Senbi, 21 Qırküyek 2019
Jañalıqtar 1472 0 pikir 21 Aqpan, 2013 sağat 08:05

Asan Omarov. Şın dindi şataq dinnen ayırudıñ üş amalı

Qoğamımızdıñ bügingi küngi dini sauattılıq deñgeyine köñil toladı deuge erterek. Qazaqstan üşin dästürli emes dinderdiñ qwrğan torına jas buınnıñ topırlap tüsui qalıñ jwrtşılıqtı alañ etken mäseleniñ birine aynalıp otır. Şataq dinniñ tamır jayuı jaylı äñgimeni äriden bastayıq.

Halqımız töl dinimen qayta qauışqan 1990 jıldar äli künge esimizde. Dindi meñgerude, äsirese, jası 20-ğa deyingi jetkinşekter belsendilik tanıttı. Biraq dästürli din (islam, pravoslavie) wstazdarı joqtıñ qası edi. Sondıqtan meşit, şirkeudegi dini uağızdar ğibadat qılu tärtipterin üyretuden äri qaray aspadı. Dästürli din ökilderi «eñ abzal, eñ dwrıs din bizdiki» deumen şektelip, tayaz, birjaqtı söylendi. Eñ jamanı,  teologiya qatıstı qiın, biraq jastar üşin asa mañızdı, swraqtar jauapsız qalıp keldi. Sana-sezimdi jaulap alu tetikterin jetik meñgergen şeteldik jaña dini ağımdardıñ izdegen örisi de osı-twğın.

Qoğamımızdıñ bügingi küngi dini sauattılıq deñgeyine köñil toladı deuge erterek. Qazaqstan üşin dästürli emes dinderdiñ qwrğan torına jas buınnıñ topırlap tüsui qalıñ jwrtşılıqtı alañ etken mäseleniñ birine aynalıp otır. Şataq dinniñ tamır jayuı jaylı äñgimeni äriden bastayıq.

Halqımız töl dinimen qayta qauışqan 1990 jıldar äli künge esimizde. Dindi meñgerude, äsirese, jası 20-ğa deyingi jetkinşekter belsendilik tanıttı. Biraq dästürli din (islam, pravoslavie) wstazdarı joqtıñ qası edi. Sondıqtan meşit, şirkeudegi dini uağızdar ğibadat qılu tärtipterin üyretuden äri qaray aspadı. Dästürli din ökilderi «eñ abzal, eñ dwrıs din bizdiki» deumen şektelip, tayaz, birjaqtı söylendi. Eñ jamanı,  teologiya qatıstı qiın, biraq jastar üşin asa mañızdı, swraqtar jauapsız qalıp keldi. Sana-sezimdi jaulap alu tetikterin jetik meñgergen şeteldik jaña dini ağımdardıñ izdegen örisi de osı-twğın.

Bir sözben aytqanda, din salasındağı olqılıq pen tayazdıqtar birtindep qordalana berdi. Qazirgi tañda solardıñ «jemisin» tatudamız. Sol 90-jıldardıñ basında dinge bet bwrğan jasöspirim jetkinşekterdiñ aldı qazir 35-40 jasta, yağni orta jasqa iline bastadı. Biraq olardıñ dini sauatı satıladı ma, bılayşa aytqanda, din isin Qwday isinen ayıra alatın därejege jetti me? Bwl jağınan kümändimiz. Öytkeni, meşit işinde qatar-qatar säjdege twrğandardıñ arasında namazdı «özinşe» oqitın mwsılman bauırlardıñ azayar türi körinbeydi. Olardıñ köpşiligin jas deuge auız barmaydı. Din tazasın izdep, ata saqalı auzına tüskenşe sendele bermek pe, şirkinder?!...

Şın dindi şataq dinnen qaytsek ayıramız degen keleli mäsele ekenine osı aytqandarımız da jetkilikti siyaqtı.  Endi taqırıbımızğa oyısalıq.

Külli payğambarlardıñ missiyası bir. Olar bükil älemde meyirimdilik pen ädilet saltanat qwru qajettigi jaylı raqımdı Qwday tağalanıñ jarlığın jer betine jetkizedi. Mäselen, qasietti Qwranda: «(Mwhammed s.ğ.s.) biz seni bükil älemge rahmet etip qana jiberdik» delingen (Änbiya süresi, 107-ayat). Isa payğambarğa tüsken «İnjil» kitabı da osı missiyanı aytadı. Ondağı bir ayan bılay deydi: «Kieli mätinniñ qay qaysı da qwdayılıq ruhqa ie jäne pendeni üyretuge, bılıqtı arşuğa, qateni tüzetuge, ädiletti qorğauğa qızmet etedi» (Timofeyge 3:16).

 

Öziñiz de oylañız, qay wlttıñ ökili bolmasın, eger ol adal, meyirimdi kisi bolsa, kim kimniñ de onı «käpir» dey alması anıq. Kerisinşe qatigez kisiden aulaq boluğa tırısadı. Mısalı, meşitte namaz oqıp twrğan, özin kämil mwsılman sanaytın, tüsi suıq «salafistke» jaqındaudıñ özi qorqınıştı. Süyispenşilik pe, älde qatigezdik uağızdala ma? Şın din men şataq dinnen ayırudıñ eñ bastı kilti, amalı osı arada. Ğwlama oyşıl Şäkerimniñ «Bwl kezdegi dinderdiñ bäri naşar» degen öleñinde:

Din adamdı bir bauır qılmaq edi,

Onı bölip, dwspandıq qaru jasar.

«İnjil», «Qwran» - bäri aytıp twrsa-dağı,

Adasıp ardan küsip, qara basar, -

deytini sol.

Şäkerimniñ sözinen wğatınımız: İnjildiñ de, Qwrannıñ da özegi - meyirim, ädilet. Demek, dinşildiktiñ de ölşemi osılar.   Eger meşitke namaz oquğa barıp jürgen mektep jasındağı nemese student balañızdıñ minez-qwlqınan qatigezdik belgileri bayqalsa, aytalıq, ata-ananıñ tilin aludan bas tartsa, oqu ülgerimi tömendese, onda boldı, bitti, mwnı jat dini ağımnıñ teris ıqpalı deuge äbden boladı. Al, eger onıñ isinde qayırımdılıq, jüzinde meyirimdilik köbeyse, bılayşa aytqanda, jüregi jwmsara  bastasa, äñgime mülde basqa. Solay boluğa tiisti qalıptı jağday mine osı. Öytkeni, adam jüregi Täñirini tanıp-bilu, hikmetin sezu arqılı jwmsaradı. «Jüregi jwmsaq bilgen qwl» (Abay). Qayırımsız, qiyanatşıl baladan ne ümit, ne qayır? Onıñ keleşekte şataq dinniñ ökili, dini fanatik bolıp şığa kelmesine kim kepil.

Sonımen, şın dindarlıqtıñ aynası - tözimdilik pen süyispenşilik ekendigi kümän tuğızbaytın aqiqat.

Sayıp kelgende, şataq dindi dästürli dinnen ayırudıñ tömendegi amal-täsilderi osı aqiqattan tuadı. Keybir islami toptar dästürli dindi qabıldamay, onıñ jergilikti erekşelikterine öre türegelip, qarsı twradı.   Äsirese, salafizm ideologiyasınan radikalizm men töñkerisşildiktiñ isi añqidı. Mwnday ruhtıñ jastar sanasın tez jaulap alatını belgili.    Biraq bwl Qwrandı teris oqığandıq boladı. Nege? Öytkeni, onı tek meyirimdilik, ädilet, ğılım jaylı ayattar ğana köktey ötedi. Eger ğılımi twrğıdan sarapqa salar bolsaq, barşa kieli kitaptardıñ tüpki män-mağınasın, mwsılmanşa, täuliin osı üşeui ğana qwraydı.

Qwranda: «Qwday ädil adamdardı süyedi, al zalımdardı süymeydi» degen ayat qaytalanıp otıradı. Ol - älemdik dinderge ortaq temirqazıq. Sonımen qatar, zertteuşiler  Qwranda äleumettik ädilettilikke qatıstı ondağan süreler barın anıqtap otır. Atap aytqanda, bwl süreler 87-107 aralığın qamtidı. Mısalğa, «Mağwn» süresiniñ jeti ayatın alayıq:

Sonday dindi ötiriksingen kisini kördiñ be?

Jetimdi şetke qağatın sol emes pe,

Ol miskindi tamaqtandıruğa ıntasız.

Söyte twra namaz oqığanı nendey ökiniş!

Ekijüzdiler namazdı nemqwraydı oqidı.

Olar wsaq zattarın beruge de qimaydı.

Keltirilgen jeti ayattı mwqiyat oqığan adam, olarda şınğa sen, jetim-jesirdi jebe, sarañ bolma, mırza bol, ekijüzdilik qılma, isiñ men söziñ bir bolsın  degen astar barın, qısqası, ädil, şınşıl boluğa ündeytin ükimder  twnğanın eş qiındıqsız añdaydı. Sol siyaqtı «Bilimdi izde», «Ğılım jolın tap» degenge sayatın ayattar sanı 700-den asıp jığıladı eken.

Bwl arada radikaldı ağımdardıñ ortağasırlıq ğwlamalardıñ eñbekterin üzip-jwlıp alıp, özderine ideologiyalıq qaru qılıp alğandarına köpşilik nazarın audarıp otırmın. Şındığında Qwrannıñ jügi «şirk», «bidğat», «jihad», «käpir» wğımdarına tüspeydi. Bwlar haqında ayat-hadisterdi dwrıs täpsirleu danışpan ğwlamalardıñ ğana sıbağası.

Ayta ketelik, är adamğa jaqsı-jamandı ayırudı üyrenuge mümkindik beretin ösiet-zañdardıñ sanı İnjil mätini boyınşa 613 (onıñ işinde 248-in orındau parız, al 365-i kerisinşe tıyımdar) ekeni anıqtalıp otır. Atap aytqanda: «Qiyanat, wrlıq, zombılıq jasama», «Ädiletke jaq bol», «Kekşil bolma, köpke topıraq şaşpa», «Tuğan halqıñdı süy, keşirimdi bol», «Öziñ neni wnatsañ, özgelerge sonı jasa», «Qayırımdılıq jasaudı üyren», «Jetim-jesirdi jebey jür», «Sottıñ ädil boluın talap et»  t.s.s.

Söytip, Qazaqstandağı dini ağımdardıñ qaysısı elimizdegi dästürli dinderdi qaralau arqılı qoğam twtastığına jik tüsirse, sol ağımdı jat nemese şataq deymiz. Dästürli dindi teristep, onıñ jamağatınan özderine müşe tartu äreketin  «prozelitizm» deydi.

Endi şın dindi şataq dinnen ayırudıñ üşinşi amalın qarastırayıq. Är halıqtıñ otbasılıq jäne wlttıq qwndılıqtarı bar. Eger äldebir ağım olardı sıylamasa, jergilikti ädet-ğwrıptı sırtqa tebetin bolsa, bwl onıñ şataq din ekeniniñ kuäsi. Ğılım tilinde bwl dertti «kosmopolitizm» deydi.

Keybir islami toptardıñ  wlttıq mädenietimizden mwsılmanşılıqtı bölip alıp, ekeuin soğıstıra bastağanı belgili. Olardan «Sender kimsiñder?» deseñ, «Mwsılmanbız» deydi, «Wltıñ kim?» deseñ, «Wltımız joq, biz mwsılmanbız» deydi. Mwnıñ atı qoğam twtastığına jik tüsiru emey ne.  Dindegi «biz» jäne «olar» degen bölinis pen keşegi keñestik däuirdegi bay jäne kedey dep eki tapqa bölinu arasında ayırma şamalı.

Eger eri - bir, äyeli - ekinşi dinde bolsa, mwnday otbası küyremegende qaytedi. Bwl rette «Iegova kuägerleri», «Krişna Sanası», «Muna Şirkeui» siyaqtı jat ağımdar öz «ülesterin» qostı.  Jaña dini qozğalıs sanalatın hristiandıq protestanttıq ağım ökilderi özderin Qwdaydıñ ämiri men izgi habarın taratuşılarmız dep sanaydı. Söyte twra, är wlttıñ ğasırlar boyı qalıptasqan, meyirim, ädiletke qızmet etetin salt-sanasın, tärbielik jüyesin küyretip jürgenin özderi de añdamaydı.

Qorıta aytqanda, kosmopolittik közqaras, biz jäne olar dep bölinu negizinde wlttıq mädenietti tärki etu, barlıq sektalar men şataq dinderge ortaq sipat  ekendigi sözsiz.

Şın din men şataq dinderdi ayırudıñ amaldarı jaylı aytpağımız äzirge osı.  Olar, ärine, sırtqı nışandar.

Endi dinniñ işki jağı, tereñge bet qoyıp, Qwdayğa qwlşılıq qıludıñ mänisin jäne ol jaylı wlı Abaydıñ tanımdarın qarastırmaqpız.

Islamda, meyli, hristiandıqta bolsın, din negizin Jaratuşığa senim, yağni iman wğımı qwraydı.   Oyşıl ğwlamalar Qwdaydıñ isin, ğılımın, danalığı men zañdarın tanıp-biludi «kämil iman», «has ğibadat» dep ataydı. Özge qwlşılıqtıñ türleri tağatqa, yağni sırtqı ğibadatqa jatadı.

Alla tağalanıñ adam balasına näsip etken igiligi men ırızdığında şek joq, basqanı qoya twrğanda, jwtqan aua, bir tamşı su, bir tüyir nanğa deyin Jaratuşığa qarızdarmız. Sondıqtan Qwdayğa qwl bolu, qwlşılıq - dindarlıq qana emes, adamşılıqtıñ da bastı şartı. Osını köpşiliktiñ sanasına şöktiru - dindi sabasına tüsirudiñ, dini ekstremizm men terrorizmniñ aldın aludıñ   alğışartı bolsa kerek.

Ras, qwlşılıqtı är dinde ärqilı tüsinedi. Mäselen, hristian jäne budda dinderinde monah bolıp, qoğamnan oqşau ömir süru taza qwlşılıqqa balanadı.  Al, islamdağı ğalım sımaqtar: «Jındar men adamzattı özime qwlşılıq qıluları üşin ğana jarattım»  degen ayattı (Zäryat süresi, 56-ayat) säjde qılu arqılı Qwdayğa jalbarınu degen tar mağınasında qarastırıp, ğibadat wğımımen şektep qoyadı. Bäleniñ bası osı arada emes pe.

Endeşe Qwdayğa qwlşılıq qıludıñ mänisi nede?

Qarapayım halıqtıñ wğımında Qwdayğa qwl bolu - düniege qwl bolmaudıñ amalı.  Qazaq halqı ejelden işki imandı osılay tüsindi jäne onı sırtqı tağattan ayıra bildi.

Imandılıq - jürek tazalığında degen princip twğırı keñestik däuirde de şayqalğan emes. Aldıñğı buın, bizder körip östik, qızıl beti - wyatı joq, ädildikti belinen basqan, qiyanatşıl qılıqtarğa barğan pendeni ğana halıq «äy, käpir-ay» dep sögetin. YAğni «käpir» wğımı namaz oqımaytın kisige emes, ar-wyattan jwrday, Qwdaydıñ meyirim, ädilet zañınan beyhabar nadanğa  qarata aytıluşı edi.

Qısqası, qwlşılıq qıludıñ mänisi -  Allanıñ pendesine salğan tura jolına, tazalıqqa wmtıluğa sayadı. Intalı jürek, şın peyilmen. Eger bwlay talpınbaytın bolsa: «Külli tänmen qılğan qwlşılıqtarıñ eşbir ğadeletti marhamattı bermeydi, - deydi Abay 38-şi sözinde. - Köziñ künde köredi namaz oquşı, oraza twtuşılardıñ ne halättä ekendikterin, oğan dälel kerek emes».

Qwday isin din isinen ayıru da asa mañızdı ilim. Bwl ekeuin bir dep bilip, adasıp jürgen azamattar aramızda barşılıq. Ğasırlar boyı qalıptasqan qwlşılıq ğibadatın (dini räsimder, ğwrıptar, dogmalar, kul'ttik ğimarattar t.b.), jinaqtap aytqanda, «din isi» deydi.  Qwday isi mülde basqa wğım. Oğan on segiz mıñ ğalamnıñ jaratıluı, jer men aspan, kün men tün, ölim men ömir, jan men tän, aqiqat pen jalğan siyaqtı dünieniñ köringen häm körinbegen sırları kiredi. Jaratuşınıñ sipattarı men esimderi, meyirim, ädilet siyaqtı zañdarı da osı qatarda.

Kördiñiz be, Qwday isi men zañı mäñgi, olar eşqaşanda özgermeydi. Al din isi özindik damu jolınan ötip barıp, ornığadı.  Mäselen, hristian dininde katolikter soldan oñğa qaray alaqanmen, al pravoslavtar oñnan solğa qaray qos barmaqpen şoqınadı. Mwnday özgeşelikter (namaz oqığanda biri qolın joğarı, ekinşisi tömen baylau degen siyaqtı) islam äleminde de jetip artıladı. Söytip, din isin Qwday isimen jarıstırıp, onı qatıp qalğan qağidağa aynaldıruğa tırısuşılıqtıñ artı jaqsılıqqa aparmaydı.  Arab elderiniñ qazirgi häl-ahualı sözimizdiñ bir däleli.

Din jolı - tarihat turalı «Bwl jol - bek şetin, bek näzik jol» dese, Qwday jolı turalı mülde basqaşa aytadı Abay: «Düniede tüpki maqsatıñ öz paydañ bolsa, ol jol - Qwdaydıñ jolı emes. ...Ne türli bolsa da, ya dünieñnen, ya aqılıñnan, ya malıñnan ğadälet-şapağat sekildi bireulerge jaqsılıq tigizbek maqsatıñ bolsa, ol - Qwdaydıñ jolı» (38-sözi). Meşitti töñirektegen jastardıñ osı anıqtamanı jatqa bilgenderi jön-au.

Äleumettik zertteuler jat ağımdarğa jası 30-ğa da jetpegen jastar tartılatının körsetip otır. Ağa buın ökilderi joqtıñ qası. Nege? Öytkeni, soñğılar Qwday jolı ädiletti ömir süru, özgelerge qamqor bolu ekenin jaqsı biledi. Bwl sabaqtı olarğa ömir täjiribesi beredi.   Şataq din iirimine kil jastardıñ tartıluı osı jäytpen öz tüsinigin tabadı.

«Adamzattıñ bärin süy bauırım dep», «Adamdı süy, Allanıñ hikmetin sez». Wlı Abay adam bolu da, kämil mwsılmandıq ta osı jolda dep wqtıradı. Soñğı ösietteri osılar. Dindar boludıñ, din jolı tarihatqa tüsudiñ jöni osı eken dep, anası pisirgen astan bas tartudıñ, namaz oqımağanı üşin äkesine käpir deudiñ, ol ol ma, kisi öltiruge barudıñ betin äri qılsın!

Zayırlı memleket jağdayında dindarlıqtı emes, ğılımdı jäne qoğamnıñ intellektualdıq baylığın arttıru mañızdı. Sonday-aq, qoğamnıñ maqsatı - jastardı ğılım-bilimge üyir qılu, adal eñbekke baulu ekenine kim talasar?  Alla tağalanıñ pendesine salğan jolı qaysı dep tınbay izdengen hakim Abay mahabbat, ädilet jäne ğılımdı bwl joldıñ üş ayqın belgisi dep anıqtap beredi.

«Bwlardı, - deydi Abay, - är adamnıñ boyında Alla tağala tähmin (ölşeuli, şamalı) bar qılıp jaratqan. Biraq oğan räuaj (damu, örleu) berip güldendirmek, bälki adam öz halinşe kämälatqa jetkizbek, onıñ jähätinde (tarapınan) bolmaq» (38-söz).  Atalmış üş fenomendi: «Bwlardıñ kerek emes jeri joq, kirispeytwğın da jeri joq. Ol - jaratqan Täñiriniñ isi», - dep tağı bir nıqtaydı 45-sözinde.

Söz soñı, joğarıda qarastırılğan Qwdayğa qwlşılıq qıludıñ mänisin, din isin qwday isinen ayırudı, şın imandı, sonday-aq,  din maqsatı nede, kieli mätinderdiñ ruhı qaysı degendi tanıp-bilu imandılıq tärbie men dini sauattılıq negizderi bolıp tabıladı.  Sondıqtan bwl ilimderdi halıq sanasına nıq jetkizu şarası memlekettik organdar men ziyalı qauım ökilderiniñ bastı nazarında bolu kerek degen oydamız.

Asan Omarov,

Qazaqstan Respublikası Din isteri agenttigi

«Din mäseleleri jönindegi ğılımi-zertteu jäne taldau

ortalığınıñ» jetekşi ğılımi qızmetkeri.

Abai.kz

0 pikir