Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Ädebiet 2515 6 pikir 29 Mamır, 2020 sağat 11:47

Quandıq Şamahaywlı. Twyğın

(romannan üzindi)

Aqpasa su bola ma tamşılağan,
Jüyriktiñ säni bolmas qamşılağan.
Künine san mıñ üyrek ilse dağı,
Twyğınnıñ bağası artıq qarşığadan.

(Halıq äninen)

Kök aspanmen talasqan biik taudıñ baurayındağı iri jartastan qwlap aqqan sarqıramanıñ gürili say-salanı jañğırtıp, qattı estilgenimen qwlaqqa jağımdı. Tau şıñınan bastau alatın bwl asau özen Tonhil köline barıp qwyadı. Özenniñ twp-twnıq kögildir tüsti suınan meyirlene jwtqanda sarayıñ aşılıp, twla boyıñ sergip sala beredi. 

1938 jıldıñ jaz mausımınıñ alğaşqı ayınıñ bası. Eñsesi biik täkapar taulardıñ şıñdarı şığıstan külimdep şıqqan kün säulesin alğaşqı bolıp qarsı aldı. Birtindep tau qoynauı men etegine qaray tögilgen kün säulesi qabağın qarıs tüyip jatqan ala köleñke ataulınıñ bärin say-saladan ısırıp, kösilip jatqan şeti men şegi körinbeytin, aspannıñ kökjiegimen de ölşeuge kelmeytin wlı dalanı nwr şuağına böledi. 

Tañ säulesimen birge jaz mausımınıñ swlu körki de ajarlana tüskendey. Kürkirep aqqan möldir özen boyındağı kök maysa alqaptı jağalay qonğan aq şañqan kiiz üylerdiñ tüñilikteri türilip, mañayında mıñğırılıp jatqan tört tüligi birtindep taudağı öriske qaray bet alğan. 

Qoradan örgen qoy-eşkisi aralas mıñğa juıq mölşerdegi tabındı aydap bara jatqan salt attınıñ soñınan ala şwbar tayğa mingen jeti jasar Şämil esimdi wl jorğalata jetti. Qoyşığa erip ol da, “şäyt-şu” dep qolındağı qamşısın sermep, tabındı aydasıp, äudem jerge deyin şığarıp saldı da keri qayttı. 

Tayınıñ tizginin tartıp, bayau ğana ayañmen aulağa keldi de  sekirip tüsip, kermeniñ ağaşınıñ tömengi twsına şılbırın baylap ortadağı on qanat ülken aqboz üyge endi. 

- Şämiltay-au, tañ atpay twrıp alıp, qayda jürsiñ? - dep, azandağı as-sudı qamdap jürgen bäybişe wlına meyirlene qaradı. 

- Apa, qoydı öriske şığarıp saldım. Arirat ağama kömekteskenim ğoy - dedi, bala qolındağı bwzautis qamşını  bosağağa qoyıp jatıp. 

- Dwrıs, wlım. “Erte twrğan jigittiñ ırısı artıq” degen. Seniñ osı malsaqtığıña razımın. Aman jürseñ, mına tirlikte mwqtajdıq körmessiñ, sirä! Kel, otır! Menimen birge tañğı as iş! - dedi, törde maldas qwrıp, aldına qoyğan taqtayşada birdeme jazıp otırğan äkesi Döñtay qağaz, qalamın artındağı sandıqtıñ üstine qoyıp jatıp.

- Qazir äke, beti-qolımdı juıp keleyin! - dep, twnıq dauıspen ün qatqan bala üydiñ irgesinen on qadam jerde sıldırlap ağıp jatqan bwlaqqa bardı. Eki jeñin türip jiberip, qolın ısqılap judı. Qos qoldap alaqanına toltırğan swp-suıq möldir sudı betine şaşıp qalıp “Ay-hay-hay” dep dıbıstap qoyadı.

Buırşın jerinde bala oqıtıp, jergilikti meşitte imam bolğan Döñtay üşin Moñğol eliniñ Zavhan aymağındağı bwl meken qwttı qonıs boldı. Mal men janı qatar ösip, mamırajay kün keşip otır. Qazir jeti wlı, eki qızı bar.  

Şığıs Türkistan jerinen Moñğoliyanıñ ortalıq ölkesindegi tabiğatı tamıljığan osı öñirge kelip qonıstanğanına da onşaqtı jılğa juıqtap qalıptı. Alğaş kelgen jıldarı osı ölkede şır etip, düniege kelgen Şämiliniñ özi biıl jeti jasta. Twñğış wlı Nükey men keyingisi  Qayrat ekeui Wlanbatırda mwğalimder mektebinde bilim alıp jatır. Twñğışı bas qwrap otau tikkende Döñtaydıñ quanıştan jüregi jarılarday bolıp, töbesi kökke bir eli jetpey qalıp edi. 

Amalı qanşa, aqılına körki say kelini uızday jas qalpında dünieden ötti. Ajarına swqtanğan jwrttıñ til-közi tidi me, kim bilsin, ayaq astınan jay oğı tigendey mwrttay wştı. Artında qalğan bir tüyir säbii de joq. Twñğışınan nemere süyemin degen ümiti aqtalmadı. Qayğıdan qan jwtqan Nükey eñsesin kötermey twnjırap jürip aldı. Bas qwrasın dep, birqatar tanıs-bilisterimen qwdalaspaq ta boldı. Nükeyi ärdayım at-tonın ala qaşıp, üylenuge qwlıq tanıtpağan soñ inisimen birge oqısın dep qalağa attandırğan jayı bar.  

“Ornında bar oñaladı” demekşi, ol şeşimi de jön bolğan sekildi. Juıqta ğana Wlanbatırda ötken jiınğa barğan saparında eki wlımen jolığıp qaytqan. Nükeyi serpilip, mwñ torlağan jüzi eptep jadırap eñsesi köterilip, qalğanın körip, iştey jaqsılıqqa balap, quanıp edi. 

Qazir qasındağı otauınıñ iesi, ekinşi wlı Hamilattan nemere süyip, mwñlı köñili jadırap, jaratqanğa şükirşilik etip otırğanı. 

Ana jılı ejelgi dosı Köksegen bimen qwdalasıp, tüsirgen kelini Janseyit pen Bätimanı sıyladı. Qazir osı eki nemeresi Döñtaydıñ közquanışı. Olardı öziniñ süt kenjeleri Şamseyit pen Ärnwraşitten de artıq jaqsı köredi. Bir müşel jastan endi ğana assa da, ortanşı wlı Ärirat öte şaruaqor. Maldıñ jayın ülkenderden artıq biledi. At qwlağında oynaytın osı bir şınaşaqtay wlı äkesine de, ağa-bauırlarına da köp süyeu bolıp jür. Jası alpıstı alqımdap qalsa da, Döñtaydıñ balaları äli jas. Alğaşqı jarı dünieden erte ötti. Odan bala süymedi.        

Janı jomart jergilikti jwrt arğı betten auıp kelgen qazaqtarğa köz alartpadı. Keñ qoltıq el ğoy, qıstau, jaylau, küzeuine şeyin jer bölip berip, jeke audan qwrdı. Äkimi etip elağası Döñtaydı tağayındadı. Äkimdikpen qatar el ükimeti janındağı az wlttar komiteti pen halıq qwrıltayında da saylanbalı qızmeti bar. Sol sebepten, el astanası Wlanbatırğa jii barıp twradı. 

- Äke, bügin tağı da küytabaq oynatasızdar ma? - dep, taqıldağan Şämildiñ sözi Döñtaydıñ oyın bölip jiberdi. 

- Oynatamız, qarğam. Tüste el jwrt jinaladı. Surahbayar tamır kelgen soñ küytabaqtan än tıñdaysıñdar! - dedi.

Şämil üşin alıs-jaqın qonıstanğan ağayın-tuıs, jaqın-jekjattardıñ jinaluı wlı toy ispetti. Bärinen qızığı, äkesi üydegi törtbwrış qobdişadağı zattı dalağa şığarıp, onıñ qaqpağın aşıp, büyirindegi birdemeni bwrıp-bwrap qaladı. Odan keyin jıltır qara döñgelek küytabaqtı üstine qoyadı da, qasındağı qoldıñ jwdırığınan kişileu wşında inesi bar närseni qoyğanda-aq muzıka oynap, älde bir körinbeytin adam än şırqay jöneledi. 

Äkesiniñ dosı Surahbayar degen wranqay kisi öte jaqsı adam. Öytkeni, ol kisi kelgen sayın külli bala-şağağa kämpit taratadı. 

- Dünteeniy köben Şamil näriç gem!* - dep, eñ aldımen Şämildiñ qos qoldap tosqan alaqanın kämpitke toltıradı. Odan keyin sol mañaydağı jetkinşekterdiñ bärin bir-birlep şaqırıp, tättige qarq qıladı. Ol kisiniñ wsınğan kämpiti bolsın, balbauırsaq, qant, toqaş nesi bolsa da, tek qos qoldap, alaqanıñdı tosıp aluıñ kerek. Olay etpese, renjip qaladı. Keybir balalar bergenin bir qolımen alğalı jatsa, wsınğan düniesin keyin qoyadı da “bılay iste” dep qos alaqanın qosıp twrıp körsetedi. Aytqanın eşbir bala eki etpeydi. Qazir barlıq bala äbden üyrenip alğan, alaqanı tättige tolğan soñ: 

- Gyalaylalaa ah aa!** - deudi eşbiri wmıtpaytın bolğan.

Äkesi qalağa jii saparlaydı. Üyden küreñ qasqa jüyrigin minip, qasına hatşısı Mahmet pen kömekşisi Qwdıs ağanı ertip alıp  ketedi. Estuinşe, minip barğan attarın Uliastay qalasına qaldırıp, arı qaray maşinağa otırıp, Wlanbatırğa lezde jetetin körinedi. Maşina degen öte jüyrik desedi. Bir özinde qırıq attıñ küşi bar jäne üstine jiırma-otız adamdı mingizip alıp, jelmen jarısıp zulap ketetin körinedi. Siırdıñ möñiregeni sekildi dıbıs şığarıp, art jağınan tütin budaqtatıp tartıp otıradı. Sol küyi qwyğıtıp otırıp, ayşılıq alıs, sonau jer tübindegi Wlanbatırğa üş-aq künde jetip baradı desedi. Ülken kisiler onı auızdarınıñ suı qwrığanşa maqtap, jağaların wstap tañdana söz etetin qaytersiñ.   

Şämil maşina degen sol bir alıp kölikti köz aldına elestetip, oyşa onıñ beynesin jasaydı. Maşina degendi bir üyir jılqını bir-birine qosqanday kölemi iri bir däu swrı at dep oylaydı. Arqası jalpaq äri keñ. Üstine köp adam qatar otırğanda molınan sıyıp ketetindey jäşigi bar. Sol jäşikke adamdardı tiep alıp, şaba jönelgende jerdiñ şañın şığarıp, jelge de jetkizbey qalağa qaray qwyğıta  jöneledi. Üstinde äkesi bar, özgesi bar bäri ağaş jäşikten tas qıp wstap otıradı. Şapandarınıñ jağa-jeñderi men malaqaylarınıñ qwlağı, bauları, tipti, saqal-mwrttarı da jelbirep, ekpindi jelge qaqala-şaşala oqşa atılıp ketip bara jatadı. Oğan wşqan qwstar da ilese almay jolda qalıp jatadı. Al, onıñ ökirgen dausın özderiniñ tabınındağı ülken qarala bwqanıñ güjildep möñiruimen wqsastıradı. Biraq, bwqa anda-sanda möñirese, maşina Wlanbatırğa jetkenşe, üzilissiz ökiredi dep topşılap qoyadı. Maşinanıñ jayın osılay wğıp, tiyanaqtaydı da, estigen özge de dünielerdi iştey payımdauğa tırısadı.

Birde äkesiniñ äñgimesinen qalada qabat-qabat etip twrğızılğan sändi üyler bolatının estigen. Onı da qiyalında öz üyiniñ üstine otaudı, onıñ üstine Jünis qwdanıñ üyin qoyğanday etip elestetedi. Sonda, olar bir-birin qalay köterip twradı? Ekinşi, üşinşi qabattağı üydiñ adamdarı astıñğı üydiñ şañırağınıñ üstinde qalay otıradı? Jay otırmaydı ğoy, kirip-şığu, wyıqtap demalu, as-su işip-jeu kerek degendey... 

Biraq, Şämil oğan arı qaray onşa bas qatırğısı kelmeydi.  Qabat üyler bar dep äkesi aytqan soñ boldı. Joq närseni ol kisi aytpası anıq. Bar bolğan soñ aytadı da. Ösken soñ özi barıp köre jatarmın dep sanasınan keyinge ısırıp tastaydı. 

Sol qalağa öziniñ de baratının, oqu oqitının esine alğanda kökiregin quanış körneydi. Oğan äkesi solay degen. Qalağa barıp, oqisıñ, bilim alasıñ, mıqtı jigit bolasıñ degen. Äkesi aytsa boldı, ol mindetti türde orındaladı. Ağalarına da solay aytqan. Qazir ekeui de oqıp jatır. Tez össem, äskeri kiim kiip, qalada jürsem eken dep armandaydı.

Äkesiniñ qalağa ketken är saparınan tez oraluın Şämil asığa kütedi. Saydı örlep auılğa keletin at jolın küni boyı qarauıldap otırğanı. Alıstan qıbır etken birdemeniñ qarası körinse, Hamilat ağasınıñ bir közdi dürbisin salıp, aspannıñ kökjiegin  jaqındatıp barlay qoyadı. Keyde salt attı üş-tört adam kele jatqanday köringeni, sayaq jürgen jılqı nemese tüye, siır bolıp şığadı. Ondayda dürbige me, älde, sol qarasın körsetken mal-swlğa ma, kimge ekeni belgisiz, renjip qalatını bar.

Mwnday sätterde üyge jügirip kirip, qwrt qaynatıp, arasında abısınımen äñgime-düken qwrıp, qolı men auzında tınım bolmay äbigerge tüsip jatqan şeşesine: 

- Apa, äkem qaşan keledi? Köp kün ötti ğoy? - deydi. 

- Şaruası bitken soñ keledi. Asıqpa, Şämiltay! 

- Onısı qaşan bitedi, apa? 

- Men qaydan bileyin, balam-au! 

Osı kezde üyge kelip, şeşesimen äñgimelesip otırğan Döñtaydıñ bir jeñgesi: 

- Şämiltay, äkim qaynımnıñ qalada sen sekildi tağı bir wlı jäne mına abısınım sekildi qalqa jarı bar şığar. Solardıñ üyinde jatır-au. Sen onı qoy, mağan bala bola sal! - dep, qaljıñdaydı.

Şämil oğan jatıp kep aşulanıp:

- Äkemniñ basqa üyi joq. Men sizge bala bolmaymın. Öz üyimnen ketpeymin. Qalqanıñ üyine öziñiz barıñız! Meniñ äkem barmaydı - dep, sırtqa şığa jöneledi. Eki äyel qarqıldap külip qala beredi. 

Üydiñ artındağı biik töbege jügirip şığadı da, attı adamdardıñ qarası körine me dep moynın sozıp, twrıp saydıñ boyındağı jolğa köz tastaydı. Közine eşteñe tüspegen soñ qattı qamığıp, oylanıp qaladı. “Älgi apanıñ sözi rasqa şığıp jürmes pe eken. Şınımen, qalada bala-şağası bar bolsa şe?” degen üreyli oy sanasında sumañ etkende, abırjıp qaladı. Qabağın tüyip alıp, oyğa şomıp biraz twradı da “Joq, äkemniñ qalada üyi joq. Bir sözinde ol meymanhanada jattıq degeni bar. Qalağa basqa jaqtan barğan adamdar sonda tüneydi dep otırğan. Qwdıs ağam, Mahmet hatşı üşeui ılği birge barıp, birge kelip jür” dep iştey biraz oylanıp twrdı da töbeden tömen qaray ıldilap jügire jöneldi. Älgi apağa barıp, “äkem meymanhanada tüneydi, qalada üyi joq” dep aytpaqşı bolğan. Üyge jügirip kirse, ol kisi joq, bayağıda ketip qalıptı. 

Erteñinde ädettegisinşe, töbege şığıp, saydıñ etegindegi jolğa köz saldı. Alıstan qarauıtıp birdemeler közine ilingendey boldı. Dürbimen qarauğa asıqpadı. Sebebi, tağı da sayaq jürgen mal-swl nemese joq izdegen moñğol malşılar boluı mümkin. Äli jaqınday tüssin dep kütti. 

Jüristeri birşama jıldam. Jeldirtip kele jatsa kerek. Saydıñ auzına ilinip qaldı. Üş salt attı, şetindegi biriniñ jetektep alğan tüyesi bar sekildi. Dürbisin endi ğana qolına alıp, tarttı. Ortadağı küreñ qasqa at mingen äkesi, oñ jağındağı şwbar jorğanı taypaltıp kele jatqan Qwdıs ağası. Sol jağında qwla ker at minip tüye jetektegen adam Mahmet hatşı. 

Jüregi dürsildep soğıp, quanıp ketti. Alaqaylap tömenge qaray or qoyanşa ırğıdı. 

- Süyinşi, äkem! Äkem kele jatır! - dep, aulağa kele sala jar saldı. 

İnisiniñ qasında äpkeleri Bizahan men Şämsiya jügirip jetti. 

- Şınımen, äkemder me? Böten adamdar sekildi ğoy. Dürbiñdi äkelşi! - degen Şämsiya: - Ras eken. Äkem ortasında. Eki jağında Qwdıs ağa men Mahmet hatşı... 

- Şämiltay qatelespeydi. Töbege şığıp, qarauıldağanına onşaqtı kün boldı. Äkesiniñ qarasın ayşılıq jerden körse de, aynıtpay tanitın bala ğoy - dedi, Bizahan äpkesi ülken adamdarşa salmaqtı ünmen. 

Jolauşılar auıldıñ şetine iline salısımen, Şämil bastap bir top bala aldarınan tosıp, jügire jöneldi. Olardıñ soñınan qalmay tört jasar Janseyit te tompañdap ilesip bara jattı...

Şämil üşin ädettegidey zor quanış. Äkesiniñ atına teñdelgen qos qap qorjındı Hamilat ağası üyge engizip, şeşesi sögip, auıl äyelderi men bala-şağalarğa bazarlıq tarattı. Bäri mäz-meyram. Eki sağattan astam bwrq-sarq qaynağan ülken qara qazannan semiz qoydıñ eti tüsirildi, ağaş tabaqtarğa tartıldı. Qımız qwyılıp, dastarhan jasaldı. 

Tördegi ülkender äñgime-düken qwrıp, arasında oñ jaq pen sol jaqqa bölinip otırğan qız-jigitter än şırqadı. Jalpı, äkesiniñ qalağa jolauşılap barıp, osılay oraluı ärdayım özinşe toy-merekege wlasadı. Şämildiñ asığa kütetini de osı sät. 

Tün aua kelgen qonaqtar üylerine qayttı. Äkesi men qwdası Jünis aqsaqal, inisi Qwdıs, wlı Hamilat törteui oñaşa qalğan sätte özara älde bir qwpiya jağdaydı sıbırlasuğa tayau söylesip otırdı. Törteuiniñ de jüzderi sınıq, älde birdemege alañdaulı sekildi körindi. Kişkentay bolsa da, är närsege qızığuşılığı basım qağılez Şämil qastarına barıp, äkesiniñ tizesin qwşaqtap otıra qaldı. Şämildiñ kekilin sipay otırıp äkesi bılay dedi: 

- Bwl Stalin käpir qır soñımızdan qalatın türi joq. Jan degende jalğız dosım Genden-saydtıñ tübine jetti. Estuimşe, Mäskeuge ädeyi şaqırıp aldırıp, attırıp tastağan eken. 

- Genden derbes el Moñğoldıñ bas uäziri. Oğan körşi el Säbettiñ basşısı qalayşa öytip öktemdik jasay aladı? - dep, Jünis aqsaqal tañdana swraq qoydı. 

- Küştiniñ artı diirmen tartqan zaman. Mına marşal Çoybalsannıñ swrı jaman. Stalinniñ qol-ayağı bolıp, äbden esirip alğan sıñaylı. Jinalısta Surahbayar ekeuimiz qatar otırğanbız. Ol “Gendenniñ sıbaylastarı, japon tıñşıları, huv'sgalın esergüü*** jaular äli de aramızda otır. Olardı esirtip qoymaymız, sıbağaların beremiz!” - dep, bizdi ala közben atıp twrıp söylegeni, mağan küdik tudırdı. Sıylas, tanıs-bilis talay azamattar osı jolı jinalıstan şığa bere jasıl qalpaqtılardıñ twtqınına tüskenin közimiz kördi. Mağan da tıqır tayadı ma, kim bilsin. Qwdaydıñ basqa salğanın körermiz - degen soñ Şämil bwrılıp, äkesiniñ jüzine qaradı. 

Jüzi swrlanıp, qos janarında tereñ mwñ jatqanday körindi. Sezimtal bala eşteñeniñ bayıbına barmasa da, sözderiniñ mänin wqpasa da, bir swmdıq pen üreydi iştey sezgendey jwdırıqtay jüregi atşa tuladı. 

- Döke, däl sizge tiise qoymaydı-au. Mwndağı el-jwrttı bassız qaldırmas. Qalqalar da sizdi bir kisidey sıylaydı ğoy - dedi, Qwdıs kümändi oylardı seyiltkisi kelgen sıñaymen. 

- Äy, qaydam, qarağım. Marşaldıñ betalısı tım kümändi. Qobda betindegi qazaqtardıñ da sorpa betine şığar igi jaqsıların twtqındap, işkeri jaqqa äketip jatqan körinedi. Meniñ arğı bette imam bolğanımdı ündemes wyımnıñ basşısı biletinin ana jolı   özime aytqan. Bile bilsek, osınıñ özi-aq mağan jasalğan eskertu ğoy. Meni qoyşı, jasım alpıstıñ üşine keldi. Bärinen bwrın qaynağan jat wlttıñ ortasına äkelip, qonıstandırğan mına üş mıñ şañıraqtıñ küni ne boladı? Bizben salıstırğanda Qobda betindegiler el işi. Arğı betten kelgen qazaqtıñ qarası da mol. Tübi, bärimiz qoparılıp solay qaray ketemiz-au. Al, eger alda-jalda marşaldıñ degeni bolıp, Genden dosımnıñ soñınan meni de esergüüge tartıp jatsa, mına şittey bala-şağa sizge amanat, Jüke! 

- Ol ne degeniñiz, qwda-au! Onday jamandıqtıñ betin arı qılsın! - dedi, Jünis qariya wzın saqalın alaqanımen sipay otırıp. 

- Jaman aytpay jaqsı joq degenim ğoy. Jä, tün auıp, tañğa juıqtap qalıptı. Bärimiz de tınığayıq! - dep, Döñtay tizesin jastanıp wyıqtap jatqan Şämildi köterip aparıp, tördegi kereuetke jatqızdı da tısqa şıqtı. 

Otaudıñ sırtında äñgimelesip twrğan eki jigit kelip, Döñtayğa sälem berdi. Olardıñ Qobda betinen qıdırıp kelgen qonaqtar ekenin tanığan Döñtay: 

- Qaraqtarım, el jaqqa qaşan qaytasıñdar? - dep swradı. 

- Mine, qazir tañ ata attanğalı twrmız! - degenin estigen Döñtay qasındağı Hamilattı jwmsap, üyden qwjat salıp jüretin şağın sömkesin aldırdı. Bir buma qağazdıñ arasınan eki paraq şığarıp, älgi jigitterge wsınıp: 

- Aynalayındar, jortqanda joldarıñ bolsın, joldastarıñ Qıdır bolsın! El-jwrtqa aman-sau jetiñder! Mına paraqta sondağı tuıs-tuğanğa jazğan sälemim bar edi. Jetkiziñder! Sät sapar senderge! - dep batasın berdi. 

Älgi hatta mına öleñ joldarı bar edi: 

“Sälem de elge barsañ Jädigime,

İşinde segiz Janat, Mäligime.

Ağayın bereke men ıntımaq qıl

Jetedi bir kisiniñ äli kimge?!

Sälem ayt odan keyin Orazbekke,

Qonadı aynalıp kep asıl tekke.

Kereydiñ wlı – käri adamı edi-au

Köziñniñ qırın salşı Kirimbetke.

Adam bası Allanıñ dobı degen,

Däm aydap wzap kettim qiır şetke.

Adamnıñ ayrılmağı oñay eken,

Ağaylar tañ qalamın Qwdiretke.

Sälem bergin odan soñ Kir ağama,

Qosılmay ketemiz be bir ağımğa?!

Däm tartıp men Därbide jürmin jalğız

Adam joq jwbatatın jılağanda.

Qosılmay ketemiz be auılıma,

Bolmaydı adam senip bwl zamanğa.

Sälem de Jwdırıq pen Kärijanğa

Qws salıp Täken, Jıqay şıqsın añğa.

Bwrın malğa işteri orta edi,

Şığadı tastan tülki añdığanda.

Sälem de Baljan menen Şaljanıma,

Ie bol qayda jürseñ mal-janıña.

Nükey bolsa oquda, özgesi jas,

Baruğa kelmey şamam men auılğa.

Kir ağa qayıspaytın sarı belim,

Qayıspay şıdauşı ediñ salmağıma

Balası Bäytekeñniñ on auıl bop, 

Qonuşı edi tört Qwlanbay jan-jağıma.

Sälem de Alaqan men Twqayıma,

Dwşpannıñ köne berme qwqayına.

Qolday gör batır Azat aruağı,

Sıyınam ata-baba aruağına.

Sälem de odan keyin Ayılbayğa,

Zamandas ağam ğoy dep qayğırmay ma?

Ağayın bereke men ıntımaq qıl,

Qas qılma ağayınnıñ bir tayına.

Sälem de odan keyin Jağabayğa,

Ol jerde mendey bauır taba almay ma?

Malım orta tüsti dep qılma uayım,

Äli de Qwday berip bay qılmay ma?

Sälem de odan keyin Köksegenge,

Berip edi äke-şeşeñ köksegende.

Bar edi Qwday bergen tört wlıñ,

Solar da öz malın bağa almay ma?

Qwdaydan sen tilegen balası ediñ,

Köziniñ jasın tögip öksigende.

Sälem de odan keyin Ermek şalım,

Aytadı sen keldi dep meniñ balım.

Nükey bolsa oquda, özgesi jas,

Bwl jerden men baruğa kelmeydi älim.

Nwrpeyis eki kelip kelmey ketti

Kelseñiz öziñ körgen Därbidemin.

Biz jürmiz köşip-qonıp Qaraşığa,

Jürdiñ dep bireu malğa talasa ma.

Qasımda Äuke menen Madian bar,

Jädikten auıl sanı beseu ğana.

Qosılmay ketemiz be auılıma,

Kete me jat bauır bop bala-şağa.

Ağası onda, inisi mwnda jürgen,

Körmegen birin-biri jarasa ma?

Bolmaydı adam senip bwl zamanğa,

Sälem ayt ülken-kişi ağalarğa!”

Arada jartı ay ötkende Döñtaydı Wlanbatırda ötetin jinalısqa tağı da şaqırttı. Bwl jolı Mahmet hatşı auılda qalıp, qalağa Qwdıs ekeui birge attandı. 

Wlanbatırdağı jiın barısında añğarğanı, köz körgen eski tanıstardıñ qatarı birşama sirep qalğanı boldı. Ärine, sebep tüsinikti. Az wlttar jönindegi komitet pen halıq ökilderi Huralı müşeleri arasınan “halıq jauları” men “japon tıñşıları” top-tobımen tabılıp jatır degen söz. 

Jiın soñında esik auzında jasıl qalpaqtılar añdıp twrğanın Döñtay iştey sezip otırdı. Özi üşin eş qam jemedi. Qwdısqa tiispese boldı degen oyda boldı. “Men ğoy, asarımdı asadım, jasarımdı jasadım. Artımda wrpaq bar. Ülkeni bar, kişisi bar, bäri mensiz-aq ösip jetiler. Al, mına äli bas qwrap ta ülgermegen Qwdısqa obal ğoy” dep iştey uayımdap otırdı. Biraq, oğan sırttay eş sır bildirmedi. Özin barınşa sabırlı wstauğa tırıstı. 

Imırt üyirilip, jinalıs taray bastağanda Döñtay Qwdıstı jeñinen tarttı da “Asıqpa, eñ soñında şığamız” dep sıbırladı. Ol ünsiz bas izedi. Ekeui jüristerin bayaulatıp, şığar esikke bettegenderdi ötkizip barıp, soñın ala tısqa şıqtı. Döñtaydıñ aldında ğana eki azamattı tarpa bas salğan jasıl qalpaqtılar arı qaray bwrıla jöneldi. 

Osı sätte Qwdıstı jetelep, şapşañ basıp, ekeui alañğa qaray şığıp ketti. Aman-esen meymanhanağa jetkende dälizde Nükey men Qayrat kütip otır edi. Törteui meymanhana ashanasında tamaqtanıp alğan soñ oquın bitirgen Nükey erteñinde Uliastayğa birge ketetindikten meymanhanada qaldı. Al, Qayrat eki aptadan keyin ğana oqudan qolı bosaytındıqtan äkesimen jäne ağalarımen qoştasıp, jataqhanasına qayttı...

Uliastayğa jetkenşe Döñtaydıñ mazası bolmadı. Aldında älde bir soyqan kütip twrğanday birdemeden üyreylenip, jüregi qobalji beredi. Qwdıs pen Nükey eşteñeden habarı joqtay alañsız äñgime-düken qwrıp, arqa-jarqa bolıp keledi. 

Wlanbatırdan şıqqan poşta tasımal maşinası keşqwrım Uliastay qalasına kelip, jolauşılar beketine toqtadı. Anandaytın jerde minis attarın wstap, Mahmet hatşınıñ kütip twrğanın Döñtaydıñ közi şaldı.

“Iya Alla sätin sala gör” dep iştey sıbırlağan Döñtay älde bir dwğanı älsin-älsin qaytalap, Jaratuşığa jalbarınumen boldı. Maşinadan tüspek bolğan jwrttı qasında mıltıq asınğan tört  äskeri bar eki oficer toqtattı da: 

- Tonhil jaqtıñ azamatı Gonçig deytin osında ma? - dep swradı. 

- Men mwndamın! - dep, Döñtaymen üş täulik boyı iıq tirestirip birge otırıp kelgen baluan deneli kisi ornınan twrdı. 

- Kölikten tüs! - dep bwyırdı. 

Tüse bergeni sol edi, eki äsker kelip tarpa bas saldı da, qolın qayırıp artına bayladı, tizerletip otırğızıp qoydı. Oğan tapjılmaudı qatañ eskertken oficer: 

- Qazaq hoşuunnıñ äkimi Döñtay beri tüs! - dep bwyırdı. Onı da äskerler kelip wstay alıp, qolın qayırğanda Qwdıs pen Nükey maşinadan sekirip tüsti de: 

- Joldas bastıq! Bwl kisi halıq ökilderi Huralınıñ müşesi ğoy. Ol kisini wstauıñız zañsız boladı! - dep jarısa ün qatıp edi, älgi oficer belindegi tapanşasın suırıp alıp: 

- Qoldarıñdı köteriñder! Orındarıñnan qozğalmañdar! Senderge kölikten tüsuge kim rwqsat berdi? Şerikter! Halıq jauınıñ mına eki sıbaylasın da twtqınğa alıñdar! Qaray ğör, oñbağan japon jansızdarın! - dep ayğay saldı. 

Olardı aymaqtıq işki ister basqarmasına qarastı tergeu abaqtısına qaray aydap bara jatqanda qolındağı tapanşasın oqtağan küyi dikiñdep kele jatqan oficerge Döñtay: 

- Bastıq joldas! Mağan qanday qılmıs jükteseñiz de moynıma aluğa dayınmın. Mına Qwdıs pen Nükeydiñ eş kinäsi joq. Biri qızmet babımen, ekinşisi, oquın bitirip üyine oralıp kelgen jas mwğalim. Ekeuin bosatıñızşı! Eşbir qılmısı joq, osı eki jas bosatılsa, meni tap osı jerde atıp tastasañız da, eş renişim joq - dedi. Oficerde ün joq. 

- Ağa, bwl jendetke jalınbañız! Ne körsek te sizben birge köreyik! Sizden janımız artıq pa? - dep, Qwdıs Döñtayğa qazaqşa aytıp edi, älgi oficer bwlqan-talqan aşulanıp: 

- Japonnıñ silimtikteri! Nege biz bilmeytin tilmen söylesip kelesiñder? Tıñşılıq äreketteriñdi aqıldasudı qoyıñdar! Jabıñdar auızdarıñdı! - dep, zirkildedi. 

Olardı sırttay toruıldap, attarın jetektep, anandaytın jerde erip kele jatqan Mahmet hatşığa bwrılıp qarağan Döñtay: 

- Mahmet, auılğa keri qayt! Jwmısıñdı jalğastırıp, bizden habar küt! - dep, moñğolşa ayğay saldı...  

_____________   

*Dünteeniy köben Şamil' näriç gem! - Döñtaydıñ wlı Şämil beri kel!

**Gyalaylalaa ah aa! - Raqmet, ağa!

***Huv'sgalın esergüü - kontrrevolyucioner (halıq jauı)

Quandıq Şamahaywlı

Abai.kz

6 pikir