Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 1566 0 pikir 23 Säuir, 2013 sağat 10:30

Qızılmiyanı «Qızıl kitapqa» engizbey tınıştıq joq

Tal-daraqtı kestik, qır men taudı testik. Egisti şaptıq, sek­se­uil bitkendi sattıq. Qwstardı attıq, söytip, paydağa battıq. Qwn­­dı otındı qwrttıq, añdardı şekaradan asırıp tıqtıq. En­di, mi­ne, därilik şöptiñ tamırına şıqtıq. Satpağanımız qal­madı. Aqbökenniñ müyizin aladı eken dedik. Qıruar aqşağa. Ta­biğatqa ziyan keledi degendi oylamağandar qınaday qırıp ber­di deñiz. Tek müyizin ğana alatın bolğandıqtan atqanın atıp, satqanın satıp, müyizin ğana kesip äketkender de boldı. Nä­ti­je­sinde teñkiip-teñkiip tau bolıp üyilgen ölekseleri qal­dı. Bü­ginde aqbökenniñ sanaulı ğana ürim-bwtağı qaldı äu­pi­rim­dep. Odan qara temir qabıldaydı eken qıtay desti. Al­dı­men mıstan bastap, artınan qara temirimizge deyin Qıtay asırıp tındıq. Endi qıtaylıqtar qızılmiya degen därilik şöptiñ ta­mırın satıp aladı eken degendi estip dala kezip ketkender köp. Tipti jwmısşı jaldap, jerdiñ astın üstine keltirip qoparıp, tonnalap ötkizip jatqandar barşılıq.  Qazıp, qwrtqan oñay, ärine. Al tamırımen jwlınğan soñ onıñ ornına kelmesi kädik.

Tal-daraqtı kestik, qır men taudı testik. Egisti şaptıq, sek­se­uil bitkendi sattıq. Qwstardı attıq, söytip, paydağa battıq. Qwn­­dı otındı qwrttıq, añdardı şekaradan asırıp tıqtıq. En­di, mi­ne, därilik şöptiñ tamırına şıqtıq. Satpağanımız qal­madı. Aqbökenniñ müyizin aladı eken dedik. Qıruar aqşağa. Ta­biğatqa ziyan keledi degendi oylamağandar qınaday qırıp ber­di deñiz. Tek müyizin ğana alatın bolğandıqtan atqanın atıp, satqanın satıp, müyizin ğana kesip äketkender de boldı. Nä­ti­je­sinde teñkiip-teñkiip tau bolıp üyilgen ölekseleri qal­dı. Bü­ginde aqbökenniñ sanaulı ğana ürim-bwtağı qaldı äu­pi­rim­dep. Odan qara temir qabıldaydı eken qıtay desti. Al­dı­men mıstan bastap, artınan qara temirimizge deyin Qıtay asırıp tındıq. Endi qıtaylıqtar qızılmiya degen därilik şöptiñ ta­mırın satıp aladı eken degendi estip dala kezip ketkender köp. Tipti jwmısşı jaldap, jerdiñ astın üstine keltirip qoparıp, tonnalap ötkizip jatqandar barşılıq.  Qazıp, qwrtqan oñay, ärine. Al tamırımen jwlınğan soñ onıñ ornına kelmesi kädik.

Biologiyalıq twrğıdan alıp qa­ra­ğanda, ol ösimdiktiñ qayta ösip şığuı üşin jüzdegen jıl qajet boluı da müm­kin. Qolmen qazbay-aq, alıp trak­torlarmen jerdiñ astın üstine keltirip qo­parıp jatır. YAğni tamırınan tük qal­mağan soñ ol qayta ösip şıq­pay­tı­nı ayqın. Şekaradan şelektep emes, tonnalap ötkizip jatqan därilik şöpke de­gen qızığuşılıq onı tamırımen qwrtuğa qwmbıldardıñ köbeyuine äkep soqtırıp otır. Tipti osı şöp ösetin ay­maqta qos tigip, qojayın bolıp, iz­deui joq, swrauı joq bolğan soñ bey­maral jinap jatır. Ärine, swranıs jo­ğarı. Satıp aluşı bolmasa, dala kezip, üyden bezip ketkender bolması anıq. Demek, mwnda satuşı, satıp alu­şı­lıq jüye jaqsı jolğa qoyılğan de­gen söz. Dala şöbiniñ tamırına añ­sardıñ auuı tekten-tekke emes. Qı­zıl­miya eñ aldımen immunitetti köteruge ar­nalğan därilerge taptırmaytın qospa boladı eken. Onıñ tamırı ağ­za­ğa öte qajetti därumenderge tolı. Ba­ğası da aspanğa atılıp twr. Ton­na­sın qos basınan 450-500 mıñ teñgege sa­tıp alıp ketetin körinedi. Dalada jayqalıp ösip twrğan şöptiñ tamırın jinau qiınğa soqpası anıq.

Äri tegin dünieni jartı millionğa bağalap twrsa, äri şeteldik alarmanğa töte jol tapqan pısıqaylardıñ amalına qay­ran qalmasqa şara joq. Äsirese bwl ösim­dik Oñtüstik Qazaqstan men Qızılorda ob­lısında köptep ösedi. Sondıqtan da qa­zir osı eki aymaqta tamır jinau qar­qın­dı türde jürgizilip jatır. Tipti Şım­kent­ten jwmısşı jinap alıp ketip jat­qan­dar da bar. Türkistan mañında da jw­mıs qızu. Toğay işi tolı qos. Jaldağan jw­mısşılarğa ayına 70-80 mıñ teñge tö­lenedi eken. Bwl aylıq jalaqısı mar­dımsız aymaq üşin ülken jalaqı bolıp esepteledi. Sondıqtan da şöptiñ tamırın jinata ma, şap dey me - bäribir. Bılayğı jwrt eki qolğa bir kürek tabılğanına mäz. Qorşağan ortağa ziyan kele me, kelmey me - onda şaruası joq. Bir jwmısşığa osın­­şa jalaqı tölese, demek, arğı jaq­qa ötkizgende şeke mayı şılqitını anıq pı­sıqaylardıñ. Tabiğattıñ tegin bay­lı­ğın qwrtıp jatqandarğa qarsı maydan aşıp otırğan - äzirge tek auıl twrğındarı ğa­na. Jergilikti bilik, Qorşağan ortanı qor­ğau ministrligine qarastı jergilikti öki­letti organdar, keden qızmetkerleri qay­da qarap otırğanı belgisiz. Därilik şöp «Qızıl kitapqa» enbegendikten, ol üşin qanday da bir jauapkerşilikke tar­tıl­maytının bilgendikten, ayılın ji­may otır­ğanı bek mümkin. Degenmen dala şö­­bine de bir swraudıñ boluı kerek qoy. Äl­­de jauaptı organdardıñ közjwm­bay­lıq­qa sa­lınuı «sıbaylas qamqorlıqtıñ» ar­­qa­sı ma eken?! Kim bilgen? Qalay bol­ğan­da da elimizdegi ösip twrğan kök şöp tü­gil, tas­qa da, basqağa da janaşırlıq bo­luı ke­rek emes pe? Eş jerde tirkelmey-aq, sa­­lıq tölemey aq. YAğni zañsız käsippen ay­­­nalısıp jürgenderdi jauapqa tartu da qiın. Jwmısşılardıñ qolında birde-bir qwjat joq. Al jwmıs beruşi böten bi­reu­diñ töbesi köringennen tabanın jal­tı­ratıp ülgeredi. Al jwmısşılar eşqanday sw­raqqa jauap bermeydi. Bar aytar uäj­de­ri «bastıq biledimen» qwtıladı. Ol qan­day bastıq, qaydan kelgen, oğan da ja­uap dayın: iığın qiqañdatadı. Osı istiñ ba­­sı-qasında jürgender wstala qalğan jağ­­dayda jeñil äkimşilik jazağa tar­tı­lıp, tirligin tiriltip, eski sorabımen jor­ta beredi. Äzirge därilik şöp äli de bol­sa bar, onıñ tamırınan müldem ayı­rı­lıp qal­maudıñ jolı - qızılmiyanı «Qızıl kitapqa» engizu.

Erdos NAYMANBAEV, OQO mamandandırılğan tabiğattı qorğau prokurorınıñ kömekşisi:

- Osı iske baylanıstı swrau salğan bolatınbız. Oñtüstik Qazaqstan ob­lı­sı boyınşa memlekettik mekememen ne bolmasa jeke käsipkermen miyanıñ ta­mırın jinau isi boyınşa kelisim ja­salmağan. Demek, olar zañsız jwmıs istep jatır.

Qızılmiya - qıp-qızıl aqşa

Qızılmiya elimizdiñ dalalı jäne şöl­di aymaqtarında, Jayıq, Şu, İle, Sır­dariya özeniniñ jağalarında ösetini bel­gi­li. Düniejüzilik jäne otandıq far­­­makologiyalıq tizimge engizilgen. Ta­mı­rın­da glyukoza - 15,2 payız, fruktoza - 4 pa­yız, saharoza - 20,3 payız, mal'toza - 0,6 payız, krahmal 34 payız bar. Odan bölek, organikalıq qışqıl, efir mayı, gli­cirrizin qışqılı, fenolkarban qış­qıldarı, kumarin, flavonoid, teri ile­giş zattar, joğarğı alifattı kö­mir­sutekter jäne spirt bar. Medicinada qı­zıl­miya preparattarın eliksir, sığındı, wntaq jäne qoyu şırın türinde qaqırıq tüsiretin jäne iş ötkizetin däri retinde paydalanadı. Tibet medicinasında qı­zıl­miya preparattarın ökpe tuberkulezin emdeuge, arterosklerozğa qarsı, al Batıs Europa medicinasında semizdikten arılu üşin qosındı jasauğa qoldanadı. Kos­me­to­logiyalıq zattarğa da köp qosadı. De­mek, bir ğana şöptiñ tamırınan osınşama pay­dalı zat bolsa, onı teginnen-tegin ji­nap jatpağanı anıq. Onı şetelge asıruğa tos­qauıl qoyıp, nege özimizdegi far­mako­lo­­giyalıq zauıttarda jaña önim jasap şı­ğarmasqa? Mwnday jobalar barşılıq. Bi­raq äzirge qağazda ğana. Ordabası au­danında qızılmiya därilik ösimdigin ösiru in­vesticiyalıq joba retinde qolğa alın­ğan bolatın bıltır. Alayda is ayaqsız qa­lıp ketkendey. Al Qızılorda oblı­sın­dağı Jalağaş audanında da osı därilik şöp­ke qatıstı iri investiciyalıq joba bas­tau alğan-tın. Mwnda da qızılmiya ösim­­­digin öñdep, eksportqa qabiletti däri-där­­mek, jeñil önerkäsip önimderine qa­jetti şikizattar dayındap şığaratın iri za­uıt salu jönindegi joba bolatın. Zauıt sa­lınğan jağdayda joğarı quattılığı 1000 tonna miya tamırınıñ ekstratı, 100 ton­­na glicirizinat monoamoniya ön­di­rilmek. «BIS-Grupp» JŞS-niñ ökili Dil­da­han Ah­metov: «Ekonomikası mıqtı damığan el­der­de qızılmiya tamırınan qımbat däri-där­mekter jasap şığaradı. Narıqtağı ba­ğası twraqtı. Äri swranısı da joğarı», - de­gen bolatın. Ärine, joba qağaz jüzinde qa­lıp ketpey jüzege assa, qaneki. Şe­tel­dikterdiñ közin qızdırğan qızılmiyanı şekaradan asıra bermey, özimiz öñdep, däri jasap şığarsaq, qıp-qızıl aqşa qazına qorjının toltıratı­nı anıq.

Avtor: Güljan KÖŞEROVA, Jambıl oblısı

Abai.kz

 

0 pikir