıstarı men qayşılıqtarı osı oqiğalardan keyin bolğan jağday.

Şın mäninde joğarıdağı bayandardan bayqalğanınday, bwl istiñ bükil scenariyine aralasqan Keñestik küşter ekenin bilsek, ekeu ara tuındağan keyingi talas-tartıs pen qan tögister de solardıñ qolımen wyımdastırılğan qaskünemdikter ekeni ayqın körinedi. Atap aytqanda Keñes odağı öz qolımen qwrğan Şığıs Türkistan respublikasın qaytadan qwrtuğa kiriskende, Ospan oğan qarsı şığadı. Qızıldar jağı A.Qasımi, D.Sügirbaev bastağan küşterdi oğan qarsı qoyadı. Joğarıdağı H.Bekişevtıñ tüygenindey», Dälelhandar «Sovet ükimetiniñ körnekti ökilderi Səken Seyfullin, Amangeldi Imanov, monğoldardıñ Çoybalsanı siyaqtı» boldı. Ospandı «zamana ağımın bilmey, adasıp jür» dep tömen bağaladı.

Eñ ğajabı, ekeui de Şığıs Türkistan öñiriniñ jaudan – qıtaydan müldem azat – jeke el boluın armandağanında. Şın mäninde olardıñ tübine jetkeni de jürekke wyalağan sol erkindik, azattıq jalauın aşıq kötergendikteri edi. Olay bolsa osı eki tarihi twlğa bir-birimen jau emes, ortaq mwrat jolındağı küresuşi el perzentteri. A.Qasımi, D.Sügirbaevtardıñ tragediyağa wşırağan soñğı ömirin eske alğanda, olar öler şağına deyin «qızıldar bizge erekşe wlttıq avtonomiya berui mümkin» degen dämeli ümitte boldı. Söytip, tañdağan joldarı wqsamadı.

Joğarıdağı Ospan men Viktorov äñgimesindegi, Ospannıñ: Azattıqtı «Altay eliniñ bayağıdan beri oylağan, köksegen maqsatı ğoy. Öz aldımızğa qazaq, wyğır, tağı basqa halıqtar Şığıs Türkistan ükimeti degen ükimet bolu» degeninen, olardıñ közdegeni Altaydıñ jeke bastıq azattığı emes, mwsılman türkileriniñ memleketin qwru ekeni ayqın körinip twr. Alayda jaular aralarına ala mısıq jügirtip, örisin otqa oradı. Gofedey Lias: «Ospan batır eger bwdan bes-altı ğasır bwrın düniege kelgende ataları Möñke, Şıñğıs jäne Temirlan deñgeyles wlı qolbasşı bolar edi» dep jaydan-jay ayta salmağan bolar.

Biz H.Bekişev sındı jüzdegen, mıñdağan sardarlar men sarbazdardıñ jat jwrttağı qazaqtardıñ wlt azattıq arpalısında olarmen birge qan keşe küreskenin köremiz. Äri keyinnen Ospan men Dälelhan arasına irtki tüsip, bir-birine mıltıq kezegende olardıñ arasındağı jaulıqtı barınşa qozdırıp, arandatuğa mäjbürlengen keñestik qazaqtar tipti keyde Ospan batır jasaqtarı ülgisinde qarapayım kiimmen jasırınıp kirip, eldi bwlap-talağan «rölderdi de» körsetken eken.

Halıqtardıñ azattıq ideyasın öz müddesine paydalanbaq bolıp, olardıñ qolın qızıl qanğa malğan qatigez sayasat osılayşa bilgenderin istep, özgeniñ tağdırın oyınşıq qıldı. Qazaqtı qazaq jau sanaytın, qaralaytın közqarastardıñ tuuınıñ alğı şartın jasadı. Tipti keyingi keybir jönsiz ädebietterde aytılğanınday: «Ospan qazaqtardı qasaqana atqızğan» deytin de jalalı ösekter tudı. Öz qazağı tügili, wyğırdı añdausızda atıp alğan orıstıñ özin mwsılman qağidatımen ölimnen qwtqarıp qalğan Ospannıñ jüregindegi adamdıq pen adaldıqtı sezinu üşin de, sonı aytqan penderlerge eli üşin şahittikti tañdağan perişte ölimdi sezinetin tazalıq kerek şığar.

Uaqıt ötken sayın taular biikteydi, twlğalar öz twğırın tabadı.

H.Bekişev kitabındağı derekter arqılı Ospan Silämwlı men Dälelhan Sügirbaev twlğasın  tağı bir qırınan tanığanday bolamız.

Paydalanılğan ädebietter:

«Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl.

P.Sügirbaev «Altay arpalıstarı» Şınjañ halıq baspası. Ürimji, 1995 jıl.

Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen», Wlttar baspası, Beyjiñ. 1993-1996 jıl.

Ashat Mänkeywlı «Altay töñkeristik ükimetiniñ qwrıluı jäne gomindañ qaldıq küşteriniñ tize bügui», «İle tarihi materialdarı» (toptama jinaq) 7-san. 2010 jıl. 174-175 bet.

«Azattıqtıñ öşpes ruhı» – Nwrğojay batırdıñ estelikteri jäne Ospan batır. «Sardar» baspa üyi, Astana – 2008 jıl.

«Ospan». Qwrast: J.Şäkenwlı. «Twran» baspası. Almatı, 2010 jıl.

H.Oraltay. «Elim-aylap ötken ömir», Almatı, «Bilim». 2005 jıl.

Jädi Şäkenwlı,

jazuşı, akademik.

Abai.kz

11 pikir