Jwma, 7 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 96922. Jazılğandar — 70680. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2638 0 pikir 26 Aqpan, 2013 sağat 07:28

Salauat Kärim. Qazirgi poeziya: «Sol – Bir - Adam... Sol – Adam»

Obalı ne kerek, qazaq poeziyası parasatı biik, sınalğan, qay jağınan bolmasın dästüri bar, dästürli poeziya. Ruhı biik poeziya. Ol - Mahambet, Abay, Şäkärim, Swltanmahmwt, Mağjan, Qasım, Jwmeken, Mwqağali...   Ruhınıñ biiktigi sonşalıqtı,  ne qorqudı, ne seskenudi, ne jaltaqtaudı bilmeytin poeziya, arlı, abıroyın saqtap ötken, wyatı bar, nağız azamattıq poeziya. Ölmeytin, ölimdi jeñgen poeziya.

Mahambet qılışın sermep: «Han emessiñ qasqırsıñ, qas albastı basqırsıñ» dese, Abay: «Halqım nadan bolğan soñ, qayda barıp oñayın?!» dep ekeui de iştegi aqiqattarın mäñgige jayıp saldı. Büginde şeksiz qaytalauğa boladı. D.Bayron üş revolyuciyağa qatısqan aqın,  biraq joğarıdağıday  bir jerde aytqanın  oqığanım  joq, A.Puşkinde, R.Bernste de sol, olarda da joq emes, bolmıstarına qaray özderniki bar, biraq bizdikindey emes. Bizdiki bärinen erekşe, bölek. Olardıñ da  sorı bar, biraq bizdiñ sorımız eki eli. Ğasırlar boyı solay, qazir de solay ..
Talanttı aqın Temirhan Medetbek  osıdan on jıl  (2002 jılı) bwrın:
Däl qazir
Jerim de auru,
Elim de aru

Köktem men jaz
Jerimdi
Jasıl körpemen
Jauıp qoyadı.
Ayığıp keter me eken?!
- deydi.

Obalı ne kerek, qazaq poeziyası parasatı biik, sınalğan, qay jağınan bolmasın dästüri bar, dästürli poeziya. Ruhı biik poeziya. Ol - Mahambet, Abay, Şäkärim, Swltanmahmwt, Mağjan, Qasım, Jwmeken, Mwqağali...   Ruhınıñ biiktigi sonşalıqtı,  ne qorqudı, ne seskenudi, ne jaltaqtaudı bilmeytin poeziya, arlı, abıroyın saqtap ötken, wyatı bar, nağız azamattıq poeziya. Ölmeytin, ölimdi jeñgen poeziya.

Mahambet qılışın sermep: «Han emessiñ qasqırsıñ, qas albastı basqırsıñ» dese, Abay: «Halqım nadan bolğan soñ, qayda barıp oñayın?!» dep ekeui de iştegi aqiqattarın mäñgige jayıp saldı. Büginde şeksiz qaytalauğa boladı. D.Bayron üş revolyuciyağa qatısqan aqın,  biraq joğarıdağıday  bir jerde aytqanın  oqığanım  joq, A.Puşkinde, R.Bernste de sol, olarda da joq emes, bolmıstarına qaray özderniki bar, biraq bizdikindey emes. Bizdiki bärinen erekşe, bölek. Olardıñ da  sorı bar, biraq bizdiñ sorımız eki eli. Ğasırlar boyı solay, qazir de solay ..
Talanttı aqın Temirhan Medetbek  osıdan on jıl  (2002 jılı) bwrın:
Däl qazir
Jerim de auru,
Elim de aru

Köktem men jaz
Jerimdi
Jasıl körpemen
Jauıp qoyadı.
Ayığıp keter me eken?!
- deydi.

Ata babalarımız osınşama  keñ baytaq jer men eldi keleşek  wrpağına  şekarasın şegelep ketti. Bwl eşkimniñ  talqılaytın mäselesi emes.  Jahandıq älemde solay tüsinedi, ğasırlar barısında jer älem solay bölindi. Jaratqan iem, Allanıñ bergeni..... Nükte!  Jerimizdiñ keñdigi de, ötken ğasırlardağı  eldigimizde osı küyde oñaylıqpen kele qoyğan joq. Ol ğasırlar boyı qalıptasqan qazaqtıñ birtwtas qan birliginiñ, jan birliginiñ jemisi, sol küyde  jetti.  Söytken jerim de, elim de  köpten beri auru.... Temirhan tağı bir on jıldan (2012 jılı ) keyin, «Osılay  kete bersek...» öleñinde:

Osılay kete bersek...
Oylasam,
Özegim örtenip,
Janım twnşığıp,
Demim alqınadı.
Osılay kete bersek -
Oydağı suat tartılıp,
Boydağı quat sarqıladı...

Osılay kete bersek -
Tüptiñ tübinde
Ne bolıp,
Ne qoyarın -
Kämil bilemiz:
Kiim tañdamaytın
Diuanaday,
Tiın talğamaytın
Qayırşıday
Ömir süremiz.

Ğabit Müsirepov: «Qazaq degen bostandıq, azattıq süyetin, dalanı,  taza auanı, taza sudı, taza kögaldı süyetin halıq. Bwl kezinde ol bwzılmağan el  (bwzıla bilmeytin el emes, bir bwzılsa ayaq qolın jinay almay ketui de mümkin).... Otarşıl bilik töreleri ürkite kelgende, qazaq ne ayla  eterin bile almay, abırjıp qaladı da, barlıq adamgerşilik tabiğatınan jañıladı» dep, «Qoyın däpterinde» (Ğabit Müsirepov . Jinaqtarı, 1970 jıl.) jazadı.

Iä, büginde qoğamğa da jäne adamğa da  közge körinetin anıq qwbılıs  - qoğamnıñ,adamnıñ, qazaqtıñ adamgerşiliginen  jañılıp, ayırılıp bara jatqanı, eldiñ ruhani azu basındağı  jağdayı. Tüzelmeytin ahual, «ayaq qolımızdı jinay almaytın» kezeñ aldında twrğanımız. Ökinişke oray tarihtan bir tüyir sabaq  almadıq. Bwğan tikeley kinäli - özimiz. Aq pen qaranı ayıra almay, parıqsız ketken özimiz.  Wnasın, wnamasın, şındıq sol.

Eldiñ  qay tükpirine, qay şalğayına  bar ma - sol qazaq. Janı bir, peyili bir, köñili  bir, tili bir, uayımı  bir qazaq. Al qazir   qapıda qalıp, oy üstinde  jürgen  qazaq, dana Abay  aytqanday,  endi öz eliniñ  artın bağıp: «Artınıñ qayırın bersin!» dep otırğan qazaq. Öziniñ bilik  törelerinen ürkip,  işinen tınıp, twnşığıp jürgen qazaq. Tirşiligin oñalta  almay jürgen el:  

Al elim
Üzilip keterdey bop
Jan bağuda.
Bastarın
Birde tasqa,
Birde tauğa soğıp
Sandaluda,
Zar qağuda.
Mwnımen isi joq
Baqa bas,
Eşki siraqtılar
Bireui mañırap,
Bireui baqıldap,
Bizde ğajap.. dep
Miımızdı şağıp
Jar saluda.

Tağı bir talanttı, azamat aqın  Iran - Ğayıp:
Top -
Topalañ...
Sıyıq bwzar -
Sıñaysız!
Qapıl -
Qoğam:
Qasiretti -
Raysız,
Enjar,
Ezgin!
Bilikte:
Paqır-Nadan -
"Qwday"!
Nesin -
Swraysız?!

Bilik turalı jii aytamız, keybirimiz maqtap, siınıp jatamız, keybirimz  onı sınap, jerden alıp, jerge salıp jatamız. Är ğasırda, är kezde solay boldı, ärkimniñ öz qwqı.

Biliktiñ tabiğatı ğasırlar boyı tanılıp keldi.  Payğambarımız Mwhammedten (ğ.s) bastap, onıñ ilimin jalğastıruşıları, şığıs danaları, Evropa erkin oyşıldarınıñ közqarastarımen tolıqsıp, ötken soñğı eki ğasırdıñ işinde demokratiyalıq  memleket qayratkerleriniñ pikirleri qalıptasıp, jahan älemde aşıq, ädil (demokratiyalıq) bilik satılarınan ötti, negizderi qalandı, demokratiyalıq jolmen kele jatqan halıqtar da, elder de az emes, bükil Amerika, Evropa, keybir Aziya solay  ömir sürip keledi. Bwl ärine, bölek äñgime.

Şığıs danalığı bilikke ülken talaptar qoya bildi, bwl jönindegi wlı oyşıldardıñ ğılımi eñbekteri men qağidalarlarındağı qanattı sözderinen anıq körinedi. YU.Balaswğni «Qwttı bilik» bilikke qatıstı eñbeginde: «Ey patşam, kör eldiñ künin erikti, tura jürseñ ömir bolar körikti, barlıq isti adal qoldan ötkizip, kisilik qıl şındığına jetkizip», «Älem bileu üşin zerde - tirek qoy, el bileuge kerek- aqıl, jürek, oy» deydi,  filosof Räşid äd din: «Öz jüregin tazarta bilgen patşa bükil eldi wrı-qarıdan qorğay biledi», ataqtı tarihşı Qadır äli Jalairi : «Patşanıñ patşalığı - halqınıñ  arqasında», wlı aqın Älişer Nauai: «Öletinin oylamağan patşanıñ eli oyran boladı», «öz isiniñ aqırın oylamağan patşa -eline sor», al dana Qwtıp:  «El baylığı  patşa nietine baylanıstı» deydi, al sofılıq negizdi qalauşılardıñ biri Äl Hamit-äl  Ğazali öziniñ ataqtı «Bileuşilerge naqıl» eñbeginde : «Elder men wlttardı bileytin patşalar men swltandar, senderge berilgen bilik Jaratqan iem, Allanıñ sıyı ğana - qwdıretiñdi halqıñnıñ igiligine arna, izgilikke basta» dep jazıp ketti.

Bilik ärqaşanda halıq müddesine  qızmet etuge tiisti, öytkeni ol - onıñ bastı mindeti. Halıq müddesinen şıqpağan bilik ketui kerek, joldı basqağa berui jön. Bwl älemdik täjiribe  ülgileri, bizde soğan üyrenuimiz kerek jäne saqtauımız kerek. Öytkeni müdde jäne maqsat  bireu -   halıqtı, wlttı  ärmen qaray  qaray damıtu. Al bizdiñ bilik :
Sol -
Bir-Adam...
Sol -
Bir-Adam...
Sol -
Adam:
"Bol'şoy Aul" -
Irge-Tasın qalağan...
...Sıbaylasıp -
Jeñ wşınan jalğasıp,
Eldiñ -
Hwqın,
Jerdiñ -
Qwtın tonağan!

El biliginiñ  mäselesi tübinde  aldımızdan şığatın mäsele. Öytkeni aşıq jäne ädil, adal (demokratiyalıq) sipattağı,  äleumettik qazaq memleketin qwru jäne onıñ maqsat müddesine  qızmet etetin  bilik mäselesi  keleşektiñ mäselesi emes, erteñ-aq tuındauı mümkin. Onı bügin oylağanımız  jön. Bwl mäsele de tek qana bir müdelli  bar  - ol qazaq, qazaq halqı. Basqanıñ mäselesi emes.
Ruhani -
Aştan qatqandığım:
Biliktiñ -
Meşkey-Toqtığınan!
Ünsiz -
Bwğıp jatqandığım:
Amalımnıñ -
Joqtığınan...

Älemdik jahandıq jüye - bireudiñ bireuge aşıq äskeri, ne ekonomikalıq ekspanciya jasaytın zaman emes, oyın tärtibi solay, ärkim öz künin ekonomikalıq twrğıda, qabıletine qaray, halqımen sanasıp otırğan Amerika, Evropa jäne Aziya. Bireudiñ mäselesi bireuge qajeti joq. Özderiniñ mäseleleri şaş-etekten, tek biliktiñ jaltaqtay qaraytın Reseyde, qorqıp qaraytın Qıtayda bwğıp jatqanı osılardıñ biligi (memleketi) qaşan jañılar ekeni. Bäri de sol bilikke  baylanıstı. Qauipti!
Bilik osıdan jiırma eki jıl bwrın jañıldı, sodan beri: jerdiñ qazba baylıqtarın ısıraptaumen, älemdik qabıletti öndiris pen şikizattı   importtaumen, ideyadan  ideyağa, reformadan reformağa sekirumen orta jolda şaşılıp, wlttıñ tabiği  bolmısına, sanası men twrmısın eskermey, damudıñ, evolyuciyalıq sipatınan tıs bireudiñ aldındamız, eludiñ işindemiz, otızdıñ  artındamız degen  bos mıljıñmen, özine şeksiz madaq pen  özin  özi aldaumen keledi. Ökinişke qaray,ümit aqtalmadı.

Aldamşı müdeller men aldanıştar, tükke twrmaytın jetistikter. Odan qazaqtıñ körip jatqan qızığı şamalı. Küyin jaqsarta almay jürgen:                  
Körbaqpız -
Biz...
Mazaqtañız,
Maqtañız,
Malğwn-Keyip -
Mäñgürttengen
şaqtamız:
Ien-Baylıqtan -
Işke kirgen tük "iz" joq,
Kileñ -
Üptep...
Sırtqa ketip
jatqan "iz"...

Şıdamnıñ da,  tözimniñ de şegi bar.  Ol qazaqtıñ aqılı, parasatı, sabırlığı. Onısı eliniñ qamı,  jiırma eki jıl bwrın  bağına  qonğan  basınıñ erkindigi  men  qazirgi memleket qamı. Qazaqtıñ saqtığınan tuğan sabırlığı, tüsingendigi...  Qazaq bwğıp, ündemey şıdap, tüsinip tözip  keledi. Biraq bwnı tüsinip otırğan bilik joq. Tüsinbey otır, tüsinbey keledi.

Qazaqtıñ eli, qazaqtıñ jeri jäne tili degen wğımdar öte qımbat jäne qasietti wğımdar. Jan beretin, qan ağızatın wğımdar. Atalğan wğımdardı keregi joq wsaq, tirşilik qaraketterine, aldamşı müdeller men aldanıştarğa, tükke twrmaytın jetistikterge almastıruğa bolmaydı.

Täuelsizdik -  bir adamnıñ, jüz adamnıñ, mıñ adamnıñ emes, millionnıñ da emes, twtas bir halıq  wrpağınıñ ğasırlar boyğı jäne bügingisiniñ armanı, keleşeginiñ ğwmırı.

Bilik - biliktiñ  mäni men  maqsatın   eñ basınan, 1991 jıldan bastap  tüsingen joq. Solay ketti..., endi tüsiner me eken?  Endi tüsinse, qaşan tüsiner eken?!
Abai.kz

0 pikir