سەنبى, 27 اقپان 2021
جاڭالىقتار 2089 0 پىكىر 30 جەلتوقسان, 2013 ساعات 13:58

شىرشالار جارىسىنا توسقاۋىل قويا الامىز با؟

جاڭا جىل شىرشاسىمەن كورىكتى. جەلتوقسان ايى دوڭگەلەنىپ تۋا سالا بۇكىل قازاقستاننىڭ ەلدى مەكەندەرىندە شىرشا الامانى باستالىپ كەتەدى. توبەسى كوك تىرەپ، بەزەندىرىلۋى جالت-جۇلت ەتىپ كوز قارىقتىرىپ، تالايلاردىڭ دەگبىرىن الادى. الدەبىر مەيرامدىق كوڭىل كۇي پايدا بولىپ، قىسى-جازى ءوڭىن بەرمەيتىن جاپ-جاسىل تابيعات تاماشاسىنا تامسانا قارايسىز. بىراق... بىراق وسى شىرشا تىگۋ ماسەلەسىندە داڭعويلىققا، اسىراسىلتەۋشىلىككە جول بەرىپ جاتقان جوقپىز با؟ ءبىر كۇندىك قىزىققا بولا مەملەكەتتىڭ قارجىسىن شاشىپ، شامادان تىس ىسىراپ جاساۋدىڭ، ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارعا ءاتۇستى قاراۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟

جاڭا جىل شىرشاسىمەن كورىكتى. جەلتوقسان ايى دوڭگەلەنىپ تۋا سالا بۇكىل قازاقستاننىڭ ەلدى مەكەندەرىندە شىرشا الامانى باستالىپ كەتەدى. توبەسى كوك تىرەپ، بەزەندىرىلۋى جالت-جۇلت ەتىپ كوز قارىقتىرىپ، تالايلاردىڭ دەگبىرىن الادى. الدەبىر مەيرامدىق كوڭىل كۇي پايدا بولىپ، قىسى-جازى ءوڭىن بەرمەيتىن جاپ-جاسىل تابيعات تاماشاسىنا تامسانا قارايسىز. بىراق... بىراق وسى شىرشا تىگۋ ماسەلەسىندە داڭعويلىققا، اسىراسىلتەۋشىلىككە جول بەرىپ جاتقان جوقپىز با؟ ءبىر كۇندىك قىزىققا بولا مەملەكەتتىڭ قارجىسىن شاشىپ، شامادان تىس ىسىراپ جاساۋدىڭ، ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارعا ءاتۇستى قاراۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟

وسىعان دەيىن قوعامنىڭ جاڭا جىل مەيرامىن تويلاۋ، تويلاماۋ جونىندەگى پىكىرى قاق جارىلعان بولاتىن. وعان ءبىرىنشى سەبەپ – جاڭا جىل مەرەكەسىنىڭ حريستيان دىنىنە قاتىستى بولۋى. ەكىنشى سەبەپ – ءبىزدىڭ ءتول جاڭا جىلىمىزدى ناۋرىز دەپ تانيتىن جاڭا ءبىر لەپتىڭ پايدا بولۋى. دەسە دە، كەيبىر عالىمدارىمىز مۇرات ءادجىنىڭ «قىپشاقتار» اتتى كىتابىندا جازىلعان «شىر­شالار مەرەكەسى» دەگەن تاراۋعا سۇيەنىپ، بۇل مەيرامنىڭ ءتۇپ باستاۋى تۇركىلەردەن  باستالعانىن ايتىپ ءجۇر. ارينە، تارازىنىڭ باسى قاي جاققا اۋاتىنىن ۋاقىت-تورەشى شەشەدى. مىسالى، وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ءبىز ايتىپ وتىرعان شىرشالار جارىسى جايلى بىردە-ءبىر پىكىر ايتىلمايتىن. بۇل ماسەلە جالپىحالىقتىق پروب­لەماعا اينالادى دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق تا تۇسىمىزگە كىرمەيتىن. قازىر شىرشا تىگۋدىڭ باسەكەسىنە قاتىستى پىكىرلەر دە سان الۋان.

ءبىرىنشى پىكىر... قازاق ۇلتى ءۇشىن جەلتوقسان – قايعىسى مەن قۋانىشى قاتار جۇرەتىن، ۇلتتىق رۋحتى ءبىر سەرپىلتەتىن – قاسيەتتى اي. ماسەلەن، وسى ايدا قازاق دەربەس ەل بولۋدىڭ قامىمەن الاش-ورداسىن قۇرعان. وسى ايدا جاستارىمىز توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىعىپ، 1986 جىل­عى كوتەرىلىستى جاساعان. وسى ايدا 300 جىلدىق بوداندىق قامى­تىمىزدى شەشىپ، ازات مەملەكەت بولعانبىز. ەندى زاڭدى ساۋال قويالىق. جاڭا جىل مەرە­كەسىنىڭ قۇندىلىعى مەن جوعا­رىداعى ءۇش وقيعانىڭ ارا سالماعى ءبىر-بىرىمەن پارا-پار ما؟ جوق! ءبىزدىڭ بۇقاراعا الاش-وردانىڭ قادا­مى، جەلتوقسان كوتەرىلىسى، تاۋەلسىزدىك كۇنى قىمبات. ەندەشە، نەلىكتەن ۇلتتىق مەيرامدارىمىز شىرشانىڭ كولەڭكەسىندە قالۋعا ءتيىس؟ شىرشا تىگۋ جارىسى نە سەبەپتى تىم ەرتە باستالادى؟

بەرىك ءۋالي، وقو اكىمى اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – ءباسپاسوز حاتشىسى:

 – وسىدان 2-3 جىل بۇرىن بۇل ماسەلەنى ىسكە اسىرۋدى قولعا الماق تۇگىل، ويلاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز ەدى. بىلتىردان باستاپ وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى اكىمى تاۋەلسىزدىك مە­رە­كەسى اتاپ وتىلگەنشە، وبلىس اۋماعىندا جا­ڭاجىلدىق شىرشانى بەزەندىرۋگە تى­يىم سالعان بولاتىن. بيىل وقو-نىڭ بۇل يگى باستاماسىن قاراعاندى، ماڭعىستاۋ جا­نە قىزىلوردا وبلىستارى قولدادى. شى­نى­مەن دە ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى مەرەكەسى تاۋەل­سىز­دىك كۇنىن اتاپ ءوتۋىمىز جاڭاجىلدىق شىر­شالاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويىپ جۇر­گەن. سەڭ قوزعالدى. مەنىڭشە، ەندى 2-3 جىل­دان كەيىن شىرشانى بەزەندىرۋدى ەرتە قولعا الاتىن وزگە وبلىستار ەڭ ۇلىق مەرە­كە­مىز وتكەننەن كەيىن عانا جاڭا جىلعا قام­دا­ناتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى بۇل قو­عام­نىڭ تالابى، حالىقتىڭ دەنى وسىلاي بول­عانىن قالاپ وتىر.

ەكىنشى پىكىر... زامان وزگەرگەن سايىن ەسكى سالت-سانا بىرتە-بىرتە سانادان ىسىرىلىپ، ونىڭ ورنىن جاڭا رۋحاني قۇندىلىقتار با­سا­دى. سودان بولار، قازىر الەۋمەتتىك جە­لى­لەر­گە باس سۇقساڭىز نەمەسە باق-قا كوز جۇ­گىرت­سەڭىز بولدى، شىرشاعا قاتىستى نەشە ءتۇر­لى اڭگىمەلەردى وقيسىز. مىسالى، بيىل اس­تاناداعى الىپ ءبىر جاڭاجىلدىق شىر­شانى بوران جانتايتىپ كەتتى. الماتى قالاسى «اتاكەنت» كەشەنىنىڭ الدىنداعى مەرەكەلىك شىرشا ورتەندى. ەلىمىزدىڭ باسقا دا جەكەلەگەن اۋداندارىندا بىرقانشا شىرشا وتقا وراندى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەيبىر ازاماتتار بۇل وقيعالاردى تابي­عات­تىڭ مىنەز كورسەتۋىنە بالاپ تا جىبەردى. اري­نە، ءبارى دە – قۇدايدىڭ ءىسى.

بىراق بۇكىل اقپارات قۇرالدارىندا شىرشا ماسەلەسىنە قاتىستى تاعى دا ءبىر داۋ تۋىنداعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازاقستان – دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن مەملەكەت. ەكونوميكامىز ەداۋىر ىلگەرىلەگەنىنەن بولار، ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا ورنا­تىل­عان شىرشانىڭ قۇنى جاعاڭىزدى ۇستا­تادى. مىسالى، پاۆلودار قالاسىندا تى­گىل­گەن باس شىرشانىڭ قۇنى 31 ميلليون تەڭگە ەكەن. اقش اقشاسىنا شاقساڭىز، 200 مىڭ دوللار. قاراعاندى قالاسىنداعى شىرشا قۇنى – 20 ملن، قىزىلوردا قالاسىنىكى – 17 ملن، اقتاۋ قالاسىنىكى – 15 ملن، شىمكەنت قا­لاسىنىكى 14 ملن تەڭگە شاماسىندا. شىر­شاعا ەڭ از قارجى بولگەن ورال قالاسىنىكى 7 ملن تەڭگە. پاح، حالىقتىڭ قالتاسىنداعى مۇن­شاما قارجىنى جۇمساعاننان نە تاپ­پاقپىز؟ وسى سانداردى نەگىزگە الا وتىرىپ، ورتاشا كورسەتكىشپەن ەلىمىز بويىنشا جەلگە ۇشاتىن قارجىنى ەسەپتەپ كورەلىك. مىسالى، ەڭ قىمبات 31 ملن مەن ەڭ ارزان 7 ملن-نىڭ اراسى 12-13 ملن تەڭگە. ەلىمىزدە 14 وبلىس، وبلىستىق دەڭگەيدەگى ەكى قالا (استانا، الماتى) بار. دەمەك، ەلىمىزدە وتە باعالى 16 شىرشا تىگىلەدى دەگەن ءسوز. وسى 16-نى 12 ملن تەڭگەگە كوبەيتىڭىز. 192 ملن تەڭگەنىڭ توبەسى كورىنەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ءىرىلى-ۇساقتى 86 قالا، 175 اۋدان، 35 كەنت، 34 كەنتتىك جانە 2468 اۋىل بار. ولاردىڭ بارلىعى قوسىلىپ، وسى ءبىر كۇندىك شىرشاعا بولا تاعى دا شامامەن 192 ملن تەڭگە جۇم­ساي­تىنى ءسوزسىز. ەندى وسى ەكەۋىن قوسساڭىز 384 ملن تەڭگە «مەنمۇندالايدى». بۇل 2 ملن 560 مىڭ دوللارعا پارا-پار اقشا. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا، ءدال وسىنداي قارجى ءبىر وبلىستىڭ ءبىر جىلدىق اگرارلىق سەكتورعا بولەتىن بيۋدجەتىمەن تەڭ دەگەن ءسوز.

داۋرەن بابامۇرات، ساياساتتانۋشى:

– جاڭاجىلدىق شىرشالار جارىسىن شەكتەۋ ءۇشىن شىرشاعا بولىنەتىن بيۋدجەتتى شەك­تەپ تاستاۋ كەرەك. مىسالى، بيىل پاۆ­لو­دار قالاسىندا تىگىلگەن شىرشانىڭ با­عاسىن كورىپ، توبە شاشىمىز تىك تۇردى. وسى وقيعادان كەيىن ءبىراز جىگىتتەرگە حابارلاسىپ، باسقا وبلىستارداعى شىرشا ماسەلەسى قالاي بولىپ جاتقانىن تەكسەرتىپ كوردىم. سويتسەم، بارلىق قالالارداعى جاعداي شامالاس ەكەن. «ەڭ از قارجى ءبولىندى» دەگەن ورال قالاسىنداعى شىرشانىڭ ءوزى 7 ملن تەڭگە تۇرادى. ال پاۆلودارداعى شىرشا 31 ملن تەڭگە. مۇنداي قىمبات شىرشانى قويۋ­عا قاجەتتىلىك بار ما؟ ارينە، جوق. سون­دىق­تان دا، مەملەكەت تاراپى قالانىڭ ورتا­لىعىنا تىگىلەتىن شىرشانىڭ باعاسىن بەل­گىلەپ بەرۋى ءتيىس. مىسالى، ءبىر قالا شىر­شاعا بەزەندىرىلۋىمەن قوسقاندا 5 ملن تەڭگە بولسە، جەتىپ جاتىر.

ءتۇيىن

مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق ساياساتى تەك زاڭ شىعارۋمەن، ءتۇرلى يدەولوگيالىق شارالار وتكىزۋمەن شەكتەلمەيتىندىكتەن، ساياساتكەرلەر مەن اكىم-قارالار ءار مەيرامدى دۇرىس اتاپ ءوتىپ، مەملەكەتتىك ساياساتتى ناسيحاتتاۋعا تىرىسادى. سوندىقتان دا مەرەكەگە مەيرام دەپ قانا ەمەس، يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندە قاراۋعا ءتيىسپىز. مىسالى، قازىر ءبىز ءسوز ەتكەن جاڭا جىل ۇلكەن يدەولوگيالىق قۇرالعا اينالىپ كەتتى. ەندى بۇل يدەولوگيالىق ساياساتتى تاۋەلسىزدىك مەيرامىنا قاراي ويىستىرىپ، جاڭا­جىلدىق ىسىراپتى بىرتە-بىرتە جويا الساق، شىرشا جارىسى مارەسىنە جەتپەي، وزدىگىنەن توقتار ەدى.

اۆتور: قانات بىرلىكۇلى

"الاش ايناسى" گازەتى

0 پىكىر