Düysenbi, 1 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 41
Ädebiet 1181 3 pikir 17 Mamır, 2020 sağat 14:48

Qara söz qara öleñge aynalğanda...

 Biıl – Abay jılı, qazaqtıñ kemeñger wlınıñ 175 jıldıq mereyli jılı. Büginde esimi el atımen egiz bop ketken, «qazaq» dese – Abay, «Abay» dese – qazaq eske tüsetin wlı twlğanıñ mwrası jan-jaqtı saraptalıp, qayta saralanıp jatır. Oyşıl aqınnıñ oqığan sayın qabat-qabat qatparı aşıla tüsetin ozıq şığarmalarına qazirgi zaman talabı twrğısınan nazar saluğa, jañaşa közqaraspen zerttep-zerdeleuge talpınıstar jasaluda. Ol tüsinikti de, öytkeni, aqın şığarmaşılığı – sarqılmas tanım salqarı, tereñine üñile bilgen janğa wsınar inju-marjanı tügesilmes tüpsiz twñğiıq mwhit.

Hakim Abaydıñ oqığan jandı oylantpay qoymaytın ornı bölek tuındılarınıñ biri – ğibrat pen tağılımğa tolı äygili qara sözderi. Olardı da ädebiettanuşılarımız ben zertteuşilerimiz türli qırınan taldap-tarazılap kördi. Al T.Aybergenov atındağı sıylıqtıñ iegeri, tanımal aqın Älibek ŞEGEBAY mülde tosın qadamğa barıp, hakimniñ qara sözderin qazaqtıñ kädimgi qara öleñ qalıbımen qayta örip şığıptı. Mwnı qasterli Abay mwrasın tıñ täsilmen täpsirleu, oğan jaña ğwmır sıylau dep bağalauğa bolar, bälkim. Biz bügin qara öleñge aynalğan qara sözderdiñ bastapqı bölimderin oqırman nazarına wsınıp otırmız. 

            Birinşi öleñ

Köñildiñ tereñinen kirdi alayın,

Sezimniñ sağasına sır tağayın.

Bayansız, baylausızın körip istiñ,

Ömirdiñ ötkizippiz birtalayın.

 

Qaytemin bwl qayğını saqtap bölek,

Bermeydi sırttan bizge jat kep kömek.

Aytısıp, alıstıq ta, jwlıstıq ta,

Endi qalğan ömirde qaytpek kerek?

 

El bağu, ğılım bağu, mal bağu da – 

Jaraytın jağday ğana jan bağuğa.

Ğılım sözin söyleser adam da joq,

Qızıq ta joq bwlardan, tañ qaluğa. 

 

Dertim bar sanalı wrpaq tolğap öter,

Jayayın wstağanşa qolda beker.

Janıñnıñ tınıştığın tappağan soñ, 

Din bağu, bala bağu – ol da beker.

 

Siya men aq qağazdı ermek qılıp,

Sanamnıñ sañılauın jel keptirip...

Keregin keyingiler ala jatar,

Oyımdı tüsireyin sergek qılıp.

 

Tarıltpay tañdauımnıñ tınısın köp,

Halqıma taratayın dwrısın tek.

Öz sözim özimdiki, mwnan basqa,

Ermek qılar jwğımdı jwmısım joq!

                    Ekinşi öleñ 

Arqadan üy salam dep, qamıs artqan,

Boqtasıp birin-biri tañ bozartqan.

Atqa minse şarşağan noqay neme,

Sasır bas, elge şauıp şañdı wzartqan.

 

Qwlaqta qiquları jañğırğan köp,

Sözderge sayqımazaq sän qwrğan tek.

Sart penen täjik, noğay, orıstı da,

Oylauşı em «oy, neğılğan, antwrğan» dep.

 

Adamnıñ alasarmas izeti – eñbek,

Bwl künde oylarımdı tüzetem köp.

Sonda men oylauşı edim: «Ey, Qwday-ay,

Eñ täuir tekti halıq biz eken», – dep.

 

Bwl künde qarap twrsam bäri basqa,

Solarda ekken egin, dämdi as ta. 

Birimen biri eşbir jaulaspaydı,

Iilip sälem berer tanımasqa.

 

Dinmenen degdarlığın tağalağan,

Bilim men önerdi de bağalağan.

Balağa qimaytwğın malıñdı da,

Kirelep solar aydap, jağalağan.

 

Aldaumen atıp bosqa aq tañımız,

Bos külki, dürmek eken baqqanımız.

Küyinip, küpirlikke küyedi işiñ:

«Qayda – dep, – bağanağı maqtanımız!»

               Üşinşi öleñ

Qazaqtıñ qwlağanday Ar şınarı,

Talasqış qızmetke nan swrarı.

Qayratsız, qorqaq äri nadandıqtan,

Eşkimge dostığı joq jan şığadı.

 

Jolında mal tabudıñ tosıla ma?

Qasköylik jasauğa bar dosına da.

Özgeniñ düniesin tartıp almaq –

Qazaqtıñ bügingi oy osı ğana.

 

Kedeylik kespirimen toğıstıq ta,

Jaulastıq, betten alıp jwlıstıq ta.

Mal jiıp, sözimizdi ötkizbekke,

Talastıq bilik penen bolıstıqqa. 

 

Ant işip, aramdıqtan jan üzbedi,

Körinip jatsa-dağı är izderi.

Jaqsınıñ üstinen de jala jauıp,

Ärtürli is körsetip arız berdi.

 

Artqan soñ amalı men aylaları,

Üş jılğa bolıstıqqa saylanadı.

Jağınıp wlıqtarğa jan bağadı, 

Eşkimge bolmasa da paydaları.

 

Adamnıñ şırqıray ma janı beker,

Bwl jolmen mınau eldiñ bağı keter.

Täukeniñ «Jeti jarğı» zañın biler,

Sauattı bolmağasın bäri beker!

               Törtinşi öleñ

Ğafıldıq köp ötkizip jürse bölek,

Wyattan ketken, sirä, dümşe demek.

Külkiniñ özi mastıq ekendigin,

Bayqağan ärbir adam bilse kerek.

 

Jaratqan bergenimen say qılıp-aq,

Bilmeydi qonarın da qay küni baq.

Dünie şaruağa uayım qılğan – 

Ahiret isine de qayğı qılmaq.

 

Auanıñ özi qanday jwtınarlıq,

Alladan bärin basta bütin aldıq.

Uayımsız qalğanıñdı uayım qıl da,

Orındı hareket qıl qwtılarlıq. 

 

Tanıtıp düniege salqınqandıq,

Qayğığa qamalu da antwrğandıq.

Külseñ de jamandıqqa, ıza bop kül,

Orındı külki de bir altın sandıq.

 

Bolmasa ğibrattı bet tüzeri,

Jaramsız qılıq azap şekkizedi.

Dünie rahatın sezine almay,

Ömirin qorlıqpenen ötkizedi.

 

Äueli Qwdayğa sen, eñ dwrısı,

Ekinşi, qayrat qılar tekti kisi.

Tilenip, közin süzip, qulıq saumaq,

Önersiz ol-dağı bir ittiñ isi!

              Besinşi öleñ

Dünie dertimenen janıp keter,

Uayımğa nege kerek salıp beker.

Kökirek qayğılansa buındı alıp,

Közden jas, tilden söz bop ağıp keter.

 

Jazam dep osılardıñ qalay dertin,

Jarasın jüregimniñ jalay berdim.

«Ä, Qwday, jas baladay qayğısız qıl», –

degenin bwl qazaqtıñ talay kördim.

 

Bolmasa keudedegi köñil batır,

Qayırı, qayğısı da jolında twr.

«Öziñde joq bolğanda, äkeñ de jat», – 

deytwğın bos sözderi tolıp jatır.

 

Köñilde twrmağan soñ jan, küy bekem,

Osınşa maqal aytu arzi ma eken.

Tınıştıq, ğılım, bilim üşin emes,

Mal üşin qayğı jwtıp, qam jeydi eken.

 

Jaqın kör, ya bolmasa jat kör meyli,

Qwday da mwnday iske baq bermeydi.

Mal üşin, kindiginen jaratılğan, 

Äkesin jaulaudı da wyat körmeydi.

 

Aytqanmen qanşa jerden, tağı wqpaydı,

Ketedi jüregiñe tolıp qayğı.

Jas bala qızıl ottan qorquşı edi,

Bwlarıñ tozaqtan da qorıqpaydı!

             Altınşı öleñ

Jarqırap türilgenmen tüñlik meyli,

Birliksiz eş qoğamğa şır bitpeydi.

Bwl Qazaq, «Öner aldı – birlik» bolsa,

Döñgeler «Irıs aldı – tirlik» deydi. 

 

Oylanıp qatırğanmen qanşa midı,

Bolasıñ jwbatqanday jas säbidi.

Birliktiñ berekesi – «kier kiim,

as ortaq, däulet ortaq bolsa» deydi.

 

Desek te, düniege keñ qarañdar,

Bolıp twr bwl bir zaman endi alañdar.

Ne payda baylığıñnan olay bolsa,

Endeşe, kedeylikten ne zalal bar?!

 

Jasaytın bir-birine qwlşa kömek,

Ärkimniñ nesibesi twrsa bölek.

Birlikti malğa satqan – antwrğandıq,

Ağayın almay birlik qılsa kerek.

 

Jalqaulıq ajıramas sorı bolsa,

Bolmaydı mwnday jannıñ jolı da onşa.

Jan qorıp, öziñ tiri bolğanıñmen,

Ne kerek kökiregiñ öli bolsa? 

 

Kesel men jalqaulıqtıñ toñın artıp,

Şığadı osındayda soñı qalqıp.

İşiñ nas, sırtıñ pısıq bolğanınşa,

Allanıñ aq bwyrıqtı ölimi artıq!

             Jetinşi öleñ

Jas bala tuğanında anasınan,

Oyanar eki minez sanasınan.

Bireui – işip, jemek, wyqı bolsa, 

Ekinşi – «nege?», «ne?» dep, alaswrğan.

 

Pendeni işip, jemek qam qıladı,

Sanası ekinşiniñ jañğıradı.

Bolğanda birinşisi – tän qwmarı,

Ärine, ekinşisi – jan qwmarı.

 

Adamda arman bar ma orındalmas,

Sermediñ qaysısına qolıñdı alğaş?

Dünie sırın bilip, tanımasa,

Ondaydan adamdıqqa orın bolmas.

 

Jan qalauı şıqsa eger qwrığıñnan, 

Payda joq tänniñ wzın sırığınan.

Äzelde Jaratuşı – adam janın,

Hayuannıñ  ür janınan iri qılğan.

 

Janıñdı jaralasa tarpıp key sın,

Täniñniñ qwlı bolıp tartıp jeysiñ.

Zäuide jandı tänge bas wrğızıp,

«Kimnen-kim, oy, Täñiri-ay, artıq!» deysiñ.

 

Talasıp nadandıqpen tegiñde joq,

Jüresiñ kisilikpen köringen bop.

Bwl künde hayuannan da jaman boldıq,

Säule joq kökirekte, senim de joq!

                 Segizinşi öleñ

Bireu – bi, bireu – bolıs, mısı qattı,

Bwl eldi nadandıqqa wşırattı.

Özderi tüzelip bop adamdıqqa,

Endigi el tüzerlik isi qaptı.

 

Birimen biri mınau kündeskeni,

Mwndayğa esti kisi külmes tegi.

Olardıñ tüzelerlik oyı bolsa,

Saylanıp ol orınğa jürmes te edi.

 

Sanasın düniemen alğan qımtap,

Armanı mwndaylardıñ arzan, qwrğaq.

Adamdıq, aqıl, bilim barlığı da,

Bolmay twr bwlar üşin maldan qımbat.

 

Bolsa da aldı batpaq, artı batpaq,

Jatadı jağımpazdar jalpı maqtap.

Közderi, köñilderi kökti kernep,

Özinde joqtı malmen satıp almaq.

 

Wrı men qarını da baptap alıp,

Jatqanday baq üstine baq qalanıp.

Qwdayı, dini, jwrtı, jaqını – mal,

Jayı joq odan özge maqtanarlıq.

 

Esebi qwlın berip, taydan almaq,

Bar oyı älsizderdi paydalanbaq.

Analar anaday bop twrğannan soñ,

Qoy jündi qoñırşılar qayda barmaq?!

             Toğızınşı öleñ

Qiya almay ölimge de, ökpege de,

Küy keşip, qayğı jwtam tökpeleme.

Qazaqpın, söyte twra bwl qazaqtı

Bilmeymin, jaqsı körem, jek körem be?

 

Düdämäl dertim de joq asqan bölek,

Özimnen özim bolam qaşqan demek.

Eger de jaqsı körsem, qılığınan

Köñilge bir tiyanaq tapsam kerek.

 

Söz edi är uaqıtta sertteskenim,

Nadandıq boldı däyim öşteskenim.

Jek körsem, söylespesten, sırlaspastan,

Bwlardıñ ortasınan köşpes pe edim?

 

Bolmadı pätualı isim öngen,

Ne payda tüsinbegen, tüsingennen.

Izadan, yaki, basqa sebepten be,

Sırtım sau, keude quıs, işim ölgen.

 

Jandaymın qalğan beyne tilden mülde,

Kürsinip ötip jatır künderim de.

Öz sözim emes sındı – söylegenim,

Özimniñ külkim emes – külgenim de.

 

Küy keşip qarañğığa qamalğanday,

Baradı qayrat kemip, şamam qalmay.

Teginde, aldıñğığa tileu tilep,

Ölsek qoy arttağığa alañ bolmay!

              Onınşı öleñ

Kelse de dauıl soğıp, tasqın meyli,

Mañırap mal twrmasa as siñbeydi.

Bireuler Jaratqannan bala tilep,

«Ölgen soñ orınımdı bassın» deydi.

 

Jwrt aytar joq bolğan soñ ardaqtı isiñ,

Dünie, maldı saqtap qalmaqpısıñ?

Ittigiñ az bolğanday öziñ qılğan,

Endi kep balañdı da salmaqpısıñ?

 

Qulıq pen swmdıq salıp endi arağa,

Pendelik özin-özi jeñe ala ma?

Tirlikte sen qılmağan qayırlı isti,

Ölgen soñ balañ qılıp bere ala ma?

 

Twrğanda boyda quat, düley küşiñ,

Bäribir senimsizsiñ, üreylisiñ.

Erinbey eñbek etip, bay boludı,

Äueli bir Qwdaydan tileymisiñ.

 

Dünie berekesi bağım emes,

Bwl  ömir mäñgi twrar tağıñ emes.

Ğılımsız ahiret te, dünie joq,

Ğılımsız namazıñ da qabıl emes.

 

Jürgende ayıra almay aq, qaranı,

Azdı kün şalqayadı, şattanadı.

«Mağan da bayağıda mal bitken» dep,

Tüskende kedeylikke maqtanadı!

           On birinşi öleñ

Dünie jinau ğana tüstegeni,

Oyınıñ osında twr pispegeni.

Azğırıp özderin de, özgeni de,

Bwl eldiñ eki-aq närse istegeni.

 

Oylaysıñ wrılardı şaqar dep kil,

Wstalsa wsqınınan qaşar degbir.

Wlıqtar «alıp berem», «qwtqaram» dep,

Daugerdi, wrını da qatar jep jür.

 

Bilmedim, qanğa siñgen ädet pe bwl,

Olarda qwlqın da bir, täbet te bir.

«Kek alasıñ, büytseñ» dep bwzaqılar,

Azğırıp auqattını älek bop jür.

 

Olar jür azğındınıñ «bwrauın» jep,

«Tabılğan aqıl eken mınauıñ» dep.

Wrlasañ, wrlatsañ da mwnday elde,

Boladı wlıqtardan swrauıñ tek.

 

Şaqırıp belsendiniñ şolağın tek,

As berer «qadirmendi qonağım» dep.

Auılın, qatın-bala bärin satıp,

Şauıp jür «partiyalas bolamın» dep.

 

Körgen soñ osınşama swrqiyanı,

Kezesiñ qiyalıñmen bir qiyanı.

Tiline bwzaqınıñ eretwğın,

Baylardıñ azğındığın kim tıyadı?!

               On ekinşi öleñ

Kejege keyin tartıp, «köp qoy» deymiz,

Key-keyde sonımızdan soqqı oy jeymiz.

Kimde-kim ğibadatın qılıp jürse,

Niettiñ jamandığı joq qoy deymiz.

 

Aldaymız, aldanamız özimiz de,

Senemiz, sendiremiz sözimizge.

Körsek te körmegen bop älgilerdi,

Jasaymız qiyanattı közimizge.

 

Qasterlep Qwday sözin, jöni kelse,

Adaspay jürer edi törine ilse.

Tolımdı ğibadatqa jetpegender,

Şartı bar, bolmağanda, sonı bilse.

 

Äueli tolıqtırıp imanıñdı,

İs jasa aynalaña ilanımdı.

«Osı da boladı» dep, jartı joldan,

Zayağa ketirmegin jiğanıñdı.

 

Aşatın jürek penen mi qabatın,

Meñgerseñ läzim bolmaq qirağatın.

Üyrenip jetpey jatıp, tastap ketse,

Ondaydıñ Qwday wrdı ğibadatın.

 

Bayqasañ, taquanı sert qorğaydı,

Öytkeni köñiline kek qonbaydı.

Janı aşıp ıqılasın küzetpese,

Salğırttıñ imanı bar dep bolmaydı!

             On üşinşi öleñ

Bilu haq är adamğa bes künäni, 

Jürekti iman ğana qoş qıladı.

Allanıñ barlığına, birligine,

Pendeniñ bolmau kerek eş kümäni.

 

Äueli jürekke iman qonu kerek,

Boladı sosın onda soğu bölek.

Mıñ kisi mıñ türli is körsetse de,

Köñiliñ qozğalmastay bolu kerek.

 

Artadı Alla deseñ, qwnıñ demek,

Aşadı iman sonda sırın bölek.

Al onı saqtau üşin, qorıqpastay – 

jürek pen bosanbaytın buın kerek.

 

Qwrannıñ qwndı sözin jattağaysıñ,

Es bolsa imanıñdı satpağaysıñ.

Ötirikti «şınım» dep ant etetin,

Kisiden Qwday öziñ saqtağaysıñ.

 

Qwlığı bolmağan soñ ala böten,

Bilgeni «qwlhualla», sol-aq eken.

Qwdaydıñ ğafuı men payğambardıñ,

Ondayğa şafağatı bola ma eken?

 

Özderi bilmese de bilgendi arbar,

Keketip birin-biri külgender bar.

«Qwdaydıñ keşpes sirä künäsi joq», – 

degendi quat körip jürgender bar!

On törtinşi öleñ

Men keyde oylanam da, tañ qalamın,

Didarın tamaşalap pañ dalanıñ.

Jaralğan jwmsaq qana jwmır etten,

Jürekten ayaulısı bar ma adamnıñ?

 

Ötirik sıylasqan bop qwr aldaydı,

Jaulaspay, daulaspay da jüre almaydı.

Qazaqtıñ jürektisi – batır kisi,

Basqalay qasietin bile almaydı.

 

Jatsa da alğa baspay, jüdep isi,

Kelmeydi özin-özi tüzegisi.

Raqım, meyirimmen bauır basıp,

Ezile oylau da bir jürek isi. 

 

Qwdaydan baq-bereke qonbağasın,

Batırar täkapparlıq sorğa basın.

Ädilet, aqıl, erlik – bäri beker,

Jürekte qayrat, jiger bolmağasın.

 

Ötirik, jalğan maqtap, mäz qıluı –

Qazaqtıñ qazaqqa or qazdıruı.

Köbiniñ «ay, batırlap» aytıp jürgen

sözderi – jamandıqqa azğıruı.


Mwqatıp birin-biri mazaqpenen,

Ömir ğoy ötip jatqan azappenen.

Soñınan köştiñ itşe ere bermey,

Boy jiıp alar qayrat qazaqta kem!

On besinşi öleñ

Armannıñ bäri birdey altın der kim?

Dünie-itiñniñ de artın kördim.

Aqıldı kisi menen aqılsızdıñ,

Aytarlıq belgili bir parqın kördim.

 

Qanağat jaqsılıqqa jetkizedi,

Qasköylik qorlıq, azap şekkizedi.

Qızığıp orındı iske esti kisi,

Ömirin ökinişsiz ötkizedi.

 

Jastıqta jar-qwzıña qaramaydı,

Bayansız, bağasızdı jağalaydı.

Ketken soñ moyın qatıp, buın qwrıp,

Qıluğa qayrat, talap jaramaydı.

 

Baylamı essizdiktiñ şolaq eken,

Qwmarlıq älsizderdiñ qonağı eken.

Dünie jeter-jetpes bop jürgende

Bir türli mastıq payda boladı eken.

 

Jibitip aqıl, sana mwz-deneni,

Ümitin dwrıs Haqtan üzbegeni.

Estiniñ esi şıqpay sonday sätte,

Aqıldıñ boyımenen izdenedi.

 

Jünindey jalbıramay jabağınıñ,

İsine äreket et sanalınıñ.

Eger de estilerden bolğıñ kelse,

Öziñnen öziñ esep ala bilgin!

 Älibek Şegebay

Abai.kz

3 pikir