Särsenbi, 12 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 100164. Jazılğandar — 73702. Qaytıs bolğandar — 1269
Jañalıqtar 1841 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2013 sağat 13:58

Şırşalar jarısına tosqauıl qoya alamız ba?

Jaña jıl şırşasımen körikti. Jeltoqsan ayı döñgelenip tua sala bükil Qazaqstannıñ eldi mekenderinde şırşa alamanı bastalıp ketedi. Töbesi kök tirep, bezendirilui jalt-jwlt etip köz qarıqtırıp, talaylardıñ degbirin aladı. Äldebir meyramdıq köñil küy payda bolıp, qısı-jazı öñin bermeytin jap-jasıl tabiğat tamaşasına tamsana qaraysız. Biraq... Biraq osı şırşa tigu mäselesinde dañğoylıqqa, asırasilteuşilikke jol berip jatqan joqpız ba? Bir kündik qızıqqa bola memlekettiñ qarjısın şaşıp, şamadan tıs ısırap jasaudıñ, wlttıq ruhani qwndılıqtarğa atüsti qaraudıñ qanşalıqtı qajeti bar?

Jaña jıl şırşasımen körikti. Jeltoqsan ayı döñgelenip tua sala bükil Qazaqstannıñ eldi mekenderinde şırşa alamanı bastalıp ketedi. Töbesi kök tirep, bezendirilui jalt-jwlt etip köz qarıqtırıp, talaylardıñ degbirin aladı. Äldebir meyramdıq köñil küy payda bolıp, qısı-jazı öñin bermeytin jap-jasıl tabiğat tamaşasına tamsana qaraysız. Biraq... Biraq osı şırşa tigu mäselesinde dañğoylıqqa, asırasilteuşilikke jol berip jatqan joqpız ba? Bir kündik qızıqqa bola memlekettiñ qarjısın şaşıp, şamadan tıs ısırap jasaudıñ, wlttıq ruhani qwndılıqtarğa atüsti qaraudıñ qanşalıqtı qajeti bar?

Osığan deyin qoğamnıñ Jaña jıl meyramın toylau, toylamau jönindegi pikiri qaq jarılğan bolatın. Oğan birinşi sebep – Jaña jıl merekesiniñ hristian dinine qatıstı boluı. Ekinşi sebep – bizdiñ töl jaña jılımızdı Naurız dep tanitın jaña bir leptiñ payda boluı. Dese de, keybir ğalımdarımız Mwrat Ädjiniñ «Qıpşaqtar» attı kitabında jazılğan «Şır­şalar merekesi» degen tarauğa süyenip, bwl meyramnıñ tüp bastauı türkilerden  bastalğanın aytıp jür. Ärine, tarazınıñ bası qay jaqqa auatının uaqıt-töreşi şeşedi. Mısalı, osıdan 3-4 jıl bwrın biz aytıp otırğan şırşalar jarısı jaylı birde-bir pikir aytılmaytın. Bwl mäsele jalpıhalıqtıq prob­lemağa aynaladı degen oy üş wyıqtasaq ta tüsimizge kirmeytin. Qazir şırşa tigudiñ bäsekesine qatıstı pikirler de san aluan.

Birinşi pikir... Qazaq wltı üşin jeltoqsan – qayğısı men quanışı qatar jüretin, wlttıq ruhtı bir serpiltetin – qasietti ay. Mäselen, osı ayda qazaq derbes el boludıñ qamımen Alaş-Ordasın qwrğan. Osı ayda jastarımız totalitarlıq jüyege qarsı şığıp, 1986 jıl­ğı köterilisti jasağan. Osı ayda 300 jıldıq bodandıq qamı­tımızdı şeşip, azat memleket bolğanbız. Endi zañdı saual qoyalıq. Jaña jıl mere­kesiniñ qwndılığı men joğa­rıdağı üş oqiğanıñ ara salmağı bir-birimen para-par ma? Joq! Bizdiñ bwqarağa Alaş-Ordanıñ qada­mı, Jeltoqsan köterilisi, Täuelsizdik küni qımbat. Endeşe, nelikten wlttıq meyramdarımız şırşanıñ köleñkesinde qaluğa tiis? Şırşa tigu jarısı ne sebepti tım erte bastaladı?

Berik UÄLI, OQO äkimi apparatı basşısınıñ orınbasarı – baspasöz hatşısı:

 – Osıdan 2-3 jıl bwrın bwl mäseleni iske asırudı qolğa almaq tügil, oylaudıñ özi qisınsız edi. Bıltırdan bastap Oñ­tüs­tik Qazaqstan oblısı äkimi Täuelsizdik me­re­kesi atap ötilgenşe, oblıs aumağında ja­ñajıldıq şırşanı bezendiruge tı­yım salğan bolatın. Biıl OQO-nıñ bwl igi bastamasın Qarağandı, Mañğıstau jä­ne Qızılorda oblıstarı qoldadı. Şı­nı­men de elimizdiñ eñ bastı merekesi Täuel­siz­dik künin atap ötuimiz jañajıldıq şır­şalardıñ tasasında qalıp qoyıp jür­gen. Señ qozğaldı. Meniñşe, endi 2-3 jıl­dan keyin şırşanı bezendirudi erte qolğa alatın özge oblıstar eñ wlıq mere­ke­miz ötkennen keyin ğana Jaña jılğa qam­da­natınına senimdimin. Öytkeni bwl qo­ğam­nıñ talabı, halıqtıñ deni osılay bol­ğanın qalap otır.

Ekinşi pikir... Zaman özgergen sayın eski salt-sana birte-birte sanadan ısırılıp, onıñ ornın jaña ruhani qwndılıqtar ba­sa­dı. Sodan bolar, qazir äleumettik je­li­ler­ge bas swqsañız nemese BAQ-qa köz jü­girt­señiz boldı, şırşağa qatıstı neşe tür­li äñgimelerdi oqisız. Mısalı, biıl As­tanadağı alıp bir jañajıldıq şır­şanı boran jantaytıp ketti. Almatı qalası «Atakent» keşeniniñ aldındağı merekelik şırşa örtendi. Elimizdiñ basqa da jekelegen audandarında birqanşa şırşa otqa orandı. Äleumettik jelilerde keybir azamattar bwl oqiğalardı tabi­ğat­tıñ minez körsetuine balap ta jiberdi. Äri­ne, bäri de – Qwdaydıñ isi.

Biraq bükil aqparat qwraldarında şırşa mäselesine qatıstı tağı da bir dau tuındağanın ayta ketu kerek. Qazaqstan – damudıñ dañğıl jolına tüsken memleket. Ekonomikamız edäuir ilgerilegeninen bolar, bizdiñ oblıs ortalıqtarında orna­tıl­ğan şırşanıñ qwnı jağañızdı wsta­tadı. Mısalı, Pavlodar qalasında ti­gil­gen bas şırşanıñ qwnı 31 million teñge eken. AQŞ aqşasına şaqsañız, 200 mıñ dollar. Qarağandı qalasındağı şırşa qwnı – 20 mln, Qızılorda qalasıniki – 17 mln, Aqtau qalasıniki – 15 mln, Şımkent qa­lasıniki 14 mln teñge şamasında. Şır­şağa eñ az qarjı bölgen Oral qalasıniki 7 mln teñge. Pah, halıqtıñ qaltasındağı mwn­şama qarjını jwmsağannan ne tap­paqpız? Osı sandardı negizge ala otırıp, ortaşa körsetkişpen elimiz boyınşa jelge wşatın qarjını eseptep körelik. Mısalı, eñ qımbat 31 mln men eñ arzan 7 mln-nıñ arası 12-13 mln teñge. Elimizde 14 oblıs, oblıstıq deñgeydegi eki qala (Astana, Almatı) bar. Demek, elimizde öte bağalı 16 şırşa tigiledi degen söz. Osı 16-nı 12 mln teñgege köbeytiñiz. 192 mln teñgeniñ töbesi körinedi. Mwnıñ sırtında irili-wsaqtı 86 qala, 175 audan, 35 kent, 34 kenttik jäne 2468 auıl bar. Olardıñ barlığı qosılıp, osı bir kündik şırşağa bola tağı da şamamen 192 mln teñge jwm­say­tını sözsiz. Endi osı ekeuin qossañız 384 mln teñge «menmwndalaydı». Bwl 2 mln 560 mıñ dollarğa para-par aqşa. Tüsinikti tilmen aytqanda, däl osınday qarjı bir oblıstıñ bir jıldıq agrarlıq sektorğa böletin byudjetimen teñ degen söz.

Däuren BABAMWRAT, sayasattanuşı:

– Jañajıldıq şırşalar jarısın şekteu üşin şırşağa bölinetin byudjetti şek­tep tastau kerek. Mısalı, biıl Pav­lo­dar qalasında tigilgen şırşanıñ ba­ğasın körip, töbe şaşımız tik twrdı. Osı oqiğadan keyin biraz jigitterge habarlasıp, basqa oblıstardağı şırşa mäselesi qalay bolıp jatqanın teksertip kördim. Söytsem, barlıq qalalardağı jağday şamalas eken. «Eñ az qarjı bölindi» degen Oral qalasındağı şırşanıñ özi 7 mln teñge twradı. Al Pavlodardağı şırşa 31 mln teñge. Mwnday qımbat şırşanı qoyu­ğa qajettilik bar ma? Ärine, joq. Son­dıq­tan da, memleket tarapı qalanıñ orta­lığına tigiletin şırşanıñ bağasın bel­gilep berui tiis. Mısalı, bir qala şır­şağa bezendiriluimen qosqanda 5 mln teñge bölse, jetip jatır.

Tüyin

Memlekettiñ ideologiyalıq sayasatı tek zañ şığarumen, türli ideologiyalıq şaralar ötkizumen şektelmeytindikten, sayasatkerler men äkim-qaralar är meyramdı dwrıs atap ötip, memlekettik sayasattı nasihattauğa tırısadı. Sondıqtan da merekege meyram dep qana emes, ideologiyalıq qwral retinde qarauğa tiispiz. Mısalı, qazir biz söz etken Jaña jıl ülken ideologiyalıq qwralğa aynalıp ketti. Endi bwl ideologiyalıq sayasattı Täuelsizdik meyramına qaray oyıstırıp, jaña­jıldıq ısıraptı birte-birte joya alsaq, şırşa jarısı märesine jetpey, özdiginen toqtar edi.

Avtor: Qanat BİRLİKWLI

"Alaş aynası" gazeti

0 pikir