Bauyrjan Momyshúlynyng 1948 jyly Sibirde Maghjan Júmabaevty kórgenine Siz senesiz be? Men senem. Óitkeni Júmabek Tәshenov shaqyrtqanda Baukeng múny óz auzymen aitqan. «Narkesken» hikayatymda has batyrlardyng kezdesuin Baukenning kýndeligine sýienip jazdym. Erinbeseniz, oqyp kóriniz!

Tәshenov endi búdan da manyzdy әngime bar degendey Baukene oily jýzimen barlay qarap, Soltýstik Qazaqstannyng Beynetqor audanynda istegen kezin oisha esine aldy. Búl qazaqtyng mandayyna bitken súrapyl aqyn Maghjan Júmabaevtyng tuyp-ósken jeri bolatyn. Sonda istegen ýsh jyldyng ishinde Júmabek Ahmetúly syrminez azamattardan Maghjan turaly talay-talay әngimege qanyqqan. «KPSS tarihy» degen qalyng múqabamen qaptalghan, latynsha kitaptyng ishine jymdastyryla tigilgen betterden aituly aqynnyng ólenderin de oqyghan. Endi sol ayauly azamattyng atylyp ketti degennen keyingi bir sybysyn estip, Baukennen sonyng anyq-qanyghyn súrady. Batyr da Júmekene barlay qarady. Ile-shala shúghyl sheshim qabyldaghanday:

–  Sekretke qalay ediniz?– dep súrady amalsyz.

Namys nayzaghayy osyp ótkendey Júmekenning kózi jarq etti.

–  Satqyndyqty suqanym sýimeydi!

–  Á-ә, onda bopty, men kózimmen kórgenimdi ghana bayandayyn. Senu-senbeu – óz erkinizde.

–  Jaqsy, Bauke. Sizge senbey, kimge senemiz!? Qúlaghym sizde.

Bauyrjan Momyshúlynyng qabaghy qars jabylyp, túnghiyq múngha batqanday kýige endi. Súnghyla jan osydan on shaqty jylday búrynghy oqighany esine týsirip, oiyn jinaqtap, sózin júptaghanday nedәuir ýnsiz otyrdy da, kýmbirlegen qonyr dausymen tebirene sóilep ketti.

– 1948 jyly men Sibirdegi 59-brigada komandiyrine orynbasar bolyp taghayyndaldym. Túrghan jerimiz – Magadan oblysy Susuman audany edi. Kezekti әskery jattyghular ótkizip jýrgen kezimde nu ormannyng arasynda otqa jylynyp otyrghan bir top adamdy kórip, manyna jaqyndadym. Kiygen kiyimderi kózge oghashtau, әsili sottalghandar bolsa kerek. Olardan ózgesheleu, basynda týlki tymaghy bar bir adam 10-15 metrdey jerde óz aldyna jylynyp otyr eken. Týr-әlpetine qarasam, qazaq siyaqty. Men soghan jaqyndap kelip, qazaqsha «Assalaumaghaleykým!» dep sәlem berdim. Ol mening sәlemimdi erin úshymen ghana qabyldap, týrime odyraya qarady da, ýndemey otyra berdi. «Búl ne qylghan adam?» dep, oiymdy jinap ýlgergenshe, әlgi kisi teris qarap otyrghan kýii:

–  Maghan jaqyndama, bәlem júghyp ketedi,– dedi taza qazaqsha. Sol kezde baryp mening esime zamanynan asyp tughan Maghjan aqyn týsip, onyng ólenderin jatqa aita bastadym. Ol sәl jibip:

–  Jigitim, bizdi qogham alapestey alastap, itjekkenge aidaghan. Endeshe sening de júghysuyng beker, maghan jolaushy bolma. Ziyanym tiyip ketedi!– dep eskertti. Sóilegende kisige tik qaramay, moynyn bir jaghyna búryp, qyryndau otyrady eken. Qansha tyrysyp ýnin qatqyl shygharghysy kelgenimen, tumysynan dausy biyazy, minezi júmsaq ekeni bayqalyp qaldy.

Ne aitpaghy beseneden belgili edi. «Ertengi kýninen ýmiti bar adam bizdeylerding ólenin de oqymas, manyna da jolamas bolar! Neng bar mende? Qaraptan-qarap kýiip ketesin, naqaqtan kýiesin» degeni ghoy. Ózining hali qyl ýstinde túryp, bostandyqta jýrgen menen kómek súraghannyng ornyna qayta maghan jany ashyp otyr. Jýregi attyng basynday, keng peyil, darhan kónildi,  abzal azamat-ay!.. Naghyz er minezdi, izgi jýrekti jannyng qylyghy ghoy. «Manyma jolama! Naqaqtan kýiesin...» Teris ainalyp kete beruge dәtim shydamady. Endi onyng qazaqtyng aqiyq aqyny Maghjan ekenine әbden kózim jetip, shamam kelse kómekteskim kelip:

–  Bәlkim, bir septigim tiyip qalar, Maghjan agha! Qanday kómek kerek!– dedim tamaghyma óksik tyghylghanyn sezdirmey.

–  Kómek deymisin!? Qapelimde ne deyin?! Shamang kelse, meni elge jetkiz! Áriyne, eng әueli ózine ziyanym tiyip ketpeuin oila,– dedi.

–  Jaqsy, degeniniz bolsyn! Men on shaqty kýnning ishinde qayta oralamyn. Sol kezde dayyn bolynyz,– dedim de kete bardym. Bayaghyda bir danyshpannyng «Qúdaydyng ishek-silesin qatyrghyng kelse, josparyndy jayyp sal!» degen әzil-shyny aralas eskertpesin oqyp edim. Ayna-qatesiz, dәl aitypty. Kýni búryn kesip-piship  aitugha bola ma?! Áskery temir tәrtip te sening oiyna kelgendi istep, iyleuine kóne bere me?! Men sol sәtte oghan qaytsem de kómektesem dep, tas týiin bekigen bolatynmyn. Alayda, issapargha attanyp ketip, kelisken uaqytta ýlgerip kele almadym. Uaghdalasqan merzimnen on kýndey keshigip kelsem, týrmening bastyghy maghan onyng sal aidap jýrip sugha ketip qaytys bolghanyn aitty...

Batyr tereng kýrsindi. Adamzat tarihyndaghy tendesi joq qandy qasapta jan balasynyng oiyna kelmegen shúghyl sheshim qabyldap, san ret qorshaudy jaryp shyghyp, әlemdik әskery ónerge janalyq engizgen Bauyrjan Momyshúly qazaqtyng mandayyna bitken marqasqa Maghjan aqynyn qútqara almaghanyna ózin kinәli janday sezinip, qapalanyp otyr.

–  Qapalanbanyz, Bauke! Aydauda jýrgen «halyq jauyn» bosatyp alu, elge jetkizu oiynshyq pa eken?! Keshegi kósem Stalin joldastyng ózi tughan úlyna kómektese almaghan. Yakov Djugashvily men Yuliya Meliserding taghdyryn menen góri Siz jaqsy bilesiz ghoy,– dep júbatty Júmeken.

...Qos sayypqyran odan arghysyn ýnsiz ghana úghysyp, ishten tyndy. Kóp úzamay Tәshenov ol kezde júrt atyn ataudyng ózinen ólerdey qorqatyn Maghjan Júmabaevtyng jesiri Zyliqagha Almatydan baspana bergizdi. «Oybay, óituge bolmaydy ghoy, «últshyl» degen aiyp taghyp, qúrtyp jiberedi!» dep, saqtandyrghysy kelgenderge qaysar azamat: «Qúrtsa qúrtsyn, Alashtyng arystarynan janym artyq pa?! Maghan «últshyl» dep aiyp taghatyndargha týkirdim» dep, kesip tastady.

Ábdildabek Salyqbay

Abai.kz