Särsenbi, 11 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 1955 0 pikir 21 Aqpan, 2013 sağat 08:28

Esbol Ömirjanov. Bizge wlttıq ideologiya qajet pe?

Bügingi qazaqstandıq qoğamda wlttıq ideologiya bar ma? Tger bar bolsa ol qanday deñgeyde jüzege asırıluda degen saual köptiñ kökeyinde jürgeni anıq. Jalpı wlttıq ideologiya jaylı söz qozğalğanda eñ aldımen oyğa oralatını keñestik kezeñde iske asırılğan qarımı keñ  socialistik ideologiya. Al qazirgi qoğamğa tirek bolar naqtı wlttıq ideologiya jaylı söz qozğalğanda köpşilik avtorlar onıñ bar ekendigine kümän keltirip jatadı. Jalpı, wlttıq ideologiya jaylı jazılğan ärtürli eñbektermen tanısa otırıp meniñ tüygenim, wlttıq ideologiyasız qoğamnıñ alğa damuınıñ tek jartıkeştik küyde bolatını. Sonday aq, qoğam qanşalıqtı ekonomikalıq jäne äleumettik jağınan jetistikterge qol jetkizgenimen memleket qwrauşı wlttıñ wlt retindegi müddeleriniñ sırtta qalatındığı. Wlttıq ideologiyanı biz köbinşe wlttıñ birligi men ruhani twtastığı jäne wlt müddesiniñ qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında basımdığı turasındağı qağidalarğa negizdelgen közqarastar men oylardıñ jiıntığı retinde qarastıramız.

Bügingi qazaqstandıq qoğamda wlttıq ideologiya bar ma? Tger bar bolsa ol qanday deñgeyde jüzege asırıluda degen saual köptiñ kökeyinde jürgeni anıq. Jalpı wlttıq ideologiya jaylı söz qozğalğanda eñ aldımen oyğa oralatını keñestik kezeñde iske asırılğan qarımı keñ  socialistik ideologiya. Al qazirgi qoğamğa tirek bolar naqtı wlttıq ideologiya jaylı söz qozğalğanda köpşilik avtorlar onıñ bar ekendigine kümän keltirip jatadı. Jalpı, wlttıq ideologiya jaylı jazılğan ärtürli eñbektermen tanısa otırıp meniñ tüygenim, wlttıq ideologiyasız qoğamnıñ alğa damuınıñ tek jartıkeştik küyde bolatını. Sonday aq, qoğam qanşalıqtı ekonomikalıq jäne äleumettik jağınan jetistikterge qol jetkizgenimen memleket qwrauşı wlttıñ wlt retindegi müddeleriniñ sırtta qalatındığı. Wlttıq ideologiyanı biz köbinşe wlttıñ birligi men ruhani twtastığı jäne wlt müddesiniñ qoğamdıq ömirdiñ barlıq salasında basımdığı turasındağı qağidalarğa negizdelgen közqarastar men oylardıñ jiıntığı retinde qarastıramız. Sonımen qatar, wlttıq ideologiyanıñ qalıptasuınıñ bastı kilti wlttıñ özin-özi tanu arqılı wlttıq sanasınıñ deñgeyiniñ köterilui ekendigin de jii eskertemiz.  Mwndağı bastı mäsele jeke twlğanıñ özin sanalı türde özi ömir süretin qoğam qabıldağan jalpığa ortaq qwndılıqtar men ideyalarğa  bağındıruı bolıp tabıladı.  Wlttıq ideologiyanıñ bastı maqsatı wlttıñ wlt retinde saqtaluın, naqtı maqsattarğa wlt retinde qol jetkizuin qamtamasız etip, wlttı işki jäne sırtqı qaterden qorğap, onıñ damıp, güldenuine ıqpal etu bolıp tabıladı.

Wlttıq ideologiyanıñ negizgi erekşeligi onıñ jeke adamdı ülken maqsat jolına bağıttap, osı jolda özin, öz ömiri men mümkindikterin sarp etuge ündeuinde. YAğni jalpı qoğam üşin ayqındalğan qwndılıqtardıñ jeke adam sanasına siñirilip, onıñ sol maqsattardı ömiriniñ mänine aynaldıruına ıqpal jasau mümkindigi onıñ qarımın körsete aladı. Jeke adamnıñ öz ömiriniñ mäni jayında oylanıp, ömirdegi negizgi maqsat-müddelerin ayqındauğa wmtılatındığı onıñ äu bastan qwday bergen artıqşılığı dep qarastıratın bolsaq, sol bağıtta oğan nwsqau beruşi retinde memleketti nemese sol wltqa janaşır sayasi wyımdı nemese jeke twlğanı atap körsetuge boladı. Ideya wsınuşı köpşilik müddesi jolında jekelik müddeni bağındıra otırıp, jeke adamnıñ sol köpşilik wstanğan bağıtta öz maqsat-müddesin wştastıruına ıqpal etedi. Wlttıq ideologiyanıñ bastı erekşeligi onıñ jalpılıq sipatında, yağni ol jasına, jınısına, äleumettik jağdayına qaramastan adamdardı bir ideya jolında jwmıla qızmet etuge şaqıradı. Ortaq ideyağa bet bwrğızu arqılı jeke twlğanı derbes müddelerinen bas tartuğa jeteleudi onıñ qwqıqtarın şekteu dep wğuğa bolmaydı, sebebi, adam öz erkimen key mümkindikterinen bas tartuı mümkin, osı twrğıdan alğanda ol sanalı türde tañdau jasaydı. Sonımen qatar, wlttıq ideologiya adamdardı äleumettik alşaqtaudan saqtaudıñ birden-bir qwralı, demek, naqtı ideya jolında adamdar biriguge wmtıladı, sonıñ äserinen, bir-birimen äleumettik jağdayına qaramastan jaqındasa tüsedi. Bwl öz kezeginde äleumettik jauapkerşiliktiñ artuınan öz körinisin tauıp jatadı. Key kezderi wlttıq ideologiyanı qalıptastıruda bir wlttıñ artıqşılıqtarın nasihattauşılıqqa boy aldıru keri nätijelerge de alıp kelui mümkin. Bwl öz kezeginde bir wlt ökilderiniñ basın biriktirgenimen olardıñ özge wlt ökilderimen ara qatınasına sızat tüsirip, tipti, äsire wltşıldıqqa wrındıruı da mümkin. Sondıqtan, köpwlttı memlekettiñ wlttıq ideologiyası memleket negizin qalauşı wlt müddesine negizdelgenimen sol wlttıñ artıqşılıqtarın nasihattauğa bağıttalmauı tiis. YAğni, azamattardıñ teñdigi qağidasına süyenip memleket negizin qwrauşı wlt müddesine özge wlt diasporalarınıñ müddesin wştastıra otırıp, wlttardıñ özara kiriguine qızmet etui tiis. Bwl öz kezeginde memlekettiñ ärtürli  wlt ökilderin memlekettik tildi meñgeruge ündep, olardıñ öz bolaşağın avtohtondı wltpen baylanıstıruına jağday jasauınan körinis tabarı sözsiz.  Sonımen qatar, wlttıq ideologiyanıñ bastı maqsatınıñ biri ortaq dil qalıptastıru ekendigin negizge ala otırıp, avtohtondı wlttıñ wlttıq erekşelikteri negizinde jalpı halıqqa ortaq mädeni, ruhani, bilim salalarında ayqın sayasat jürgizu de halıqtıñ birtwtastığına oñ ıqpal ete aladı. Belgili bir deñgeyde ortaq dil qalıptastıra alğan jağdayda memlekettiñ qwqıq jüyesin de avtohtondı wlttıñ wlttıq erekşelikterine say özgeristerge wşıratıp, azamattardıñ qwqıqtıq sanasınıñ da wlttıq özgeşeliktermen qamtıluı bağıtında jwmıstar atqaruğa boladı.

Adamnıñ twlğa retinde qalıptasuında orta mekteptiñ alatın ornınıñ zor ekendigin basşılıqqa wstap, el azamattarınıñ arasında memlekettik tildi meñgeruge degen qwlşınıstı arttıra otırıp, eldegi qazaq tildi orta mektepterde özge wlt ökilderiniñ köptep bilim aluına jağday tudıru da ortaq dil qalıptastıruda öziniñ oñ nätijesin bereri anıq. Jalpı eldegi qazaqtardıñ da, özge wlt ökilderiniñ de  memlekettik tildi meñgeruge ıntasın arttırudıñ bastı tetigi memlekettik qızmetke tek memlekettik tilde erkin söyleytin adamdardı qabıldau ekendigi köpten beri aytılıp jür. Al, kündelikti ömirde ärtürli deñgeydegi şeneunikterdiñ memlekettik tildi bilmese de naqtı lauazımdardı ielenip jatuı memleket tarapınan zañdı bwzuşılıq bolıp tabılatının qarapayım adamdar tüsinedi jäne soğan qaray memlekettik tildi üyrenudiñ eşqanday mümkindik tudırmaytındığına közi jetkendikten onı üyrenuden sanalı türde bas tartıp, öz balaların özge tildegi mektepterge berude. Bwl mısaldan da biz memleket tarapınan wsınılğan ideya bolsın, qabıldanğan zañ bolsın, eger ol memlekettiñ tarapınan orındalmasa qoğam üşin jay aytılğan söz retinde qabıldanatının köre alamız.

Aqparattıq keñistikke memlekettiñ qatañ baqılau jasau arqılı özge elderdiñ halıq sanasına öz ideologiyasın siñiruine tosqauıl qoya bilu de memlekettiñ bastı mindetiniñ birinen sanaladı. Halıqqa közboyauşılıq üşin jalğan jetistikter men tolağay tabıstar turalı aqparat taratudı wzaq uaqıt boyı jalğastıru qarapayım azamattardıñ bilikke senimin bäseñdetip, olardıñ boyında nigilistik közqarastardıñ jandanuına äser etedi. Aqparattıq salada wlttıq ideolgiyanı nasihattauda eñ aldımen şınşıldıq qajet, ärine, qarapayım adamdı sendiru üşin key kezderi jağımdı jalğan aqpardıñ da qajeti boların joqqa şığaruğa bolmaydı. Dese de, memleket jüzege asırıp jatqan şaralardıñ şınayı sipatın körsetu, sol arqılı qoğamda pikir qalıptastıra bilu wlttıq ideologiya qalıptastıruda oñ ıqpalın tigize aları sözsiz. Bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ halıq sanasına äseriniñ zor ekendigin eskerip, wlttıq ideologiyanı qalıptastırumen baylanıstı aqparattardı qoğamnıñ qabıldau erekşelikterin eskere otırıp taratu da jaqsı nätijege äkele aladı. Bwl bağıtta tek sayasi ügit-nasihat emes, efirden körsetiletin materialdıñ barlığınıñ derlik wlttıq ideologiyağa say boluı bastı nazarda bolğanı abzal.

Ärine, halqınıñ basım böligi bir wlttı qwraytın memleketterde wlttıq ideologiyanı qalıptastıru negizgi wlt basım köpşilik bolıp tabılmaytın memleketterge qarağanda anağwrlım jeñilirek dep payımdauğa boladı. Sebebi, onday qoğamda wlttıñ basın biriktiru isine tek sayasi ideya ğana emes din, dil, til siyaqtı negizgi komponentter bastı rol' atqaradı, al sayasi ideyanı wsınuşı halıqtıñ bwrınnan kele jatqan qwndılıqtarı men bastı wstanımdarın bir arnağa bağıttap, qoğamdı jwmıldıra tüsetin jol izdestiredi. Al, däl bizdiñ elimizdegi jağdayda wlttıq ideologiya qalıptastıruda tek ideya wsınu ğana emes sol ideyanı qoğamda ornıqtıru üşin naqtı is-qimıl da qajet etiledi. YAğni, jalpı halıqtıñ basın biriktiretin ideya wsına otırıp, sol ideyanıñ halıq sanasına siñirilui üşin memleket tarapınan bolsın, naqtı sayasi wyımdar tarapınan bolsın is-äreketter jasalınuı tiis. Mısalı, memlekettik tildiñ märtebesin köteru üşin halıqqa arnalğan jalañ lozung emes, memlekettik joğarğı lauazımdı twlğalar tarapınan memlekettik tildiñ täjiribede keñ qoldanısta boluı, nemese, tildik ortanı qalıptastıru üşin qazaq tildi adamdardıñ sanın arttıruda şet elden qazaq halqınıñ ökilderin tildik orta qalıptastırudı qajet etetin öñirlerge köptep qonıstandıru, bolmasa, halıqtıñ bilikke degen senimin arttıruda naqtı bir salada reforma jasap onı soñına jetkize almağan sayasi memlekettik qızmetkerdi sol üşin jauapqa tartıp, bolaşaqta sayasi qızmetker lauazımına jibermeu, sıbaylas jemqorlıqpen küreste körsetkişke negizdelgen sayasattan bas tartıp, sebepti baylanısqa negizdelgen naqtı äreketterge baru jäne t.b. Jalpı alğanda, wlttıq ideologiya memlekettegi bilik tarapınan qoğamğa kiriktirilui tiis, jalañ ideya nemese aytılğan oy qoğamdağı ärbir twlğağa jetpeydi, tipti, jan-jaqtı nasihattalıp, adamdarğa tanıstırılğanımen onıñ iske asırıluına adamdardıñ müddeli boluın qamtamasız ete almaydı. Sol sebepti, memlekettik bilik qoğamdı özine jaqın wstap, onımen birige äreket etuge wmtıluı tiis, sonımen qatar, el bolaşağı üşin mañızdı şeşimderdi qabıldauda qoğamdıq pikirdi bastı nazarda wstauı qajet. Olay bolmağan jağdayda, memleket tarapına wsınılğan oylar men ideyalar tek söz jüzinde qalıp, qoğam tarapınan eşqanday qoldauğa ie bola almaydı, tipti, qoğam bilikten alşaqtap, onda ärtürli bilikke qarsı közqarastardıñ öristeuine alıp kelui mümkin. Kez-kelgen memlekettiñ negizin wlttıq ideologiya qwrauı tiis, yağni, eñ aldımen sayasat sodan keyin ğana özge basımdıqtar ornıqtırıluı qajet. Olay deytin sebebimiz, qoğamdı qwrauşı jeke twlğalardıñ memlekettiñ bolaşağı üşin jauaptı bolıp, öz äreketin el müddesi şeginde jüzege asıruğa beyim boluı memleket bolaşağı üşin asa   mañızdı. YAğni, kez-kelgen adam wlttıq ideologiyamen qarulanıp, sol bağıtta özin qalıptastırsa, ol kez-kelgen salada wlttıq müddeni basqadan joğarı qoya biledi, säykesinşe, onıñ qızmetiniñ nätijesi wltqa, memleketke payda äkeluimen ölşenedi. Wlttıq ideologiyamen qarulanğan adamda derbes müddege qızmet etu, öz müddesi üşin özgeniñ barlığın qwrban etu bolmaydı, kerisinşe, wlttıq müdde jolında öziniñ derbes müddesin qwrban ete alu qabıleti basımdıqqa ie boladı.

Wlttıq ideologiya memlekettiñ bayandı bolaşağınıñ kepili bolıp tabıladı, sondıqtan, memleket wlttıq ideologiyasız damu bağıtınan bas tartıp, jedel türde osı mäseleni qolğa aluı tiis. Sebebi, wlttıq ideologiya memlekettegi ärbir jeke adamnıñ  özin sol memlekettiñ ajıramas bölşegi retinde sezinip, öz ömiri men bolaşağın sol memleketke bağıştauın qamtamasız ete alatın ayrıqşa küş. Sonımen, bizdiñ elimizdegi wlttıq ideologiya qanday boluı tiis degen swraqqa jauap izdep körelik, ol qanday boluı tiis? Wlttıq ideologiyanıñ qoğamdıq sanağa ornığuınıñ bastı kepili memlekettegi biliktiñ käsibililigi men qwqıqqa bağınuşılığı, memlekettiñ öz qızmetterin jüzege asıruınıñ qoğam üşin jağımdı sipatı, bilik pen qoğamnıñ tığız baylanısta, özara jauapkerşilikte boluı.  Joğarı toqtalıp ötkenimizdey, wlttıq ideologiya tek bir ğana qatıp qalğan formuladan twrmaydı, ol wlt bolaşağına qatıstı köptegen oylar men ideyalardıñ, közqarastardıñ jiıntığı. Sondıqtan, biz wlttıq ideologiya turalı söz qozğağanda köptegen oylar men közqarastardıñ özegine aynalatın negizgi ideyanı ayrıqşa bölip qarastıruımız qajet. Bwl twrğıdan alğanda, negizgi ideya är adamnıñ jäne jalpı qoğamnıñ aldında naqtı ayşıqtalğan arman men mwrat boluı kerek, soğan qaray qoğam birige alğa wmtıladı. Mwnda bastı orınğa ekonomikalıq qwndılıqtar bastı orındı ielenbeui qajet, negizgi maqsat adamnıñ ruhani qwndılıqtarı retinde tanıluı tiis. Bügingi küni ol arman qazaq halqınıñ müddesi men wlttıq erekşelikterin negizge alğan, birtwtas qazaqstan halqı bolıp bası birikken, qoğammen özara jauapkerşilikte bolatın käsibi memlekette ömir süretin jeke adamnıñ öz mümkindigine say jetistikke qol jetkize aluın qamtamasız ete alatın azamattıq qoğam qwru ideyası boluı tiis. Mwndağı bastı akcent daralıqqa emes qoğamdıq müddege say ömir süruge jasalınuı qajet.

Abai.kz

0 pikir