Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 6156. Qaytıs bolğandar — 44
Tarih 1208 12 pikir 21 Mamır, 2020 sağat 15:03

Şığıs Türkistan küresindegi Doskenov kim?

1944 jılı Şığıs Türkistan Respublikasınıñ qwrıluı kezeñinde Keñes odağınan jiberilgen beldi, bedeldi, batır wldardıñ biri Bäydildä Doskenov boldı. İle, Tarbağatay, Altay öñiriniñ ğasırlıq jas jasağan qariyaları küni büginge deyin añız qılatın B.Doskenovtıñ kim bolğanı?

«Bäydildä Doskenov bügingi Qızılorda qalasına jaqın Qızılözek eldi mekeninde 1902 jılı tuğan... 1926 jılı öz erkimen Qızıl äsker qatarına jazılıp, soldattıq, sarbazdıq qızmeti zeynetkerlikke şıqqanşa jalğasqan... 1931 jılı Ombı qalasındağı 3 jıldıq äskeri uçilişede oqıp, onı qızıl diplommen bitirgesin arnayı bwyrıqpen Çita oblısındağı äskeri bölimge jiberiledi. 1938-1939 jıldarı Hasan kölindegi wrısta jaralanadı. Osı wrıstağı batırlığı eskerilip, «Qızıl Jwldız» ordenimen marapattaladı. Mwnan keyin ol Batıs Ukrainanı jaudan bosatuğa jäne Leningrad qalası tübinde findermen bolğan soğısqa qatısadı äri osında auır jaraqat aladı. Osı jolı omırauına ekinşi ret «Qızıl Jwldız» ordenin tağadı. Emdelip şıqqan soñ ol Har'kov joğarı äskeri uçilişesinde oqidı... Wlı Otan soğısı bastalğan şaqta Kuşka qalasındağı äskeri bölimde eskadron komandiri bolıp Orta Aziya äskeri okrugınıñ qolbasşısı general Kurbatkinniñ bwyrığımen Qazaqstanda wyımdastırılıp jatqan 105-inşi Qazaq wlt attı äsker diviziyasınıñ 2-şi polkine komandir etip bekitiledi...

Bäydildä Doskenov basqarğan batal'on jauıngerleriniñ erligi jaylı «Otan abıroyı üşin» attı gazettiñ 1943 jılğı 13-tamızdağı sanında: «Kapitan Doskenovtıñ gvardiyaşıları talay kilometr jerdi basıp ötti. Olar Ukraina jerine üzdik endi, olar äli de ilgeri wmtılıp baradı» dep jazğan-dı. Sol siyaqtı KSRO-dağı bas gazet bolıp tabılatın «Pravda» gazetiniñ 1943 jıldıñ 13-tamızdağı sanında: «Kapitan Doskenov bastağan atqıştar batal'onı asqan erlikpen tike şabuıl jasap, jaudı birneşe mañızdı bekinisterden quıp şıqtı» – dep jazğan. Kurski şayqasına qatısqanı jöninde jazuşı Fedor Selivanov «Kursk şayqası» (1956 j) attı kitabında: … «Qazaqtar öz qanın tögip azat etken Ukrain jerin basıp keledi» – dep qazaq jauıngerlerdiñ erligin maqtanış sezimmen jazğan. Maydan dalasındağı asqan erligi üşin B.Doskenov «Qızıl tu» ordenimen nagradtaladı. Kurski şayqasınan soñ B.Doskenovtı Moskvağa aldırtıp, ol M.I. Kalininniñ qabıldauında boladı. Bükil Resey aqsaqalı atanğan Kalinin jäne äsker basşılığı arnayı tapsırma jüktep, Qıtay asadı...

Bizge de B.Doskenovtıñ Qıtayda bolğan kezderi belgisiz bolıp keldi. Ömir-derekterinde bwl turasında qısqa qayırıp, «maydanda boldım» degen sözben ğana şektelgen. Bäydildä Doskenov 1946 jılı jeltoqsan ayında Almatığa oraladı» (Tınışbek Dayrabay, «Qıtaydıñ batırı atanğan qazaq». «Türkistan gazeti» 29 Säuir 2010)

Biz bwl maqalamızda joğarıdağı bayandağı «B.Doskenovtıñ Qıtayda bolğan kezderi belgisiz bolıp keldi» degen sözdiñ jwmbağın şeşuge tırısamız.

1939 jıldan bastalğan Ör Altay wlt azattıq küresi keyinnen İle, Tarbağataymen wştasıp, Şığıs Türkistandı azat etu şayqastarına wlastı.

«Wlttıq armiyanıñ bwl kezdegi paydalanğan qwraldarı jayaular mıltığı, avtomat pen azdağan pulemetter bolatın. Auır qarular joqqa tän edi. Eñ mıqtı qwral – jauıngerlerdiñ azattıqqa, erkindikke wmtılğan jiger-qayratı. Solay da jauıngerlerdi soğıs şeberligine üyretudiñ, partizandıq soğıs taktikasın jetildirudiñ mañızı zor boldı. Sondıqtan Keñes odağınan äskeri mamandar, täjiribeli komandirler swrauğa tura keldi. Bwl wsınıs qabıldanıp, general Palinov, polkovnikter Doskenov, Ğaysa Düysenbekov, İslambek Äzezhanov, mayor Äbdirahman Orekenov sekildi är wlttan qwralğan ondağan oficerlerdi jiberdi. Bwlar wlttıq qarulı küşti soğıs önerine jattıqtırumen aynalıstı». (Ğalım Nökişwlı «Şığıs Türkistandağı dauıl» «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı», 12-tom, Astana:«Astana poligrafiya» AQ, 2008.291 bet).

Şın mäninde, «KSRO Kompartiyası Ortalıq Komiteti Politbyurosı 1943 jılı 4 mamırda Şınjañ üşin osınday wyımdastırular turasında şeşim qabıldağan edi. Onda Şıñ Sısaydı Şınjañdağı bilik jäne qwqıqtarınan alastatu üşin birqatar şaralardı qoldanu qajettiligine körsetildi. Töñkeristik wyımdar men Şınjañ üşin töñkeristik kadrlar dayındau turalı qarar qabıldandı. Sonımen birge Şınjañmen şekaralas Qazaqstan, Özbekstan jäne Qırğızstanda «wlttıq damu toptarı» üşin arnayı basqaruşılar men keleşekte Şınjañdıqtarmen birge jwmıs isteytin ügit-nasihat jürgizuşi qayratkerler dayındaytın birneşe oqu orındarın aşu turalı da şeşim qabıldanğan bolatın». (L.Sheng. Çin’in Xinjiang Bölgesi Geçmişi ve Şimdiki Durumu, Xinjiang Halk Yayınevi, Urumçi 2006, s. 156-bet).

Söytip, «B.Doskenov 1943 jıldıñ soñğı künderi şekaradan ötip, Şäueşekke bardı. Onda atı alıptay bolğanımen, zatı naşar wyımdasqan diviziyanıñ keñesşisi bolıp joldama aldı» (Seydälim Tänekeev. «Dosken batır» «Qazaq eli» gazeti. 2005 jıl 27 säuir jäne «Aqiqat» juralı 2006 jıl. 3 nömer).

«1944 jılı naurız ayınıñ besi küni Moñğoliya bas uälii, marşal Horloogiyn Çoybalsan men Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısınıñ qolbasşısı Ospan İslamwlı kezdeskende, KSRO ökilderinen:

-I.A. Ivanov – Moñğol elindegi KSRO elşisi, KGB general polkovnigi. 2) I. Kovalev – Baykal äskeri okruginiñ komandiri, general polkovnik. 3) A. Rubin – Äskeri Ministriniñ keñesşisi, KGB generalı. 4) Lampang – NKVD barlau böliminiñ bastığı, general mayor. 5) Gredneev – İşki İster Ministriniñ orınbasarınıñ keñesşisi, general mayor. 6) F.S. Popov – İşki İster Ministrliginiñ orınbasarınıñ keñesşisi, general mayor» qatısqanı turalı derek bar. (Jädi Şäkenwlı. Altaydıñ aqiıq batırı. «Ospan batır»., -Almatı, 2007 jıl).

Şınjañdağı wlt azattıq taqırıbı söz bolğanda A.Tatanaywlı, P.Sügirbaev, Q.Doqaswlı, t.b. eñbekteri men estelik derekterden Doskenov esimin köp kezdestiremiz.

Şınjañdıq qart jauınger Qojay Doqaswlınıñ estelikterinde mınaday bir äñgime şertiledi:

1945 jılı 11 naurız «İle jaqtan bir äskeri djip maşinası otryad ştabınıñ aldına kelip toqtay qaldı. Maşinadan basına sälde orağan, som deneli, jası qırıqtı eñserip qalğan wzın aq şapandı bir kisi tüsti. Leskin oğan qarap: «Qwrmetti Älihan törem! Sizdi qızu qarsı alamız», – dep qwrmet jasadı.

Ol qasındağı oqqağarları men hatşıların ertip Leskinniñ keñsesine kirip, isti otryad bastıqtarın jinap jiın aştı. Bwyrıq boyınşa barlığımız däret aldıq. Islam dinindegilerimiz sapqa twrıp, Älihan töremen birge besin namazın oqıdıq. Namazdan soñ Älihan töre wzaq söz söyledi.

– Keñsay partizandarı orıs wltınıñ qaharman wlı Leskinniñ qolbasşılığında jau äskerimen tört ret swrapıl soğıs salıp, Keñsay, Santay, Utay, Bwratalanı azat etti. Jaudıñ mıñnan astam äskeri küşin joyıp, mıñ jarımnan artıq qaru-jaraq oljalap, orasan zor eñbek körsettiñizder. Biz, Şığıs Türkistan ükimeti – sizderdiñ partizandarıñızdı Keñsay üşinşi attı polki etip qwrdıq. Polk komandiri – Leskin, – dep jariyaladı.

Onan soñ polise jasıl tüsti tudı tabıs etti. Leskin tabıstap alğan tuın ataşqa baylap tigip qoydı. Jasıl tu köktem samalımen jelbirep twrdı.

– Üşinşi polk – orıs elinen kelgen qaharman oficerler men soldattardıñ kömeginde tarihtan öşpes orın alasıñdar. Partizandarımız, orıs, qazaq tuısqandarımızdı negiz etip qwrılğan batırlar edi. Qazirden bastap armiya bolıp qwrıldıñdar. Erteñnen bastap äskeri kiim taratıladı. Üstilerindegi köne kiimderiñdi tastap, äskeri kiim kiip, äskeri tärbie alasıñdar. Jaqsılap bilim alıñızdar, jaqsı bilim alğandarğa, soğısta erlik körsetkenderge orden, äskeri şen beriledi, – dedi Älihan töre.

Onıñ är sözine du qol şapalaq soğıp: «Alğa! Alğa!», – dep ayğaylap twrmız. Onıñ söziniñ soñında:

– Sender Tarbağatay, Altay aymaqtarın azat etesiñder. Dayındıq körip, attanıñdar. Biz senderdiñ jeñisteriñnen quanıştı habar alıp twratın bolayıq, – dep sözin wranmen bitirdi Älihan töre.

Leskin orısşa söyledi, audarmaşı qısqartıp audardı. Wqqanımız: ol Älihan törege Altaydı azat etemiz, – dep uäde berdi.

Polk komandiri – Leskin, orınbasarı – Denisov, komissarı jäne aqılşısı bolıp – Doskenov tağayındaldı. Polk bes eskadronnan qwraldı» (Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen». Beyjiñ. Wlttar baspası. 1996 jıl. 139-140 bet).

1945 jılı mausımda Keñes Odağı kommunistik partiyası Ortalıq Komiteti sayasi byurosı mınaday bir erekşe qaulını qabıldadı: «Şığıs Türkistan äskeri qosının bekemdeu üşin, Şınjañğa 500 qızıl armiya komandiri men 2000 serjant jäne jauıngerler jiberiledi. Bwl qızmet jedel orındalsın, sonday-aq işki ister halıqtıq komiteti böliminiñ bastığı Beriya Ministrler keñesi törağasınıñ birinşi orınbasarı, sırtqı ister halıqtıq komitetiniñ müşesi Molotovqa qağaz jüzinde mälimet jasap twradı. Zeñbirek, oq-däri, tasımal avtomobili jäne äskeri ister habarlasu, qolbasşılıq etu jabdıqtarı, türli jwmsalatın zattardı qamtığan qaru-jaraqtar Şınjañğa tasıp äkelinedi. Keybir şeşuşi sipat alatın küresterde Keñes Odağı armiyası köterilisşilermen tize qosa soğıs jürgizedi», – delingen... Şıñ Şısay zamanındağı siyaqtı, forma jağınan alğanda, Keñes Odağınıñ üş aymaq köterilisine qatınasqan jäne qoldağan barlıq şaraları Älihan töre qayta-qayta jibergen «...Keñes Odağınıñ Şığıs Türkistan respublikasındağı är wlt halqın qoldauın ümit etemin» degen talabına säykes-ti. Qaru-jaraq jabdığı jäne neşe mıñ jetekşisimen ğana şektelgen joq, köterilis tuındağan birneşe äkimşilik öñirlerdegi twrğındar soltüstiktegi körşileriniñ nedäuir zor mölşerde zattıq jaqtan üzdiksiz qoldauına ie boldı... («Jwñgo Şınjañnıñ tarihı jäne qazirgi jağdayı», Ürimji, «Şınjañ halıq baspası», 2006 j. 284-bet).

Keñes odağınan Şınjañğa kömekke barğandardıñ biri Bekişev Hakim Nwrğaliwlı (1910-1989).  1942-1945 jıldarı orıs-german soğısına qatısıp, 39 jäne 11-armiyalardıñ qwramındağı 101-şi derbes brigadasınıñ 1-şi atqıştar batal'onınıñ komandiri bolğan. 1945-1946 jıldarı Şığıs Türkistannıñ azattığı üşin küreske qatısıp, podpolkovnik şeninde äskeri qolbasşılıq istegen. H.Bekişevtiñ «Azattıq mwratı» attı estelikter kitabı 2018 jılı Almatıda jarıq körgen.

Ol kisi Doskenov turalı bılay deydi: «Doskenov Baydilda menen eki jas ülken edi. Jastay äke-şeşesinen jetim qalıp, balalar üyinde ösip, tärbielengen. 1928 jılı qazaqtardı birinşi ret äskerge alğan. Sodan beri üzdiksiz armiya qatarında bolğan, aqıldı, ekpindi, birsözdi, taza, adal nietti kommunist edi. Partiya qayda jiberse de sözsiz barıp, tapsırmanı mültiksiz orındağan. 1971 jılı 60 jasında dünie saldı. Artında twyaq qalğan joq» («Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl. 33 bet).

Mwndağı «artında twyaq qalğan joq» degen bayan zertteudi qajet etedi. Sebebi, «Dosken batır atanğan – Bäydildä» kitabında «Bäydildä Doskenovtıñ ata-tek şejiresi» attı bölimde: «Ruı qıpşaq taypasınıñ Altıbas ruınan... Doskennen – Nwrdilda, Jandilda, Baydilda; Nwrdildadan – Särsenbay, Beysenbay; Jandildadan – Ermek; Baydildadan – Slambek tuğan» («Dosken batır atanğan – Bäydildä». Qwrast: T.Dayrabay. Almatı: «Orhon» baspa üyi, 2018jıl. 135 bet) deydi.

Özimen birge saptas, maydandas bolğan B.Doskenov haqında H.Bekişevtıñ atalğan esteliginiñ köp jerinde auızğa alınadı.

«1945 jıldıñ iyun' ayı... Qıtay äskeri-Gomin'dannan bosatu jorığına äzirlik jasala bastadı. Ekinşi attı äsker brigadası Altay, Tarbağatay elderin bosatuğa bağıttalğan bolatın.

Brigadağa komandir etip Leskin Fatey Ivanoviçtı, onıñ orınbasarlığına meni tağayındadı. Brigadada üş attı polk qwrılıp: I-attı polk komandiri etip Kortaşev, II-attı polk komandiri bolıp YUniç Altuhan, wlttı tatar, III-attı polk komandirligine Qojahmetov, wlttı wyğır, ştab bastığına Salaydinov bekitildi. Brigadanıñ sayasi keñesşileri bolıp Doskenov Baydilda men Şığıs Türkistan ükimetinen Sügirbaev Dälelhan bekitildi» («Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl.10 bet).

Osılayşa, tarih parağınıñ bir betindegi taqırıbımızğa sebep bolıp otırğan B.Doskenov Keñes odağı armiyası qwramında on neşe jıl qan keşti wrıstardı bastan keşirip, endigi ömirinde Şınjañ halqınıñ azattıq küresinen boy körsetedi.

Bäydildä Doskenov 1944 jılğı Şınjañ tarihındağı asa iri oqiğağa kuä bolıp, Şığıs Türkistan Respublikasın qwruşılardıñ qatarında Qwljadağı küresterde jetekşi äskeri qızmetter atqardı. Qwlja azat bolğannan keyingi Ürimji-Manasqa qaray betalğan qosın men Tarbağatay-Altaydı azat etuşi qosındar qwramındağı negizgi twlğanıñ biri boldı.

Atalğan wrıstar töñireginde öz esteliginde Q.Doqaswlı: «Şäueşek azat bolğanda gomindañnıñ äskerleri men äkimşilik mansaptıları, hanzu bwqaraları Keñes şekarasına qaray qaştı. Lijınşıñ degen gomindañ oficeri 200-den astam (eki eskadron) wlttıq äskerdi bastap, aqiqatqa qaytqan eken. Sol äskerlerdi qosıp 6-qazaq attı polki bolıp qwrılıptı. Polktiñ adam sanı – 850, polk komandiri – Qaysa Düysenbekov, osı polktiñ qwrılımına 92-i oficer qatınasıptı. Bwlardıñ deni – keñestik qazaqstandıqtar eken, bwlardıñ kelu sebepterin bwrınnan qazirge deyin eki türli pikirde aytadı.

Birinşi pikirdegiler: 1944 jılı qaraşanıñ 16-sı küni Isqaqbek pen Aleksandrov – orıs, qazaq, qırğız, tatar wlttarınan wyımdastırılğan bir attı batal'on äskeri-oficerlerdi bastap, Keñes elinen Qorğas arqılı Qwljağa kelip, Qwlja qalasın tolıq azat etu küresine qatısqan, solardıñ bir bölegi. Olar polkovnik Doskenov bastağan Keñsay 3-attı polkimen birge Santay, Utay, Keñsay, Arasan, Bwratala, Jındı azat etip, Tarbağataydı azat etuge barğan deydi. Ekinşi bireuler: olar – Baqtı şekarasınan bir tünde jasırın ötken keñes äskeri – desedi. Keñes elinen kelgen äskeri kömek küşi qaysı jolmen kelse de, «Üş aymaqtı» azat etude, wlttıq armiya qwruda, äskeri tärbie jürgizude, soğıs täjiribesin üyretude ülken üles qosıp, öz elderine 1946 jılı şilde ayında qayttı» (Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen». Beyjiñ. Wlttar baspası. 1996 jıl) dep bayandaydı.

Jorıdağı derekterge qaray otırıp biz Keñes odağınan Şığıs Türkistanğa kömekke barğan keñestikterdiñ birneşe dürkin, är mezgil, är bir joldar arqılı kirgenin añdaymız. Sonıñ işinde B.Doskenovtıñ barlıq küreste bastan-ayaq bolğanı körinip twr. Şınjañdağı wlt-azattıq küresine qatıstı jazılğan ädebietterdiñ barlığı da sonı rastaydı.

«Şağantoğay, Dörbiljin, Tartas, Tiirmen, Aqsu siyaqtı jerlerge gomindañ bir polkin şaşıratıp ornalastırğan eken. Onısı bizge öte qolaylı jağday tudırıp berdi. Aybındı qosınımızdıñ kele jatqanın körgen Şäueşektegi gomindañ äskerleri bet-betimen qaşıp ketti. Şäueşek azat bolısımen jergilikti ükimet qwrıldı. Basbay – Tarbağatay aymağınıñ uälii bolıp tağayındaldı. Wlttıq armiyanıñ qosını keñeytilip qwrıldı. Maylı partizandarı negiz etilip, altınşı polk qwrıldı. Dörbiljinde törtinşi polk qwrıldı jäne Sibe attı batal'onı üşinşi polkke qosıldı, monğol derbes attı ekinşi brigadası qwrıldı. Brigadanıñ komandirı – Palinov, komissarı – Doskenov boldı. Bizdiñ polk komandirimiz – Leskin boldı, komissarımız – Käkim Bekeşwlı boldı» (Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen». Beyjiñ. Wlttar baspası. 1996 jıl).

«Derbes attı äskerlerdiñ Altayğa bet alğan 600 adamdıq bwl böligi Keñes Odağınan kelgen äskeri aqılşı Doskenovtıñ basqaruında 11 tamız küni Qobıq audanına jetti. Eki künnen soñ Jemeney jäne Qobıq partizandarımen birlesip Qobıq qalaşığına şabuıl jasap, onda bekinip jatqan gomin'dannıñ 11-şi attı äsker diviziyasınıñ 31 polki men gornizon otryadınıñ qattı qaqtığısına tap boladı. Wlttıq armiya birneşe dürkin şabuıl jasasa da qalanı ala almadı. 17 tamız küni wlttıq armiya auır minometter aldırıp, jau bekinisterin wdayı atqılağandıqtan qalaşıqtağı jaudıñ jartısınan astamı joyıldı. 21 tamız küni tünde 31 polktiñ komandiri Syue Tinfon qalğan bölimderin bastap, qorşaudı bwzıp şığıp Sauanğa qaray qaştı. Sonımen derbes attı äskerler brigadası Qobıqtı alıp, Altayğa baratın joldağı ülken tosqauıldı talqandadı.

Bwdan keyingi jerde Wlttıq armiyanıñ derbes attı äsker bölimi Altay aymağına kirip, Jemeney, Qobıq partizandarınıñ säykesuimen 3 qırküyekte Ertis boyındağı Buırşın audan qalaşığın aldı. Onda twratın gomin'dannıñ uaqıttıq diviziyasınıñ bir böligi men 300-den astam adamı bar garnizon otryadı qarsılıqsız tize bükti. 5 qırküyekte Wlttıq armiya Altay aymağınıñ ortalığı Sarsümbeden 18 kilometr qaşıqtıqtağı Şemirşekke jetip, Sarsümbeni qorşap jatqan Dälelhan Sügirbaev bastağan Altay partizandar qosınımen qosıldı». (Twrsınhan Zäkenwlı,
«Wmıtılğan respublika» «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı», 12-tom, Astana:«Astana poligrafiya» AQ, 2008.128-129 better).

Atalğan jeñisti şerulerdegi negizgi twlğanıñ biri bizdiñ keyipkerimiz Bäydildä Doskenov ekendigi aytpasa da tüsinikti.

Söytip, Ör Altaydağı Ospan töñkerisine moñğoliya tarapınan jäne İle, Tarbağatay arqılı kömekke barğan keñestik jäne jergilikti küşterdiñ säykesuinde tws-twsınan jauğa soqqı berip, 1945 jılı qırküyekte Altay aymağı azat boladı.

Osı jaylarğa toqtalğanda, H.Bekişev öz estelikterinde Ospan haqında äñgimelerge oyısadı:

«Sarı-Süme qalası jəne bükil Altay jeri jaudan bosağannan keyin «Altay eliniñ bostandıq toyın ötkizeyik, toyğa Ospan batırdı partizandarmen şaqırayıq» degen kelisimge keldi toy bastauşılar. Ospan batırdı şaqıruğa kimderdi jiberemiz degen məseleni qarağanda brigadanıñ aqılşısı Baydilda Doskenovtı jiberudi wyğardıq. Oğan Baydilda razılığın bergen. Baydilda janına 30-day əskerdi alıp, Ospan batırdıñ aulına jürip ketti.

Dəlelhan, Leskin, tağı sonday Altay azamattarı bolatın toy məselesin şeşip, qızu dayındalıp jattı. Men bolsam brigadanıñ jauıngerlerin əskeri soğıs ədisimen şınıqtırudamın. Bir jeti jürip, Baydilda aman-esen qaytıp keldi. «Ospan batır janındağı nökerimen jəne monğoldıñ general-mayorımen birge keletin boldı» degen habardı əkeldi. Leskin, Dəlelhan men Baydilda üşeui mağan:

– Siz Ospan batır kelgende Sarı-Süme qalasına jetpey aldınan şığıp, qwrmetpen, əskeri tərtippen qarsı alasız, – degendi ayttı.

Men rizalığımdı berdim» («Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl. 87-88 better).

Osı tarihi derekti sol twstağı oqiğa kuägerleri de rastaydı.

«Älihan töre, Ahmetjan Qasımi, Säyfidden Äziziler qaytıp kelgennen keyin, 1945 jılı qaraşa ayınıñ ortasında polkovnik Doskenov arnayı Ospanğa barıp onı Sarısümbege kelip, bastıqtıq mindetin tapsırıp alu üşin üy işimen köşirip äkeldi» (Pätihan Sügirbaev «Altay Arpalıstarı». Ürimji, 1995, 114-bet).

«1945 jılı qırküyektiñ işinde Doskenov Sarsümbege kelgennen keyin 20 adam ertip, Qu Üydegi Ospan aulına barıp sälem berip, ol jerde birneşe kün jatıp Ospandı qalağa keluge köndirdi. Doskenov:

– Sol kezdegi jarnama, toqtam barlığı öz küşine ie. Bükil Şınjañ azat bolğannan Şığıs Türkistan Halıq Respublikası qwrılğannan keyin sonda sol kezdegi jarnama, toqtam boyınşa sol orınğa barasız. Qazir İlede qwrılğan ükimet, uaqıtşa ökimet bolıp otır. Jäne öziñizdiñ kelisimiñiz boyınşa uaqıtşa ükimettiñ bastığına Älihandı belgiledik, – dedi. Osınday qiyulastırğan tätti sözder arqılı Ospan qala işine köşip kelgen edi. Jäne İleden Älihan töreniñ de:

– Äzirşe Altaydı wstap twrğañınız jön bolar, – dep aytqan aqılına maqwl boldı» («Azattıqtıñ öşpes ruhı» – Nwrğojay batırdıñ estelikteri jäne Ospan batır. Baspağa dayındap, ğılımi tüsiniktemesin jazğan: Ä.Qara «Sardar» baspa üyi, Astana 2008 jıl).

«Ospan batır 1945 jılı 10 qazanda 300 attı äskermen Sarsümbe qalasına keldi. Mekeme bastıqtarı jäne aqsaqaldar, jalpı halıq qwttıqtap, qızu qarsı aldı». (Janaltay D. «Qilı zaman qiın künder». Almatı, 2000 jıl, 57-bet).

H.Bekişev öz esteliginde B.Doskenovtıñ: «aqıldı, ekpindi, birsözdi, taza, adal nietti», «oyın-sauıqqa ebi bar, orıs oyın-sauıqtarın jaqsı biletin» erekşelikterin de tilge tiek etedi. Äri Altay resmi türde azat bolıp, toy toylap, basşılıq qwramı ornıqqan soñ Bäydildä ekeuiniñ Altaydan attanıp, Qwljağa betalğanın jazadı. («Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl). Uaqıt merziminen qarağanda bwl 1945 jıldıñ qazan ayınıñ soñğı künderine tura keledi. Osıdan keyin B.Doskenovtıñ Şığıs Türkistandı qwlatuğa itermelengen keñestik kwşter qatarında Qwljada qızmet etkeni bayqaladı. 1946 jılı 17 mausımda Älihan töreniñ twtqındaluımen Şığıs Türkistan taqırıbı resmi türde jabıladı.

Osılayşa, özine tapsırılğan barlıq mindetti jan-tänimen ada etip orındaytın B.Doskenov 1946 jılı jeltoqsan ayında Almatığa oraladı. Osı jılı oğan podpolkovnik äskeri şeni beriledi. Almatı oblısınıñ Wyğır, Jambıl audandarında äskeri komissar boladı. 1948 jılı Lenin ordenimen marapattaladı. 1957 jılı Volgagrad qalasınıñ äskeri komissarı qızmetin atqaradı.  «Onda ada erekşe  eñbegi eskerilip «Qızıl-Tu» ordenin aladı. 1963 jılı qwrmetti eñbek demalısına şıqqanımen qoğamdıq jwmıstardan şet qalmay, halıqpen birge boldı. Tipti, B.Doskenovtıñ ataqtı «Qız-Jibek» kinofil'mine äskeri keñesşi bolğanın, Bekejan jasağınıñ biri bolıp oynağanın köpşilik bile qoymauı ıqtimal». (Tınışbek Dayrabay, «Türkistan» gazeti, 29 Säuir 2010 jıl).

1963 jılı Almatığa oralğan ol 1974 jılı ömirden ötti.

Bäydildä Doskenov turalı «Dosken batır atanğan – Bäydildä»: Estelikter men maqalalar   (Qwrast.: Dayrabay T.- Almatı: «Orhon» baspa üyi, 2018 jıl. 152 bet) kitabı şıqtı. Mälik Ğabdullin sındı twlğalardıñ qalamına ilikti. Özi de közimen körip, qan keşken soğıstarı haqında azdı-köpti estelikter jazdı. Önegeli wstazdıq sabaqtarın da berdi. Atalğan kitapta: «1944-1946 jıldarda Qıtay demokratiyalıq halıq armiyasınıñ qaharmanı atanıp, Qıtay äskeriniñ bas qolbasşısı Çju-De-den (Ju Dı – red) altın jalatqan semser men esimi jazılğan altın sağattı sıyğa alğan»(134 bet) degen joldar bar. Şın mäninde, zertteudi qajet etetin bwl derek şındıq bolsa, onda B.Doskenov qıtaydıñ japonğa qarsı wrısına da qatısqan boluı mümkin degen boljamğa jeteleydi.

Onıñ esimin ardaqtağan tuğan eli Qızılorda qalasınan köşe atın berdi.

Batır erligi aqındar jırına da arqau boldı. Baqıtjan Abızov «Bahadür Baydildä» attı jırında:

... Twlğası sımday, tip-tik jürisi,

Qajımwqanday paluannıñ inisi.

Orıs pen qıtay arasında jürgen,

Körinbeytwğın maydan Momışwlısı.

 

Ot penen suday tınbay qırqısqan,

Altaydı qwrsap aş köz mıñ twstan.

Azattıq tuın jelbiretip ed,

Wmtılıp alğa Şığıs Türkistan.

 

Tanığan sonda jat pen jaqının,

Ot keşip ötip mıñ-mıñ şaqırım.

Joldarı biraq tüyispey ketken,

Baydildä batır… Ospan batırdıñ.

 

Olardan Mäskeu seskendi me eken?

Qaytarğan onı.

Sanadı-au böten.

Altay tauları, qazaq auıldar,

Qol bwlğap qalğan ayaulı meken… (Baqıtjan Abızov «Bahadür Baydildä». «Ana tili gazeti» 16. 08. 2017 jıl) dep tolğadı.

Tağdır jeli san qiırğa salğan Bäydildä Doskenovtıñ artında Altay men Atırau, Ertis pen Sır arasın añızğa bölegen erlik äpsanası qaldı.

Biz B.Doskenovtıñ Şınjañdağı küres jolın tolığınan qamti almasaq ta, baspa betterine jariyalanğan bir bölim materialdarğa şolu jasay otırıp, azattıq wrıstarında ayanbay erlik körsetken qazaq jauıngeriniñ jankeşti ğwmırınan üzikterdi tizbelep şıqtıq. Äli de bolsa zertteudi, wlıqtaudı qajet etetin, közden ketip, köñilden tasa bola bastağan äri sardar äri sarbaz bolğan nar twlğanıñ esimin el esine salğımız keldi.

PAYDALANILĞAN ÄDEBIETTER:

Tınışbek Dayrabay, «Qıtaydıñ batırı atanğan qazaq». «Türkistan gazeti» 29 Säuir 2010 jıl.

Ğalım Nökişwlı «Şığıs Türkistandağı dauıl» «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı», 12-tom, Astana:«Astana poligrafiya» AQ, 2008 jıl.

L.Sheng. Çin’in Xinjiang Bölgesi Geçmişi ve Şimdiki Durumu, Xinjiang Halk Yayınevi, Urumçi 2006, s. 156-bet.

Seydälim Tänekeev. «Dosken batır» «Qazaq eli» gazeti. 2005 jıl 27 säuir jäne «Aqiqat» juralı 2006 jıl. 3 nömer.

Jädi Şäkenwlı. Altaydıñ aqiıq batırı. «Ospan batır»., -Almatı, 2007 jıl.

Q.Doqaswlı «Oficerdiñ qoyın däpterinen». Beyjiñ. Wlttar baspası. 1996 jıl.

«Jwñgo Şınjañnıñ tarihı jäne qazirgi jağdayı», Ürimji, «Şınjañ halıq baspası», 2006 j.

«Azattıq mwratı», qwrast: H. Hakimwlı. Derekti hikayat. Almatı: «Sep» baspası, 2018 jıl.

«Dosken batır atanğan – Bäydildä». Qwrast: T.Dayrabay. Almatı: «Orhon» baspa üyi, 2018jıl.

Twrsınhan Zäkenwlı, «Wmıtılğan respublika» «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı», 12-tom, Astana:«Astana poligrafiya» AQ, 2008 jıl.

Pätihan Sügirbaev «Altay Arpalıstarı». Ürimji, 1995 jıl.

«Azattıqtıñ öşpes ruhı» – Nwrğojay batırdıñ estelikteri jäne Ospan batır. Baspağa dayındap, ğılımi tüsiniktemesin jazğan: Ä.Qara «Sardar» baspa üyi, Astana 2008 jıl.

Janaltay D. «Qilı zaman qiın künder». Almatı, 2000 jıl, 57-bet.

Baqıtjan Abızov «Bahadür Baydildä». «Ana tili gazeti» 16. 08. 2017 jıl.

Jädi Şäkenwlı

Abai.kz

12 pikir