Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Alaşorda 4743 5 pikir 16 Mausım, 2020 sağat 11:52

Alaştıqtar Abaydıñ «tolıq adamdarı» boldı

HİH ğasırdıñ ekinşi jartısında tarih sahanasına «jadit» wğımı şıqtı. Jäditşildik bağıttağı mwsılmandar payda boldı. Qazaq halqınıñ arasında bwl koncepciya keñinen taraldı. «Jadit» arab tilinde «jaña» degen mağına beredi. Bilim men ruhaniyat wştasqan, ideyalıq negizi bar ağım. Franciyanıñ Sorbonna universitinde bilim alğan mwsılman ağartuşısı Ismayıl Gasprinskidiñ (1851-1914) jaditşildik wstanımı türki äleminiñ körnekti wstazdarı Äbdinasır Äl-Kursavi (1776-1812) men Şahabuddin Bagauiddinwlı Äl-Marjanidiñ (1818-1889) dünie tanımdıq közqarastarı men wstanımdarı negizinde qalıptastı.

Jäditşildik qozğalısı mwsılman halıqtarın damu men örleu jolına, zamanına layıq ğılım-bilimniñ jetistikterin paydalana otırıp, örkenietti elder qatarına qosıludı maqsat etti. HİH ğasırdıñ ekinşi jartısı men HH ğasırdıñ basında qazaqtıñ dinni-ağartuşı ökilderi Abay Qwnabaywlı, Şäkärim Qwdayberdiwlı, Mäşhür Jsip Köpeev, Ğwmar Qaraş, Şädi Jäñgirov, Maylıqoja Swltanqojawlı, Nwrjan Nauşabaev, Twrmağmbet İztileuov, Aqmola Mwhammediyarov,Äbubäkir Kerderi, Maqaş Qaltaev, Nwrjan Nadşabaev, Mwsabek Bayzaqwlı, Ärip Täñirbergenov, Imanjüsip  Qwpanwlı öz şığarmalarında mwsılmandıq mädniet pen ädebiettiñ negizin qalıptastırdı. Onda Jaratuşı men adam qaraım-qatınası, dünienniñ jaratıluı, mwsılmandıq ädep pen ahlaq mäsellerin köterdi. (B.Q Beysenov. Qazaq oyşıldarı din turalı: oqu-qwralı-Almatı, 2012.-192b 161bet). 

Abay mine osı jäditşildik joldı wstanğan ziyalı. Meddiressede üzdik oqığan Abay siyaqtı şäkirtter islamdı-ğılımi ğaqli  jolmen, tereñ oylanıp, jürek közimen tanıp bildi. Arab, parsı, türki tilderin jaqsı bilip, ilahi Qwran ilimderine boyladı. Ol öz wltınıñ tamırın däl basıp, barlıq keselin aytıp, odan arıludıñ jolın körsetken. Mağjan atamız «qazaqqa aqıldan da, aqınnan da Abaydan asatın eşkim joq, odan keyin qolğa qalam aludıñ özi wyat»,- dep tolqığan eken. Abaydıñ Abaylığı onıñ «Patşa Qwday siındım, tura basta Öziñe» dep bir Alladan medet swrap, bar isin Soğan tapsıra qolına qalam aluında jatır. Ol Qwrandı tikeley oqıp när alğan, Iassaui ilimin qazaq jırauları negizinde tereñ meñgergen, şığıs şayrları Firdousi, Nizami, Hafiz, Jami, Sağdi, Nauai, Säyhalilerdi tüp nwsqada oqıp, närin boyına siñirgen. Örkenietter ağısın orıs közimen oqıp bildi. Abay jäy oqığan joq, oqığanın kökeyine toqıp, hälibiniñ(jüreginiñ) süzgisinen ötkizip sintezdep, tuğan eline ölmes şığarma etip wsındı. Qazaqtıñ bas aqını, qazaq kösem sözşisi «Biriñdi qazaq biriñ dos, körmeseñ istiñ bäri bos»dep eldi birlikke şaqırıp, ülken bolaşaqqa bastadı. «Qwday bir Qwran şın, Qwdaydıñ Özi de ras, Sözi de ras» dep öziñdi jaratqan Allanı tanuğa ündedi. «Jürektiñ közi aşılsa, Haqtıñ tüsse säulesi, iştegi kiri qaşırsa, adamnıñ hikmet keudesi»dep, adam aynalasına, bollmasa öziniñ denesine bir sät aqıl közimen emes, jürek közimen qarasa şirkin, iştegi kiri, küdik-kümni ketip, Qwdiret iesin tanır edi. Sonda ğana Jaratuşınıñ nwrı tüsedi, bar künadan päktenedi, sol kezde adam nağız adamğa aynaladı dep öziniñ «tolıq adam» ideyasın ortağa saladı. 

Alaştıqtar Abaydıñ «tolıq adamdarı» boldı. HH ğasırdıñ basında wlt ruhı Alaş kösemi Älihan Bökeyhanıñ boyınan jäne onıñ janındağı tau twlğalardan körindi. Jäditşildik Alaş kösemderiniñ qazaq memleketin qwru ideyasına tıñ serpin berdi. Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınwlı, Mirjaqıp Dulatwlı, Mağjan Jwmabaev bastağan Alaş ziyalıları Qazan, Orınbor, Ombı, Ufa siyaqtı qalalarda oqıdı. Onda ataqtı V.V Radlov, N.I.Il'minskiy, G.N.Potanin, Ş.Marjani, Ş.Uälihanov, I.Altınsarin, S.Gasparinski siyaqtı ğwlamalar däris berdi. Olar Alla dinde jasırğan matematika, himiya, fizika, jaratılıstanu, qoğamtanu, jağrapiya tağı basqa pänderdi Qwranmen hadisten izdeudi wsındı. 

Olar “öziniñ dinin, tilin, elin bilgender ğana orısşa oqısa - ol jaqsı. Onı bilmegender orısşa oqısa odan eş qayır joq”- degen joldı wstandı. 

İşimen(batıni) sırtı(zahri) birdey qazaq dalasınıñ ruhani tauları bolıp qalıptastı. Alaştıqtardıñ “işi Haqpen, sırtı halıqpen boldı”. Körgennen tereñ oy tüyip, aqılmen, ğılımmen tanıp, jürekpen sezdi.  

Alaş ziyalıları jäditşildik joldı mıqtı wstandı. Olar «Är qazaq qızınıñ bas jasauına Abaydıñ öleñder jinağın beretin bolsın»,- dep ündeu jasap, Abay öleñderin baspadan şığarıp elge tarattı. Demek, bwdan Alaş arıstarı wlt aqılmanı özderine ruhani wstaz twtqanın añğaramız. Alaş ziyalıları «Ayqap», «Sarıarqa», «Abay» jurnaldarı men «Qazaq», «Qazaqstan» gäzetterin şığarıp wlt, din mäselesin köterip orıstandıru men missonerlik sayasattıñ jımısqı äreketin äşkerelep halqına köz ham qwlaq boldı. 

Qazaq nege el bolmaydı? Alaş wlıstarı nege sonşa artta qaldı? Dep qattı tolğandı. Eldik sananı oyatuğa barın saldı. Ğılım Allanıñ bir sipatı biz ğılımnıñ sırın aşa alsaq, quattı elge aynalamız dep qam jedi... 

Alaştıqtardıñ moldası Ğwmar Qaraş «Qwran aqiretke deyingi bizge bergen bağdarşam. Ol är sät sayın bizge tura jol nwsqaydı, biraq biz sonı özimiz tüsin almay, onı tüsinetin ğalım-ğwlamalardı tıñdamay “relisten” şıqqan ot arbanıñ küyinde jürmiz» dep ağartuşılıq bağıtta köp kitaptar jazdı. 

Äuelde, adam Alla aldındağı qwldıq parızın bilu, sosın adamdıq sanatqa köteriledi, odan keyin ğana Alaştıq, azamttıq sana payda boladı dep bildi. 

Eliniñ sol kezdegi bolmısına qarap, külili närseniñ jauı nadandıq ekenin şınayı sezindi. Özi bilmeydi, bilgeniniñ tilin almaytın öz tuıstarına, qazağına janı aşıdı.  “Bilim alu jolı mal ayaitın jol emes” “qazaqtı ne qorqıtıp ne paralap balasın bilimge ber” degen Abay sözderin wstanıp, ağartuşılıq jwmıstar jürgizdi. Auıl, auıldı aralap, mektep aşıp, kün-tün kitap jazdı, gäzet-jurnal şığardı. Alaştıqtar öz armandarına- arımen, ğılımen, jigermen, jastıq jalınmen keldi. Olar şetinen öz ortasınıñ qara kök twqımınan şıqqan mıqtı da bauqattı äulettiñ begzadaları edi. 

Alaş kösemderi ruhani swranıstarğa jauap izdegen danışpandar, olar materiyaldıq qajetten joğarı twrğan zañğarlar. Sosın da jerdegi it ömirden biik twrıp eldiñ, alaştıq qamın jedi, tek bir Allanıñ rizalığı üşin tirlik jasap jürekteri lüpildep soqtı...

Alaştqtar kez kelgen närseniñ eki betin, paydalı närseniñ de ziyanı, ziyandı närseniñ de paydası bolatını bile twra bastarın bäygige tikti. El üşin özinde barmen eñbek etti. Olar tikennen güldi, gülden tikendi aluğa tırıstı. Sol üşin de bastağı eki közben emes, kökirektegi bes közben jwmıs istedi. Tänniñ emes jannıñ qajeti üşin ömir sürdi. Jañdarına tänderin bağındırdı. 

Alaş ordanıñ kösemderi «Basşı bolu degen mamıq kresloğa jayğasu, baylıqqa belşeden batu emes, kerisinşe el jügin, halıq amanatın, wlt tağdırın moynına alu degen söz, onıñ erteñ swrağı boları haq» dep, Alaş kösemderi tün wyqısın tört bölip eldi oyladı. El aldındağı parızı men qarızın tolıq ötedi.

Ämanda, elimiz aman jwrtımız tınış bolsın!!! Qazaq mäñgilik wlt!!!

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

5 pikir