Áleumettik jelide AQSh‑ta túratyn belgili qazaq filosofy Valihan Tuleshov pikir bildirdi. Áriyne, AQSh‑tyng «arnayy әskery qimyly» nәtiyjesinde Venesuela preziydenti, diktator Maduronyng tútqyndaluy әlemde әrtýrli pikirlerdi tuyndatty. Eng aldymen búghan Resey men Qytay ýn qatyp, AQSh‑tyng búl әreketin  «Halyqaralyq zang normalaryn búzu» dep aiyptady. Resey osy mәsele boyynsha jedel týrde BÚÚ Qauipsizdik kenesining kezekten tys otyrysyn ótkizudi talap etti. Europa oghan birjaqty bagha beruden taysaqtady.

Degenmen, sol arqyly Europanyng ózi osy mәselemen Resey‑Ukraina soghysy arqyly betpe‑bet kelip otyrghanyn jasyrmau kerek. Osy eki el arasyndaghy tórt jyl boyghy shiyelenisti shayqasta Europa Reseydi agressor el retinde tanyp, Ukrainany qoldaumen keledi. Sondyqtan, Europa kez kelgen avtoritarlyq‑diktatorlyq memleketterdi qoldamaytynyn osy joly taghy da bildirdi...

Búl mәsele Qazaqstanda da ekiúdayy jaghdayda qarastyryluda: bir jaghy: «Maduro qanshama diktator bolsa da, әrbir elding óz  tandauy boouy tiyis. Oghan syrtqy kýshter aralaspaydy» degen, shyn mәnisinde demokratiyalyq kózqarastardy algha tartsa, ekinshi jaghy: «Qazirgi zamanda qaysybir diktatorlyq el әlemge qauip tóndirip jatsa, әlem odan zardap shegip jatsa, onda ol eldi «diktaturadan qútqaru» qajet. Yaghni, tek qana diktator ghana birjaqty shabuyldap, oghan qarsy túrghan demokratiya ózin osy qorghay almasa – әlemdi soghys órti jaylaydy» degen pikirler aityp jatyr.

Syrt kózben qarasaq, eki jaqtyng da sózderining jany bar: sebebi, Europa memleketteri «Ukrainagha kómek» koalisiyasyn qúryp, Ukrainany qarulandyryp otyr ‑ Europa múny «tәuelsiz kórshi memleketke әskerin kirgizip, birshama bóligin jaulap alghan Resey agressiyasyna qarsy túru» dep úghady. Endeshe, qazirgi әlem Halyqaralyq zang normalaryn ayaqqa taptaushi diktatorlorgha osylay qarsy túra aluy kerek degen pikirde ekenin kóremiz.

Al, Maduro bolsa, әlemdegi eng múnayy kóp elding basshysy bola otyryp, óz halqyn qayyrshylyq jaghdaygha jetkizgen avtokrat, diktator ekeni belgili. Sondyqtan, AQSh-­tyng búl «arnayy әskery qimyly» әlemdegi barlyq diktatorlar men avtokrattargha eskertu dep qabyldanyp jatyr...

Búl oqighanyng Ortalyq Aziya elderine tiygizer әseri bar ma?

Ókinishke oray, qazaqstandyq sarapshylar tarapynan oqighany osy baghytta taldau oryn ala qoyghan joq. Nege deseniz, búl sarapshylardyng ony baghalauy soghysyp jatqan kórshilerge, tipten, ózimizge de bir qyrymen  bolsa da salystyrmaly qatysy bar ekenin bilgennen bolar, bәlkim...

Biraq, onday saraptamany shet elde, naqtysynda AQSh‑ta túryp jatqan qazaq filosofy Valihan Tuleshov berdi. Endi osyghan nazar audarayyq:

«Dostar, Madurony ústaudyn, sóitip,  Batys jartyshardy AQSh baqylauyna aluyn «Qazaqstan, Ortalyq Aziya men Týrki dýniyesi ýshin ashylghan erkindik terezesi» deuge qatysty mәtindik týsinikteme úsynghym keldi.

Venesuela ainalasynda bolyp jatqan oqighalar, meninshe, «әskery operasiya» da emes, «eskalasiya» da emes, HH ghasyrdaghy óreskel imperiyalyq sayasatqa qayta oralu da emes.

Eger terenirek qarasaq, búl – mýlde basqa dengeydegi qúbylys. Búl – jahandyq biylik teksturasynyng tektonikalyq yghysuy.

Múnda eng basty nәrseni týsinu manyzdy: AQSh aumaqty basyp alghan joq, olar tek antiamerikandyq sayasattyng bir týiinin, yaghny bir nýktesin alyp tastady.

Maduro derbes subektiden góri, birneshe bógde yqpaldyng (qytaylyq, reseylik, iydeologiyalyq jәne kriminaldyq-resurstyq) týiisu, bekitilu nýktesi boldy. Ony alyp tastau – rejimning auysuy emes, Búl ‑ osy jartyshardaghy anomaliyaly auru belgilerin, «geosayasy isikti» alyp tastau degen sóz.

Yaghni, búl ‑ «qalypty dýniyelerdi qalpyna keltiru ýshin oghan jat nәrseni sylyp tastay talatyn әlemde ómir sýrip otyrmyz» degendi bildiredi.

Egemendik te endi búrynghyday tútas, myzghymas qúbylys bolmay qaldy.

Klassikalyq egemendik boyynsha bir memleketting basshysyna qatysty «qol súghylmastyq» qarastyrylghan. Býgin búl týsinik óz kýshin joydy.

Eger agressorlyq tanytushy memleket basshysyn soghyssyz әri okkupasiyasyz, shekteuli qimylmen alyp tastau mýmkin bolsa, onda әr eldegi egemendik shartty jәne keuekti sipatqa ie desek boolady.

Búl – «halyqaralyq qúqyqty búzu» emes, búl eski sayasy jýie qabyrghasynyng kýireuining belgisi.

Osy arqyly AQSh maydan ashyp otyrghan joq, kerisinshe óz tylyn jauyp jatyr.

Al, Batys jartysharynda «amerikalyq baqylau ornatu» – «Monro doktrinasyn» qaytalau  emes.  Búl – әlemning sayasy jýiening ózgerui.

Nәtiyjesinde, Batys jartyshary ekspansiya aimaghyna emes, órkeniyettik tylgha ainalady (energetikalyq túrghydan ózin-ózi qamtamasyz etetin, logistikalyq jaghynan basqarylatyn jәne qarjylyq túrghydan boljamdy tyl).

Al túraqty tyl AQSh-qa «agressiya emes, әlemning basqa bólikterinde ómirge qauip tóndirmeytin әreketter jasau erkindigin» beredi.

Búl, jalpy, әlem ýshin asa manyzdy, al, Ortalyq Aziya ýshin tipti sheshushi mәnge iye.

Óitkeni AQSh-tyng tyly túraqsyz bolsa, Vashington  antiymyralargha beyim keledi.

Al tyl myqty bolsa, túraqtylyq ýshin «ózge bir elding mýddesin óz maqsatyna qúrban etu qajettiligi» joyylady.

Sondyqtan býgingi AQSh‑ta bolyp jatqan oqighalar Qazaqstannyn, Ortalyq Aziyanyng jәne Týrki dýniyesining erkindik ayasyn keneytedi degen oidy algha tartamyn.

Osy jaghdayda «Týrki dýniyesi» bireuge qarsy joba retinde emes, órkeniyettik joba retinde qalyptasa alady. Al, Ortalyq Aziya bufer boludan qalyp, «júmylghan júdyryqtay» birlikke ainalady.

Endeshe, «Maduro oqighasy» Qazaqstan, Ortalyq Aziya jәne Týrki dýniyesi ýshin qysym emes, úzaq merzimdi geosayasy әri geoekonomikalyq erkindik terezesin ashu degendi bildiredi. Múnday terezeler tarihta siyrek ashylady jәne ýnsiz jabylady».

Valihan Tuleshov

( V.Tuleshovtyng pikiri qazaqshagha yqshamdap audarylyp berildi),

Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz