Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5757. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 2080 0 pikir 2 Şilde, 2009 sağat 19:23

JASAMPAZ JIR — JAUHAR JÄDIGER

(Äygili “Qozı Körpeş Bayan swlu” jırınıñ tarihnamasınan mwrağattıq derekter)
Bizdiñ äli de tanımay kele jatqan mäselemiz — qazaq eline qatısı bar jazbaşa eskertkişter jayı. Mwnıñ özindik sebepteri barğa wqsaydı. Eñ aldımen türli soğıstar kezinde ejelgi qalalar, egistik, otırıqşılıq jüyeleriniñ qalpına kelmey, qazaq qoğamınıñ wzaq toqırauşılıqqa duşar bolğandığı dep wğu kerek.
Biraq, “tañ atpayın dese de kün şığuın qoymaydı” degendey, bilikti adamdarımızdıñ mädeni talğamı men talabı jıl ötken sayın tarihi mwralardı biluge qwştar bolıp otır. Mine, 15 ğasır boyı qalıñ eldiñ boyın balqıtıp, jüregin tulatıp kele jatqan jauhar jädigerdiñ biri de, biregeyi — “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırı.

(Äygili “Qozı Körpeş Bayan swlu” jırınıñ tarihnamasınan mwrağattıq derekter)
Bizdiñ äli de tanımay kele jatqan mäselemiz — qazaq eline qatısı bar jazbaşa eskertkişter jayı. Mwnıñ özindik sebepteri barğa wqsaydı. Eñ aldımen türli soğıstar kezinde ejelgi qalalar, egistik, otırıqşılıq jüyeleriniñ qalpına kelmey, qazaq qoğamınıñ wzaq toqırauşılıqqa duşar bolğandığı dep wğu kerek.
Biraq, “tañ atpayın dese de kün şığuın qoymaydı” degendey, bilikti adamdarımızdıñ mädeni talğamı men talabı jıl ötken sayın tarihi mwralardı biluge qwştar bolıp otır. Mine, 15 ğasır boyı qalıñ eldiñ boyın balqıtıp, jüregin tulatıp kele jatqan jauhar jädigerdiñ biri de, biregeyi — “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırı.
Bwl jerde “jır tügili, bwdan 1500 jılday bwrın qazaq halqı boldı ma eken?” degen swraq ta tuuı mümkin. Ärine, bwl üşin tarihi derekterge jüginu kerek. Iä, bwdan 1500 jıl bwrın däl bügingidey Qazaq attı etnogenezdi iemdengen halıq bolmağan. Obal-sauabı özine, eger keñestik bilik kezinde Qazaqstannıñ, tipti, sonau köne zamannan büginge deyingi tarihın bayandaytın bedeldi basılım derekterine süyensek, (Qazaq SSR-nıñ 5 tomdıq tarihı, tom 1, 1997), ol kezde Türki qağanatı attı qwl ielenuşi memleket bolğan. Qazirgi qazaq jeriniñ basım köpşiligi ärtürli wlıstar, rular, taypalardıñ qolastına qarağan. 200 jılday üstemdik etken bwl Türki qağanatı ıdırağan soñ är wlıs, är ru özara erikti-eriksiz jer ıñğayımen birigip, irilengen taypalar, wlıstar qwruğa mäjbür bolğan. Osınday irilengen wlıstar negizinde özbek, qırğız, qazaq, haqas, yakut, başqwrt, qaraqalpaq, tuva halıqtarı iriktele bastağan.
Al, qazaq halqınıñ qwramı sol irilengen qıpşaqtan, qarlıqtan, arğınnan, türgeşten, naymandardan qwralu kezeñin bastan ötkizgen. Osılardıñ işinde qazaqtıñ halıqtıq negizine özekti wyıtqı bolğan asa iri wlıstar türgeş pen qarlwq dep bayandaladı.
Qarlwqtı soñıraq kezde qazaq jwrtı “Altay-qarpıq” dep atap ketken. Halıq auzında mınaday öleñ de bar:
“Qazaqtıñ ülken üyi
Altay-Qarpıq!
Wlısqa orda bolğan atı artıq”.
Sonday-aq, köne qazaq şejiresine qwlaq türsek, “qazaq tört ağayındı: Tölegetay, Törgeltay, Bödentay, Börgeltay”. Bwl añızdıñ özi qarlwq wlısınıñ birneşe bwtaqtı qazaq halqı bolıp birige bastau twsına däl kele me deymiz.
Aytpasa sözdiñ atası öledi emes pe? Bireu biler, bireu bilmes, äñgime etip otırğan jasampaz jırdıñ şığu merzimin bügingi qazaq ğalımdarınıñ işinde twñğış ret batıl boljap aytqan da, jazğan da — şığısqazaqstandıq, tarih ğılımdarınıñ doktorı Mwsatay Aqınjanov (1905-1986). Endeşe, sonı oqıp körelik.
“Bizdiñ köptegen auız ädebietimizdiñ nwsqalarında, solardıñ biri “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırınıñ erterektegi nwsqasında “han” degen atau atımen joq. Biraq, ol twtas handıq bolmağandığın körsetse de, tapsızdıqtıñ bolmağanına dälel emes. Tek zaman şındığın beyneleydi. Qarlwq odağı twtas handıq bolmaydı. Twtas handıqtıñ ornına Üş jüzdi är rudan şıqqan biler basqaradı. “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırınıñ özi de sonımen 9-10 ğasırlarda qarlwq odağınıñ jasağan jırı bolıp tabıladı. Olay dep aytu üşin birneşe zattıq belgiler bar. Birinşiden, toponimikalıq ataularda Qozı Körpeş pen Bayan molasınıñ twrğan jeri de däl keledi. Al, tili 9-10 ğasırlarğa üylesedi. Sondıqtan, “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırı qarlwq odağınıñ keyingilerge qaldırğan bir eskertkişi— ol qazaq tiliniñ halıq tili retinde jasaluınıñ twñğış belgisi”. (M.Aqınjanov. “Qazaqtıñ tegi turalı”, Almatı, 1956, Qazaq memlekettik körkem ädebiet baspası, 153-154 better).
Al, äygili etnograf-tarihşı, akademik Älkey Marğwlan qos ğaşıqtıñ Ayagöz boyındağı kümbezdi ziratın jan-jaqtı zertteu barısında jasampaz jırdıñ payda bolu merzimin 15 ğasırğa jetkizedi.
“Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırınıñ qay kezde şıqqanın jaqsılap ayıratın belginiñ biri — onıñ kümbezi. Bwl kümbez öte erte uaqıtta islamnan bwrın, ğwn zamanında, ne Türki qağanatı kezinde twrğızılğan belgi. Sebebi, tastan döñgelek üy, mwnara jasau Türik qağanatı kezinde erekşe orın alğan. Qıpşaq pen oğızdar onday döñgelek, töbesinde kümbezi bar tas üylerdi, “dıñ”, “diñgek”, “tas üy” dep atağan. Sol sözder, sol tarihi dästürdi jalğastırıp, olardıñ wrpaqtarı saqtağan. Döñgelete salğan tas üyler, bütindey jazda otıratın kiiz üyge wqsaydı, astı döñgelek, töbesinde biik eñsesi bar, sırtı kümbezdenip, säulet berip twradı. Qazaqtıñ köp jırında aytılatın “Eñsesi biik aq ordam” — osınıñ säulettik qwrılımın jarqın türde suretteytin wğım”. (Ä.Marğwlan. “Ejelgi jırlar, añızdar”, 1985, 284 bet).
Söz orayı kelgende ayta ketu kerek, atağı qazaq köleminen asıp, älemdik deñgeyde äygili bolğan wlı dastandı tanu men taldau barısında orıs ağayındar da bolğanın aldımen aytuğa tura keledi. Köptegen zertteuşiler orıstardıñ bwl jasampaz jır aynalasındağı tarihnamalıq izdenisterin tek HIH ğasırda bastalğan deydi. Bwl — mülde jañsaq derek.
Qozı Körpeş — Bayan swlu ziratı turalı orıs tilinde qağaz betinde twñğış derek tüsiruşi Grigoriy Voloşin degen kazak jüzdigi. Ol 1769-1770 jıldarı torğauıttar men qalmaqtardıñ Qıtay asıp, sol jaqqa qalay siñip jatqanın jasırın türde bilu maqsatımen el kezu saparlarınıñ birinde bügingi Ayagöz özeniniñ boyındağı qos ğaşıqtıñ biik kümbezdi ziratına közi tüsip, onı sipattap öziniñ resmi esebine kirgizedi. Tipti, zirat basındağı müsinderdiñ bir-ekeuiniñ suretin de salıp, ol twrğan jerdi kartasına tüsiredi. Bwl karta küni büginge deyin Resey Sırtqı ister ministrliginiñ mwrağatında aman jatır.
Qos ğaşıqtıñ bwl kelisti kümbezdi keşenin kezinde şeteldik H.Bardson, I.Fal'k, S.Bronevskiy, A.Şrenk, P.Semenov-Tyan'şan'skiy, G.Potanin, N.Pantusov, A.Uvarov, I.Kasten'e sekildi oqımıstılar men ğalımdar körip, tanımdıq maqalalar jazıp ketti. “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırınıñ orıs ortasında taraluın osı eldiñ köptegen ğalımdarı A.S.Puşkinniñ 1833 jılı Orınbor saparına baylanıstıra bayandauğa beyim. Ras, sol üş kündik sapar kezinde wlı aqınğa jergilikti bir ziyalı adam keregine jaratar degen ümitpen qazaq jırınıñ orısşağa qarasözben bayandalğan 5-6 bettik nwsqasın wsınğan. Al orıs ädebietinde özindik ornı bar, arqalı aqın A.S.Puşkinniñ wstazı G.R.Derjavinniñ keybir ömir derekterinde ol “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırımen, tipti, 1812 jılı tanısıp ülgergen. Ülgergen deuimizdiñ däleli — däl osı 1812 jılı Qazan qalasında orıs tiline audarılğan jasampaz jırdıñ bir danası G.R.Derjavinge onıñ jas kezinde äskerde birge bolğan dosı N.Timaşev degen pomeşik joldağan. Orıs tiline wlı jırdı audarğan N.Timaşevtiñ Timofey Belyaev degen aqın-jandı basıbaylı şaruası eken. Bwl kezde A.S.Puşkin patşa selosındağı liceyde oqıp jürgen. G.R.Derjavin bolaşaq aqınğa ädebietten sabaq bergen. Mwnı az desek, sol liceyde jeti jwrttıñ tilin biletin mwğalimderdiñ bolğandığın eskersek, Puşkin jas kezinde bwl jırmen solar arqılı da tanısıp ülgergen bolar deymiz.
Orıs tiline T.Belyaev tärjimalağan wlı jırdıñ qazaqtar üşin bir qiğaştığı bolar. Öytkeni, osı aqın audarğan bwl jırdıñ kitap mwqabasında “başqwrt qwrayşıları jırlağan nwsqadan audarılğan” dep anıq jazılğan. Amal ne, odan beri 200 jılday orıstıñ köptegen ädebiet zertteuşileri jırdıñ başqwrt nwsqasınıñ özi olarğa qazaqtardan auısqan degen derekterdi san ret alğa tartsa da taspamen jazılğandı özgertu äli oñayğa tüspey keledi.
Ğasırlardan ğasırlarğa, wrpaqtardan wrpaqtarğa auızşa jetip otırğan bwl jırdıñ qazaq tilinde twñğış tolıq qağaz betine tüsui 1834 jıldıñ ülesine tiedi. Jırdı halıq jırşılarınıñ aytularınan jazıp alğan kökşetaulıq Ä.Derbisalin degen qatardağı keñse qızmetkeri. Al jırdı qazaqşa twñğış ret, 1870 jılı baspa betine şığaruşı — orıs akademigi V.Radlov. Däl osı jılı osı ğalım jırdıñ nemis tiline audarılğan nwsqasın da baspadan şığartqan. Mwnı az desek, tağı osı ğalım jırdıñ wyğır tiline audarılğan nwsqasın da 1886 jılı köpşilik nazarına wsındı.
Jır tarihnamasın äñgime etkende, wlı körşimiz orıs ağayındar arasında onıñ keñinen nasihattalğanın aytpay ketsek, dwrıs bolmas edi. Tek HIH ğasırdıñ ekinşi jartısınan HH ğasırdıñ alğaşqı şireginde atalmış jırdı osı halıq tiline üzip-üzip audarğandarımen, ol turalı mändi maqalalar, zerdeli zertteuler 85 ret merzimdi baspasöz betterinde jarıq köripti. Eger bwl derekterdiñ siltemeleri qayda delinse, “Zapiski Semipalatinskogo otdela obşestva izuçeniya Kazahstana” attı habarşı jinaqtıñ 1929 jılı şıqqan 1-tomınan tabuğa boladı. Osı jinaqta I.Çekaninskiy degenniñ “Bibliografiçeskiy ukazatel' statey, zametok kasayuşihsya poemı i pamyatnika “Kozı Korpeş Bayan sulu” attı ülken tanımdı maqalası jariyalanğan. (Tom 1, 55-63 better). Demek, orıstar qazaqtıñ bwl jırına qırın qaradı deuge eş negiz joq.
Söytse de ormanday orıstıñ ortasında öz tiline bwl jırdıñ jatıq jäne tolıq audarıluı tek 1927 jılı jüzege astı. Kökşetaulıq orıs aqını G.Tveritin audarğan jır (Janaq jırlağan nwsqa) orıs tilinde sol jılı Qazaq ASSR-nıñ astanası Qızılorda qalasında jeke kitap bolıp jarıq kördi. Jasampaz jırğa aq tilek aytıp, betaşar jazğan — Qazaq ükimetiniñ sol twstağı oqu-ağartu ministri Smağwl Saduaqasov edi.
Osı bir wlı şığarmanı asqan zeyindilikpen jinauşılardıñ biri — qazaqtıñ 19 ğasırdağı tamaşa ğalımı Ş.Uälihanov. Ol bwl jır nwsqalarınıñ birin alğaş ret 1851 jılı 16 jasında äkesi Şıñğıstıñ qadağalauımen qağaz betine tüsirgen. Sonday-aq, ol onı keyinnen Janaqtan 1862 jılı, Şöjeden 1864 jılı jazıp alğan. Jazğandarın Şoqan orıs dostarına berip, olardıñ nasihattaluın da oylastırğan.
Wlı Abay da şığarmanıñ şınaylığı men öristiligine tänti bolıp, Janaq jırlağan nwsqanı öziniñ aqın şäkirtteriniñ biri Beysenbay Jünisbekwlı degenge özgertiñkirep jırla dep tapsırma bergen. Aqın tapsırması orındalğan. Beysenbay Qozı ömirin wzartıñqırap, odan Bayanğa bir wl tudırtıp, wrpaqtar jalğastığın wlğaytıp, ömir köşin jaña öristerge bağıttağan.
Al keñestik kezeñde mäñgilik mahabbat jırın zerdeli zertteu şaruasınıñ bası-qasınan är kez qazaq ädebietiniñ tolağay twlğası Mwhtar Äuezov tabıla bildi. Istığına küydi, suığına toñdı. Sonau 1925 jılı Leningrad memlekettik universitetinde oqıp jürgende jazıp, jeke oqulıq retinde Qızılorda qalasında bastırtıp şığartqan “Ädebiet tarihı” (1927) dep atalatın zertteu eñbeginiñ işinde eñ kölemdi tarau (2 baspatabaq) “Qozı Körpeş — Bayan swlu” jırına arnalğanı tegin emes. Sonığa türen salıp, onı zertteuiniñ sara jolına wlastırdı. 1936 jılı jırdıñ Janaq-Beysenbay nwsqasın jeke kitapşa etip bastırtıp, oğan qısqa da nwsqa alğısöz jazadı.
Keyinirek wlı jazuşı osı jır turalı alğaşqı jazğandarın jan-jaqtı tereñdey zertteu nätijesinde oğan qayta oralıp, “Qozı Körpeş-Bayan swlu” degen atpen köp tomdıq “Qazaq ädebieti tarihınıñ” 1 tomına (1959), sonday-aq, “Mısli raznıh let” (1961) kitabına bastırdı. Ömiriniñ soñğı otız jıl boyında Äuezov joğarı oqu orındarında qazaq ädebietiniñ osı inju-marjanı aynalasındağı payımdauların studentter boyına tereñ siñiruden jalıqpadı. Endeşe, osı wlı Äuezov aytqanday: “Qozı Körpeş-Bayan swlu” dastanın düniejüzilik poemanıñ tamaşa ülgisine jatqızıp, onı qazaq jerindegi “Romeo-Djul'etta” dep atau — ädil bağa”.

 


Ğabit Zwlharov, bwrınğı mwrağat qızmetkeri, Qazaqstan Jurnalister odağınıñ müşesi,
Ayagöz qalası
«Türkistan» gazeti» 2 şilde 2009 jıl

0 pikir