Särsenbi, 12 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 100164. Jazılğandar — 73702. Qaytıs bolğandar — 1269
Jañalıqtar 2123 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2013 sağat 13:50

Esey Jeñiswlı: Keyde özimdi däl osı däuirdiñ perzenti emes siyaqtı sezinip ketemin.

Qazaq sportşılarınıñ jetistikterin ıjdahatpen jazıp, osal twstarın sınağanın oqığanıñızda sport jurnalisiniñ wltına degen mahabbatın, janküyerligin, janaşırlığın, işki küyzelisin sezer ediñiz. Sanamızdan sarğayıp öşip bara jatqan sporttağı alğaşqı qazaq qaharmandarın qayta jañğırtu sol kisiniñ mindeti siyaqtı edi.
Öleñderimen tanıssañız aqınnıñ oy iirimi, sırttay qayrattı köringenimen, janınıñ näzik ekenin bayqaysız. Tım sezimtal, bayqağış körinedi. Keyde mineziniñ özi aytqanday küygelektigin, birjaqtılığın öleñderinen añğarıp qalasız.

Qazaq sportşılarınıñ jetistikterin ıjdahatpen jazıp, osal twstarın sınağanın oqığanıñızda sport jurnalisiniñ wltına degen mahabbatın, janküyerligin, janaşırlığın, işki küyzelisin sezer ediñiz. Sanamızdan sarğayıp öşip bara jatqan sporttağı alğaşqı qazaq qaharmandarın qayta jañğırtu sol kisiniñ mindeti siyaqtı edi.
Öleñderimen tanıssañız aqınnıñ oy iirimi, sırttay qayrattı köringenimen, janınıñ näzik ekenin bayqaysız. Tım sezimtal, bayqağış körinedi. Keyde mineziniñ özi aytqanday küygelektigin, birjaqtılığın öleñderinen añğarıp qalasız.
«Qanday kitap oqığandarıñdı jazıp keliñder» degende bir jataqhananıñ twrğındarı jasağan tizimdi qarap, barlıq avtorğa sipattama berip şıqqanı da ol kisiniñ köp närseden habardar ekenin körsetetin. Ötken jıldarı «Qazsport» telearnasınıñ basşısı bop tağayındalğanda Esey Jeñiswlı üşin quanbağan adam qalmadı. Adaldığı, öz isiniñ şeberligi, kişipeyildigi özine artqan senimdi aqtap şığadı degenniñ kepili edi. Telearna tolıq jasaqtalıp, twsauı kesilgeli jatqanda ornınan bosap qaluın jwrt nege wyğararın bilmegen. Özi ortamızğa qayta oralğanda, «men köruge tiis «koncerttik nömer» boldı» dep, eş ökinişsiz jauap bergeni, «nege bosap qaldıñız?» degenderge «onı basşılıqtan swrañdar» deui keyipkerimizdiñ sabırlı bolmısın, sol bayağı taza qalpın saqtap qalğanınıñ ayğağınday edi.
Gazetimizge swhbat bergen Esey Jeñiswlı jaylı oylanğanımızda alğaş auzımızğa tüsken sözder osı.

– Ötkende ğana qazaqtıñ ayaulı bir perzenti dü­ni­e­den ötti. Ol – Esenqwl Jaqıpbek. Aqındı şı­ğa­rıp salu saparına öziñiz de qatıstıñız. Wzınağaş jwr­tınan bölek, Almatı men Astanadan ağılğan kö­lik­­tiñ qarasında esep bolmadı. Mwqağali qaytıs bol­ğanda, anası: «Balam-au, men seni jerden izdep jür­sem, tauğa şığıp ketipsiñ ğoy» deuinde bir sır bar sekildi. Oylasaq, Esağañdı jaqsı aqın dep ba­ğa­­la­ğanımızben, halıqtıñ sonşalıqtı süyi­s­pen­şi­ligine bölengen kisi ekenin sezinbegendeymiz. Biz ne­ge adamdardı tirisinde bağalaudı bilmeymiz? Älde bwl bizdiñ qanımızğa siñgen ädet pe? Qaşan körseñ de, osınday opınulardıñ ortasında közimizdi jasqa şılap qala beremiz.
– Bwl qazaqqa ğana emes, adamzatqa ortaq qasiret qoy. Kafka ölip, qoljazbaların dosına örteuge ama­n­at­­tap ketken soñ ğana Europanıñ esi kirdi. Artyur Rem­bonıñ ayağın obır jep jatqanda halin swramağandar keyin onı jaña ağımnıñ bastauına aparıp qoydı. Esenindi esekke teñegender de täuir ömir süre berdi, Rubcovtı qılqındırıp öltirgen Lyudanı da aqtap-jaqtaytındar az emes. Tirisinde Esenqwl tektes jandar layıqtı bağalanuı qiın. Tipti mümkin de emes. Öytkeni, Es­en­qwldardıñ işki älemine eşkim boylay almaydı. Esağañ öziniñ «Tazqara qwstıñ tağdırı» kitabınıñ alğı sözinde: «Qiyali bolıp, basımızğa kitap jastap oqıp jürgende közimiz kenetten aşılıp ketip, ömirdi öz naturası, öz küyinde bayqap körsek, dünie-şirkin, şındığına kelgende öte mayda, öte jiirkenişti, öte-mö­te pasıq, sasıq jäne qızuı demde tarap ketetin al­damşı qızıqtarğa tolı swm jalğan eken», – dep ja­zıptı. Ömir turalı osıdan artıq qalay aytuğa boladı özi? Al osınday oyğa adam jayşılıqta berile me? Halıq Esenqwl tektes jandardı tazalığı üşin süyedi. Bılğanğısı kelmeytini üşin süyedi. Biraq eñ jamanı, «künderdiñ küni ayırılıp qalamın-au» dep oylamaydı. Osınday perzentine «uaqıt jetpeytinin», uaqıtınıñ bäri it-tirliktiñ aydauımen ötetinin kim tüsiner? «Mäñgilikke özimen ala ketken olardıñ janın kim tüsiner?».
– Sol qazaqtıñ Esağasın qanşalıqtı sarqa pay­dalana aldıq? Al endi aramızda talay mıqtı ji­git­ter jür. Sol kisilerdiñ boyındağı potencialdı köre twra, bilimderi men jigerleriniñ mol mümkindigin bile twra, wlt igiligi üşin paydalanbaymız. Kerisinşe, qoğamnan alastatudıñ jolın izdeymiz. Bwğan, ärine, bilik te belgili därejede müddeli bolsa kerek. Alda-jalda sol mıqtı azamattar aramızdan asığıs attanıp jatsa, «jau ketken soñ qılışıñdı boqqa şapqanday» ötirik äreket isteytinimiz anıq. Öz isiniñ mamandarın, bilgirlerin dwrıs öz orındarına qoy­ıp, qızmet bermeu – qazaq qoğamın nege äkeledi dep oylaysız?
– Mwnday ädet eşkimge opa bermeydi. «Öz erin, öz arısın eskermeytin» (İliyas) halıq emes. Halıq tanidı, alaqanına saladı. Biraq halıq atınan söylep, şeşim qabıldaytındardıñ tanuı qiın. Biraz ömir sürip, bi­r­az närse kördik qoy. Bayqağanım, mına ömirde ärkim öz ornında otıradı eken. Dwrıs tüsin, şınında da so­lay! Esenqwl ağamızşa aytqanda, «bireudikin bireuge alıp ta berip mäz qılğan» Allanıñ isi şığar bwl. Eger bäkene adamdar bolmasa, ruhı men sanası biik jan­dar­­dıñ qadirin eşkim bilmes edi. Äleueti öte zor, qo­ğamğa mıñ-million ese payda äkeletin talay adamnıñ däl bügin tirşilik mwñımen ömir sürip jatqanın bilemin. Arasında özime tanıs, jaqın adamdar da bar. Biraq «öz ornında» otırğan adamdar olardı körmeydi, olardı öz-özinen, bir ret lebiz almasıp körmese de jau sa­naydı. Wmıttıruğa tırısadı. Mwnıñ sebebi öte qarapayım. Sol orın – olardıñ bar aybarı. Odan ayı­rılsa, eşkim emes. Sonı özderi jaqsı biledi, son­dıq­tan orındı saqtap qaluğa tırısıp ömir ötkizedi. Or­nın halıqqa mindetsinedi. Eñ jaman minez osı, negizi.
– Abay häkimniñ «er artıq swrasa da, azğa razı bo­la­dı. Ez az swrar, artıltıp berseñ de razı bolmas» degeni bügingi key kisilerdiñ keypin tap basıp aytılğan sözdey. Jurnalistikanıñ aynalasında qızmet etip kelesiz. Azdı-köpti körgen ömiriñiz bar. Öziñiz biletindey, aqın-jazuşılar köp qazir. Olardı az dep te aytuğa bolmaydı. Solardıñ bäri gazetke şıqqısı keledi. Şıqqanda, tolıq bir betke şığudı ölşem dep biletinder de joq emes. Eger olay şıqpasa, jau dep tanuğa da peyil. Osınday minez qazaqqa qaydan jwqtı eken? Bwl ölşem qaydan kelgen özi?
– Qazaqtıñ arğı-bergi, süyegine bitken nemese jü­re jabısqan minezine bağa bere almaspın. Ärkim äline qa­ray şabadı, aqılınıñ jetken jerine deyin baradı. «Üş-aq närse adamnıñ qasieti: ıstıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek» (Abay). Mına zaman adam öziniñ kesir minezimen maqtanatın zamanğa aynaldı. Qırt­tı­ğın qwrmet twttıratın uaqıt bolıp twr. Özine jar­na­ma jasauğa asa ıñğaylı däuir. Osınday zamanda ömirge kelgen bizdiñ bağımız bes eli, sirä. Öytkeni, adam­nıñ işmerezdiginiñ san qırı aşılıp jatır ğoy. Köresiñ de, tañğalasıñ. «Osınday da boladı eken ğoy» dep tänti bolasıñ. Men adam retinde osınday «jaña aşılıp jatqan minezder men qasietterdiñ» bağasın uaqıt-ağzamğa qaldırdım. Öleñ bir betke basıla ma, äñgime ayqara betke jariyalana ma, bir mezgilder bolğanda, bäriniñ bağası beriledi.
– Ağa, öziñizge bwl saualdı qoyuğa ıñğaysızdanıp ta twrmın. Aldağı bir swhbatıñızda jwrttıñ kö­keyin­degi biraz saualğa jauap berdiñiz. «Qazsport» arnasına basşılıqqa barıp, arnanıñ iske qo­sı­lu­ğa deyingi alğaşqı kezeñin istegeniñizden keyin, or­nı­ñızğa basqa äriptesiñizdi qoydı. Sizdiñ oğan son­şalıqtı ökine qoymaytınıñızdı da jaqsı bi­le­miz. Tek işiñizde ketken «biraq...» degen närse bar ma?
– Bwl tük te ıñğaysızdanatın swraq emes. «Biraq...» degen närse bolmaytınday, perişte emespin. Bwl men köruge tiis «koncerttik nömir» boldı. Kördim, biraz närsege közim aşıldı. Keyde özimdi däl osı däuirdiñ perzenti emes siyaqtı sezinip ketemin. Aldau, arbau, adam tağdırımen oynau, uädegerşildik, tasadan oq atu siyaqtı, adamzattıñ barlıq Qwday atqan «qasietteri» saltanat qwrğan däuirge kezdeysoq tap kelgendey dağdarıp jüretin sätterim köp. «Men eşkimnen daulamaymın aqımdı, men eşqaşan daulamaymın aqımdı» dep öleñge sırımdı aytqanmın, solay bolıp qala be­re­di. Osı oqiğadan keyin özimniñ jaman minezderim öte köp ekenin bayqadım. Bir ay tırnaq qimıldatpay jw­mıs­sız jattım. Sol kezde äjeptäuir küygelek, qız­ğan­şaq, şırtetpe, sabırsız jan ekenim özime anıq belgili boldı. Azğantay jaqsı minezderim bar ekenin de añ­ğar­dım. Künder jıljığan sayın sol ömirdi men keşpegen siyaqtı, arna jwmısına aralaspağan siyaqtı, alıstap baramın, alıstap baramın.
– «Öziñ üşin eñbek qılsañ, özi üşin ottağan hay­uan­nıñ biri bolasıñ; adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek qıl­sañ, Allanıñ süygen qwlınıñ biri bolasıñ» (Abay). Qalay oylaysız, bügingi küni adamdıqtıq qa­rı­zı joğarı twr ma? Älde öziñ üşin eñbek etu me? Siz üşin adamdıqtıñ qarızı degen ne?
– Adamdıqtıñ qarızı – adamğa adamşa äser etu. Eşteñeñdi bölip bermegen künniñ özinde, qwrmetteytin, ayalaytın jandarğa tileulestigiñdi bildirip qoyğannan ar­tıq adamdıq joq. Meniñ oyımşa, jaña qoğam qwrıl­ğan qazirgidey jağdayda birinşi orınğa materialdıq igilikterdiñ şığıp ketui äbden zañdı. Öytkeni, talay tañsıq närse öz-özinen qolğa qonğan, talay añsar öz-özi­nen orındalğan, esepsiz baylıq pen taqır kedeylik öz-özinen kelgen zaman ğoy bwl. Adam balası ömirge tañırqap keledi, tañırqap ketedi. Özin-özi ösirgen jan sol tañırqauın jiğan parasatımen jasıra alsa kerek, al tek tañqaluğa jaralğan jan tatar dämi tausıl­ğan­şa qızıqtaudan şarşamaydı. Bayqağan närsem sol.
– Joğarıdağı qoyğan swraqtarımnıñ bäri talğam men talğamsızdıqqa sayatın sekildi. Televiziyanıñ jağdayın jaqsı bilesiz. Biliktiñ ortasında da bolıp kördiñiz. Qarapayım halıqtıñ arasında da jürsiz. Bügingi qazaqtıñ, qazaq jastarınıñ talğamı qay şamada dep oylaysız?
– Är däuirdiñ, är wrpaqtıñ öz talğamı boladı eken. Mı­salı, 1960 jıldarı Şämşiniñ änderi şığıp jat­qan­da, käriqwlaq adamdarğa olar jeñil bolıp estil­ge­nine senimdimin. Biraq sol kezdegi buın onı wnattı, tez qağıp aldı. Öytkeni, sol däuirde tuıp jatqan änder bä­ribir öz qaynarın ejelgi än dästürinen ajıratpağan-dı. Söytip, ol änder halıqtıñ öz bolmısına aynalıp şığa keldi. Bwl ürdis ruhaniyattıñ barlıq salasında osınday sipat aldı: qazaq jaqsını siñirdi, jamanğa bwrılıp qarağan da joq. Sol jıldarı ädebietimizge şoğır-şoğır alıptardıñ kelui de kezdeysoqtıq emes. Negizi, qıspaq körip, jan-jaqtan ağılğan «tıñger kelimsekterdi» «qwşaq jaya qarsı alıp jatqanımızda» wlt ruhaniyatınıñ aspandap ketui tegin bolmasa kerek. Bwl – ruhani qarsılıq edi. Öziñ bayqaşı, 1960, 1970, 1980 jıldarı Almatıda oqığan kez kelgen ormanşı, elektrik, qala berdi, qwrılısşınıñ özi ruhani qaru­lan­ğan mıqtı maman bolıp şıqtı. Olarğa biz köp qa­rız­­darmız. Ökinişke qaray, zaman auısıp, bizdiñ al­dımızğa sol äkelerimizdikinen de «dämdi, ädemi, tartımdı» «mäzirler» wsınılğanda, qattı sansırap qal­dıq. «Birlik bolsın älemde, birlik bolsın elimizde» dep qırıq ret qaytalap, ara-arasında «Aman bol, halqım! Halqım meniñ!» dep ah wratın jağdayğa jetip qalıppız. Osınıñ sebebi neden ekenin äli taba almay jür­min. Bas-ayağı 10-15 jıl işinde älemniñ astı üstine şığıp, oyran-topır boldı da ketti. Biz student bolğan 90-jıldardıñ işi men qazirgi uaqıttıñ qwndılığı, tipti, salıstıruğa kelmeydi. Qazirgi jastıñ qolında bäri bar, bizdiñ tüsimizge kirmegen dünielerge bala jastan ie. Biraq tehnikamen birge ösip, birge jetilip jatsa ar­man käni...
– Sport jurnalisi retinde de tanımalsız. Sporttı jaqsı bilesiz. Seydahmet Berdiqwlov sekildi ül­ken maqtanışpen jazatın bügingi qazaq sportında keyipkerler bar ma? Seydağañnıñ seksen jıl­dı­ğında Ämin Twyaqovtı köru men üşin ülken oqiğa bol­dı. Men ol kisini äñgime arqılı ğana tanitınmın. Ata­mızdıñ kökeyinde de bir ökpe twrğanday körindi. Qazir köp qwrmet körsetpey, özimiz tağı bağalay almay jürgen joqpız ba?
– Ämin atanıñ 70 jıldıq mereytoyı birer jıl bw­rın Ğılım ordasınıñ koncert zalında ötti. Zaldıñ ortasında ğana 50-60-tay adam otırdı. Ğwsman Qo­sa­nov­pen birge, KSRO qwramasında jıldar boyı öner kör­setip, külli älemdi tamsandırğan jelayaqqa degen qwr­metimizdiñ siqı sol boldı. Ämin ata öte degdar, altın süyek adam ğoy. Sol 1960 jıldardan keyin qa­zaq­tıñ mañdayına KSRO-nı qoyıp, Qazaqstan qwra­ma­sında 100 metrde jeldey esetin qazaq jüyrigi bitpep­ti. Täuelsizdik alğan 22 jıl işinde qısqa qa­şıq­tıq­tarda Qazaqstan rekordın jañartqan qazaqtıñ atın estidiñ be? Men estigen joqpın. Al bügingi qazaq spor­­­tında qwrmet twtuğa, ardaqtauğa layıq batırlar jetedi! Negizi, täuelsizdik qazaq halqı men Qazaqstandı mekendegen halıqtıñ sporttağı mol mümkindigin aştı. Bir jolı Olimpiada çempionı Ermahan Ibırayımovqa qarsı futbol oynay qaldıq. Denesi irilenip, jürisi auırlap qalsa da, talanttıñ atı talant eken. Erekeñ alañ­nıñ ortasına twrıp aldı da, şabuıldağı äriptes­te­rine bizdiñ korğanıstı qayta-qayta qiıp tastap, ädemi pas berdi de otırdı. «Mine, bwl endi aqıldı pas!» dep qaljıñdaydı özi. Osınday Jaratuşı mañ­dayı­mız­ğa bere salğan batırlardıñ erligin iştey moyınday jürip, qazaqtıñ nesibesiz halıq emes ekenine şükir deysiñ. Şükir, qazir batırlardıñ nasihatı jaman emes. Seydağañnıñ sport jurnalistikasında salğan sara jolı jaqsı jalğasıp kele jatır. Halıq alıp tumay twrmaydı. Ümitsiz emespiz.
– Sport turalı söz qozğağanda, kommentatorlıq qız­metti de aytpay ketuge bolmas. Bwl özi, meniñşe, öner sekildi. Nağız suırıpsalmalıqtı, jan-jaq­tı­lıqtı talap etedi. Bügin sol önerimizdiñ jay-küyi qalay? Äsirese, til mäselesinde. Qanday kemşilikter bar?
– Qazirgi jağdayda qazaq kommentatorlarınıñ deñgeyi ösip ketui mümkin emes. KSRO zamanında qazaq tili orıs tiline qanday qosaq bolsa, äli de sonday. Bes minut sen bilgeniñdi aytasıñ, bes minut orıstildi äriptesiñ söyleydi. Bwdan kommentatordıñ deñgeyi qa­lay össin? Jaraydı, sen orıstildiniñ ne aytqanın tü­si­­nersiñ, al qazaq jerinde tuıp, ösip, bilim alıp, kisi qatarına qosılsa da, qazaqşa nan swrap jey almaytın äriptesiñ seni tüsine me? Ol seniñ aytqanıñdı to­lıq­tıra ala ma? Keyingi kezderi ğana olar qazaqşa ep­tep «qağa» bastadı, äytpese, özinşe şırqap otıratın sätteri az emes. Bwl – birinşi sebep. Ekinşisi – qazirgi qazaq kommentatorınıñ bäri besaspap (boluğa mäjbür). Tüske deyin – tennisti, tüsten keyin – arqan tar­tıstı, keşke – hokkeydi, tün ortasında futboldı jür­gizedi. Sonıñ saldarınan, amal joq, keyde şarşı alañ aydın bolıp ketedi, futbol alañı kortqa aynalıp şığa keledi. Şayba dop bolıp jatsa da tañqal­ma­ñız. Añdausızda, ärine. Al Reseyde Utkinniñ fut­bol­dan basqa taqırıpta söylegenin elestete alasıñ ba? Kurdyukov hokkey jürgizipti dese, talaydıñ közi tas töbesine şığar edi. Olardıñ bäri bir salağa maman­dan­ğan. Bäri öz ornın, öz qwnın biledi. Al bizdiñ elimizde altı sağat tennis jürgizseñ de, bir jarım sağat fut­bol­ğa kommentator bolsañ da, tiın alasıñ. Üşinşi sebep janküyerlerde jatır. Bäri sınağış, bäri mine­giş. Tileulestik joq. Özderi üyinde tırnaq qimıldatpay jatuı mümkin, biraq kommentatorlardı sınauğa şeber. Qazirgi internet forumdarı olarğa rahat boldı. Auzına kelgenin jazadı, jetpis jeti atañdı balağattap sın aytqan boladı. Bir jolı kommentator äriptesimniñ biri sonday «qaharmandı» jeke kezdesuge şaqırıptı. Ärine, «qaharman» elesin de körsetpegen. Mısalı, mağan Swltanğali Qarataev aqsaqaldıñ sını wnaydı. Ol kisi men aytqan keybir tirkesterge kelispeui mümkin, biraq mindetti türde sonıñ balamasın wsınadı. Mine, bwl – tileulestik. Elimizde sporttıq reportajdar jürgizilgeli beri tek qosaq arasında kele jatqan qazaq tilinde sport terminderi tolıq qazaqılanıp bitken joq.
– Meniñ swraqtarıma jauap berip boldıñız. Endi Prusttıñ bes-altı swrağına qısqa-qısqa jauap alsaq.
– Käni?
– Sizdiñ süyikti ädebi keyipkeriñiz?
– Oralhan Bökeydiñ «Qar qızındağı» Nwrjan. Viktor Gyugonıñ Jil'yatın da («Teñiz beynetqorları») wnatamın. Äyteuir mağan bir jaqındıqtarı bar.
– Sizdiñ ömirdegi süyikti äyel keyipkeriñiz?
– Anam jäne barlıq analar. Älem analarsız bir jağına qaray qisayıp qwlap ketip, kül-talqan bolar edi.
– Adamdardıñ qay qasietin erekşe bağalay­sız?
– Alğausız dos köñilin. Kek saqtamaytının. Erkek­tiñ – erkek, äyeldiñ – äyel boluın.
– Dostarıñızdı ne üşin qwrmetteysiz?
– Meni barşa kemşiligimmen qosa sıylaytındarı üşin.
– Sizdiñ bastı kemşiligiñiz?
– Köp, öte köp. Bastısı – küygelektik, jalqaulıq jäne özime uäde bergiştik.
– Sizdiñ oyıñızşa, eñ qaterli jağday degenimiz ne?
– Täuelsizdikten ayırılu.
– Jaratqan bizdi qaterli jağdaylardan saqtasın! Rahmet!

Äñgimelesken Bağaşar Arıqbay.

Tüpnwsqadağı taqırıp: SÖZDİÑ SINI MEN ŞINI

"Qazaq ädebieti" gazeti

0 pikir