Düysenbi, 1 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 41
Qoğam 1099 10 pikir 22 Mamır, 2020 sağat 12:46

Qoğam bwrınğıdan göri aşıq bola tüsti

Elimizdiñ täuelsizdik alğan jıldardan beri saylau jäne sayasi partiyalar jüyesi öziniñ damu jolında birneşe belesterden ötti. Bizdiñ jas memleketimizge layıqtı joldı izdeuimiz az bolğan joq. Onıñ işinde sätti bolğandarı da, kemşilikke wrınğan twstarımız da boldı. Biraq mwnıñ barlığı qatelik twstardan sabaq alıp, ösu joldarımız bolğanın, saylau zañnamasına qatıstı özgerister engizu elimizdiñ tarihi-ekonomikalıq jağdayın, qoğamdıq-sayasi belsendiligin eskere otırıp ret-retimen jüzege asırılıp jatqanın aytuımız kerek.

Sonıñ bir ayğağı memleket basşısı Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaevtıñ tapsırması boyınşa äzirlengen sayasi reformalar toptamasına kiretin, bügin talqığa tüsip jatqan «Sayasi partiyalar turalı» jäne Konstituciyalıq mazmwnı bar «Saylau turalı» zañdar.

Qoğam tarapınan Zañdarğa qatıstı türli sıni pikirlermen qatar wsınıstar da aytıldı. Bwl zañdı da! Öytkeni älemde minsiz jetildirilgen saylau jüyesi äli de bolsa joq. Ğasırlardan twratın demokratiyalıq dästüri bar AQŞ, Evropa memleketteriniñ özderinde jaña saylau nauqanın wyımdastıru men ötkizu barısında kemşilikter tabılıp jatadı. Wzaq jıldar boyı totalitarlıq jüyede bolıp, tek bir ğana monopolistik partiyanıñ dogmalıq qağidatınıñ şırmauında bolğan biz siyaqtı memlekette bir mezette köp partiyalıq jüyege köşu mümkin emes edi. 

Täuelsizdigimizdiñ alğaşqı jıldarında qoğamnıñ sayasi jüyesin reformalauğa baylanıstı köptegen zañdar qabıldandı. Mısalı,1996 jılı «Sayasi partiyalar turalı» derbes zañ boyınşa sayasi partiya qwru üşin elimizdiñ kez kelgen jerinde twratın 10 adamnıñ bastaması jäne partiyanı tirkeu üşin 3000 müşesi bolsa jetkilikti boldı. Nätijesinde 2002 jılı Qazaqstanda 19 sayasi partiya tirkeldi. Köpşiliginiñ atı barda zatı joq edi. Partiyalardıñ sanınıñ osınday köptigine qaramastan,  ol kezderi köppartiyalıq sayasi jüyeni qalıptastıra aldıq dep ayta almaymız.

2007 jılı 21 mamırda qabıldanğan «Saylau turalı» Konstituciyalıq zañğa engizilgen özgeristerge baylanıstı elimizdiñ Parlamenti sayasi partiyalardıñ tizimi boyınşa proporcionaldıq negizde jasaqtaldı. Bwl Qazaqstan Parlamentarizmi men köppartiyalıq institutınıñ damuına ülken äser etti. 

Bügingi talqığa tüsip otırğan zañdar da qoğamdıq-sayasi jüyeni demokratiyalandıruğa öz ıqpalın tigizip, halıqtıñ ärtürli äleumettik toptarınıñ bilik organdarına ökildik etuin qamtamasız etuge mümkindik beredi dep oylaymın. Sondıqtan da Zañ jobasın qoldaymın. Sonımen qatar, qoğamnıñ damuına baylanıstı onıñ sayasi jüyesi de ünemi özgeristerdi qajet etip otıratındıqtan zañ äzirleuşi Ministrlikke, Ükimetke keleşekte eskeretin tömendegidey wsınıstar aytqandı jön kördim. 

Birinşi, qazir qoğam özgerip, bwrınğıdan göri aşıq bola tüsti. Keşegi 90-şı jıldardıñ basında qoğamdıq baylanıstar qwruğa qatıspağan jastardıñ jaña tolqını qazir sayasi procesterge belsene aralasuda. Bizdiñ qabıldaytın zañımız da osınday ortağa beyimdelip jasaluı kerek. Atap aytqanda, keñestik däuirdi körgen biz üşin tansıq emes, bilik partiyası fenomeni qayta keldi. Jaña bileuşi partiyanıñ bwrınğı bileuşi partiyağa tän bolğan üyrenşikti sürleulerge tüsip ketpeuin, bilikke kelu jolındağı küres ayası men bilik basındağı qızmet ayasındağı äreket stiliniñ ayırmaşılıqtarın, Ükimetpen, Parlamentpen, jergilikti basqaru organdarımen jäne qoğamdağı demokratiya men aluan türli pikirlerdiñ birden-bir kepili boluğa tiisti ekendigin qwqıqtıq negizde jüyeleytin Zañ jasaudı qolğa alu qajet dep sanaymın. Öytkeni sayasi monopoliya bilik üşin san jağınan wtıstı bolğanımen, sapa, moral'dıq jağınan wtılıs. Sayasi bäsekelestik joq jerde toqırau, dağdarıs orın aladı. Sayasi bäsekelestik eldiñ damuı, bolaşağı turalı balama bağdarlamalar tudıradı. Jasırın, astırtın täsilderdiñ ülesi azayadı. Belsendi, bilikti jaña twlğalı azamattardı anıqtaydı.

Ekinşi, 2018 jılı 29 mausımda qabıldanğan «Saylau turalı» Zañğa baylanıstı bwdan bılay elimizde barlıq audandıq, qalalıq jäne oblıstıq mäslihattardıñ deputattarı da tek partiyalıq tizimder, yağni proporcionaldıq negizde saylanatın boladı. Bwl üderis sırttay qarağanda jaqsı bolıp köringenmen, bizdiñ osı kezge deyin bayqap jürgen kemşilik twstarı da bar. Mäselen, jeñiske jetken partiyalardıñ tizimi boyınşa halıq arasında tanımaldığı tömen, sayasi belsendiligi, biliktiligi men täjiribesi älsiz adamdar tizimge enip ketu mümkindikteri joğarı ekendigi jasırın emes. Äsirese  türli deñgeydegi mäslihat deputattarı saylauda äkimderge täueldi bolıp qalu ıqtimaldığı bolu qaupi bar ekendigi bayqaladı. Jäne de jergilikti mäslihattardıñ deputtatıq korpusına qazir biznes salasınıñ jäne jeke menşik nısandardıñ basşıları köbirek engizilip keledi.  Alayda osınıñ özi halıqtıñ arasında türli pikir tuğızıp jür. Olar öz deputattıqtarın paydalanıp, öz biznesteriniñ jağdayların şeşumen aynalısadı degen jwrt pikiriniñ de janı barlığın eskereyik. Osığan jol bermeudiñ tetikteri jasaluı kerek. Sonımen birge Parlamenttiñ negizgi jwmısı  zañ şığaruşılıq bolğanımen de, ol ötkir oy-pikirlerimen, elge oy salatın, halıqtıñ mwñ-mwqtajın Ükimetke jetkizip qana qoymay, onı şeşudiñ jolın wsınatın, öz öñirinde, qoğamda ülken ıqpalı bar, öz salalarınıñ täjiribeli de bilikti jäne öziniñ oyın aşıq jetkizuge qabiletti memleketşil twlğalardan qwralsa nwr üstine nwr bolğan bolar edi. Bwğan baylanıstı Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaevta öz joldauında «Qoğamdı tolğandırıp otırğan negizgi mäseleler köşede emes, Parlamentte talqılanıp, şeşimin tabuı tiis» degen de bolatın.  

Üşinşi, qanday deñgeydegi saylaular bolsın, ol qoğamda dau-damay, qayşılıq tuğızu üşin emes, kerisinşe sol qayşılıqtardıñ aldın alıp, halıqtıñ ıntımağı men birligin nığaytuğa, wlttı wyıstıruğa, sol arqılı halıqtıñ äleuetin, twrmısın jaqsartu üşin ötkizilui kerek. Saylau procesi adal jäne aşıq ötkizilse, halıqtıñ azamattıq bolmısın nığaytuğa jäne qoğamnıñ memlekettik bilik jüyesine senimin küşeytuge äser etedi. Sondıqtanda eldegi saylau procesin adal jäne aşıq ötkizu eñ mañızdı mäseleniñ biri ekeni sözsiz. Osı arqılı bizdiñ memlekettiligimiz ben täuelsizdigimizdiñ mızğımauına ayrıqşa müddelilik tanıtatın, elimizdegi sayasi ornıqtılıqqa ayrıqşa wyıtqı bola alatın äleumettik küşti toptastıra alamız.  

Mwrat Baqtiyarwlı,

Senator.

Abai.kz

10 pikir