Jaratushy Bú Dýniyeni 6 kýnde jaratty deydi. Qúranda Allanyng әrbir kýni Jer betindegi myng jylgha teng ekeni aitylady.

Ghylym Jer betindegi tirshilik alghash suda bir jasusha kletka qalpynda payda bolyp evolusiya sodan bastaldy deydi. Alayda bir jasushaly tirshilikting qaydan, qalay payda bolghanyn naqty týsindire almaydy. Tirshilik bastauyna Jer betinde qolayly tabighy jaghday qalyptasty dep týsindiredi. Yaghni, ghylym boyynsha Jer betindegidey qolayly tabighy jaghday gharyshtyng qay týkpirinde payda bolsa sol jerde tirshilik mindetti týrde payda bolugha tiyis. Alayda, ol «qolayly tabighy jaghday» óz-ózinen qalay payda bolady? Nemese ol jaghdaydy kim jasaydy, o jaghyna ghylym barmaydy. Al, kiyeli kitaptar bolsa Jer betindegi «tirshilikke qolayly jaghdaydy» Qúdiret IYesi jaratty deydi.

Sonynmen, ghylym tirshilik óli tabighattan evolusiya nәtiyjesinde shyqty dep biledi. Tirshilikke tәn jan men sana sol tirshilik iyesining evolusiyalyq damuynyng nәtiyjesi dep biledi.

Al, din bolsa jan men tәndi bólip qaraydy. Tәn – tabighattan, jan – Alladan.

Ghylym men din arasyndaghy osynau ghasyrlargha sozylghan alaman aitysqa qarap otyryp, ghylym betke ústap otyrghan sol evolusiyanyng ózi Jer betindegi Jaratushy Jobasy bolmasyna kim kepil degen oy keledi. Qúrangha jýginsek ghalamdaghy ilim kilti – Allada. Olay bolsa adamzat balasynyng erteli-kesh ashqan ghylymy janalyqtarynyng bәri Jer betindegi Jaratushy Jobasynyng jýzege asuy. Yaghni, sol tabighat zandaryn bir-birlep tarqatyp kele jatqan ghylymy qadamdardyng barlyghy týptin-týbinde óz Jaratushysyna alyp baratyn tarau-tarau joldar. Árbir ýlkendi-kishili ghylymy janalyq dýniyeni tanu jolyndaghy, yaghny aqiqatty tanu jolyndaghy baspaldaqtar. Ol baspaldaqtar biyiktegen ýstine biyiktep absolutti tanugha bastap barady. Al, absolutti aqiqat - Haqtaghallanyng ózi.

Dýniyetanymdaghy ghylymnyng býgingi biyigi kvanttyq fizika ashqan janalyqtar. Sol biyikke alghashqy kóterilgen ghalymdardyng biri úly fizik Maks Plankting kózi eng aldymen absolutti aqiqatqa týsti. Óz kózi kórgen osynau aqiqatty әlem aldynda ashyq moyyndady:

«Ghalamdy Joghary Sana biyleydi. Álemdegining bәri Onyng kózge kórinbeytin, bayqalmaytyn, biraq rastyghy kýmәn tudyrmaytyn quatymen baylanysyp túr» dep mәlimdedi.

Búl mәlimdemeden neni kóremiz? Búl mәlimdemeden biz tabighat túnghiyghyna tereng sýngigen zamanauy ghylym aldynan Jogharghy Sananyng shyqqanyn kóremiz.

Qasiyetti kitaptar Adam ruhynyng Alladan ekenin aitady.

Sonyng bir dәleli – Adamnyng jasampazdyghy. Jasampazdyq - Allagha tәn qasiyet. Jalpy sana, Jaratushygha tәn sana, bir orynda túrmaytyn, ýnemi qozghalys, izdenis, talpynys ýstinde bolatyn ruh. Ýngirde túrghan jabayy dәuirining ózinde de Adam mal tәrizdi tek qaryn toqtyghymen ghana shektelmepti.Qolyna qashau alyp sol ýngir qabyrghasyna suretter salypty. Búdan biz balang sananyng qorshaghan orta turaly oilana bastauyn, ony týsinuge talpyna bastauyn kóremiz. Nemese, Adam shygharmashylyghynyn, jasampazdyghynyng tәi-tәy basqan shaghyn kóremiz. Sol talpynys, jasampazdyqqa degen myndaghan jyldyq úmtylys Adam balasyn órge bastap býgingi órkeniyetke alyp kelipti.

Alghashqy adamdar aldymen ózin qorshaghan ortany tanugha talpynypty. Óz kózine kórinip túrghan tabighatty qúdiret depti. Kýrkiregen kýn, týnergen týn, ailapat aspan, kók tiregen tau, japyraq jayghan aghash, syldyraghan su, - osynyng bәri olar ýshin tylsym da týsiniksiz qúdiret bolyp kórinipti. Sondyqtan da jabayy Adamgha jarqyraghan Kýn de tәnir, aspandaghy Ay da tәnir, týnergen tau da tәnir, jalyndaghan ot ta tәnir, syldyraghan su da tәnir, japandaghy jalghyz aghash ta tәnir. Solargha tabyndy. Dýniyetanym jolyndaghy osynau izdenisteri Adamdy annan alystata berdi. Adamdyqqa bastady. Adam shyn IYesin tany almasa da, sol IYesi jaratqan nәrselerge tabyndy. Búl da bolsa progress edi. Damu adamzatty ózining shyn IYesin tanugha alyp kele jatty. Damy kele Adam, Jaratushy jibergen payghambarlar arqyly ózining shyn IYesin tanydy. Payghambarlar adamzatqa osynau úly aqiqattan habar berdi. Alayda, tәni – jerden, jany- Haqtan jaratylghan Adam ekiúday ómir sýrdi.Tәn qoregi ýshin kýn qúrghatpay alysty, arpalysty. Alayda jan qoregin taba almady. Adam bayghús sharq úryp jan qoregin izdedi. Qúdayyn jerden emes , kókten izdedi. Adam jany, sóitip, ózining IYesin, tegin izdedi. Osy tústa payghambarlar arqyly Jaratushy olargha uahy týsire bastady. Adam jәili, әlem jәili úly aqiqattan habar bere bastady. Bú Dýniyening basy men ayaghy jәili, Jer betindegi Adam missiyasy jәili. Ózining shyn IYesin tapqan adamzat ýshin búl habar úly asu boldy. Adam Adam bolyp ense kóterdi. «Oqy! Oqy! Oqy!» deumenen Qúraniy-Kәrim týse bastady. Adam balasy ghylymgha boy úrdy, tabighat zandaryna ýnildi. Ásirese, Renessans túsynda Adam zamanauy dýniyetanu negizin qalady. 19 ghasyrda ómirding payda boluy jayly evolusiya teoriyasy ómirge keldi. Evolusiyanyng ómirge kelui «ómirdi bizge Qúday berdi» degen senimge soqqy bolyp tiydi. Adam Qúdaygha kýmandana bastady.

19 ghasyr ayaghynda Fridrih Nisshe: «Qúday óldi!» dep jar saldy. Ony estigen Fedor Dostoevskiy: «Esly Bog umer, to cheloveku vse pozvoleno?» dep ýn qatty.

19 ghasyr ayaghynda ghylymgha, injenerlik tapqyrlyqqa negizdelgen industrialdy kapitalistik qogham tarih sahnasyna shyqty. Al, kapitalizmning Qúdayy aqsha edi. Sol aqsha Qúdayyna tabynghan imperialistik jana zaman jyrtqyshtaryna moralidik qaghidalary joghary din kedergi bola bastady. Bәrin amoralidi aqsha biylegen jyrtqysh zamangha Qúday kedergi boldy. Sondyqtan odan qútylu kerek boldy. Qúdaydy odan әrmen tómpeshteu jana 20 ghasyrda odan әrmen beleng aldy.

Qúdaydy qudalauda HH ghasyr kommunisteri aldyna jan salmady.Kenes Odaghynyng alghashqy jyldary jastar arasynda «qúdaysyzdar qoghamy» qúryldy. Olar Qúrandy órtedi, meshit, shirkeulerding kýlin kókke úshyrdy.Nәtiyjesinde Kenes Odaghy shyn mәnindegi «qúdaysyzdar qoghamyn» qúrdy. Alayda, búl qogham Qúdaydyng qarghysyna úshyrap kóp úzamay óz-ózinen qúlady.

HH- ghasyr ayaghyndaghy Batys әlemindegi diny ahualdy amerikandyq әigili ghalym-qayratker Pat Biukenen «Batys ajaly» kitabynda bylay dep baghalady.

«1950 jyldary ajyrasu degen negizderding negizin shayqaytyn janjal bolatyn, jasandy týstik tastau qylmys bolatyn. Al gomoseksualizm bolsa aitugha auyz barmaytyn azghyndyq bolatyn. Al, býginshe?! Qiylghan nekelerding jartysy jarty jolda jayrap jatyr. Aytugha auyz barmaytyn qyztekelik aqparat qúraldarynyng auyz suy qúryp aitatyn taqyrybyna ainaldy».

«Taurat Qúdayyn ysyryp tastap onyng oryntaghyn naryq Qúdayy Aqsha iyelendi. Seks, danq, aqsha, biylik – mine býgingi jana Amerikanyng jana qúdaylary osylar»

«Katoliyk, protestant, pravoslavtar- býgindi búlardyng bәri birigip batys órkeniyetining janazasyn shygharyp jatyr»

«Europalyq Odaqtyng jiyrma jeti memleketi ishinde tek jalghyz músylman Albaniya ghana 2000 jylghy kórsetkish boyynsha halyqty qúryp ketuden saqtaytyn demografiyalyq ósu dengeyin saqtay aldy. Al, qalghan Europalyq Odaq elderinde demografiyalyq ósu dengeyi emes, óshu dengeyi kýn tәrtibine shyqty»

«Otbasy aldyndaghy jauapkershilikten erkek, әiel, bala demey bәrin bosatu arqyly Europa sosialisteri jalpy otbasy institutynyng ómirdegi rólin әlsiretti. Nәtiyjesinde otbasy joyylugha bettedi. Onyng saldarynan Europa joyylugha bettedi»

«HH-ghasyrdyng eng súrapyl orynauysuy әielding otbasynan ofiske orynauysuy boldy. Sóitip adamdy ystyq úyasynan ajyratqan bú qúbylys saldarynan otbasy otbasy boludan qala bastady. Sonynmen feminizm dәstýrli otbasynyng ghana emes, kýlli Batystyng týbine balta shabugha kiristi» (Pat Biukenen: «Batys ajaly»)

Osy tústa әiel tendigi degen úranmen Batystyng Shyghysqa úsynyp otyrghan genderlik sayasaty (әiel tendigi әdemi úghym. Oghan eshkimning qarsylyghy joq. S.E.) Shyghys elderindegi demografiyalyq dýmpudi tejeu sayasaty edi. Demek, genderlik sayasatqa dalaqtap ilese beru - óz elinning demografiyalyq ósuine emes, óshuine ýles qosu bolyp shyghady. Qazaqstangha da kelip jetken bú baghdarlama maqsaty týptin-týbinde qazaqtyng kóp balaly dәstýrli otbasyn azaytyp, salt basty, sabau qamshy sheneunik әielder armiyasyn kóbeytuge әkeledi. Búny biz Biukenen keltirgen mysaldardan úqtyq. Demek, kóp balaly otbasy degen úghym salt basty, sabau qamshy әielder ýshin olardyng mansap jolyndaghy kedergi bolyp kórineri haq.

Órkeniyet kóshin bastap kele jatqan býgingi Batys elderindegi Adam ahualyna erekshe nazar audaru sebebimiz býgingi Batys problemalary kýni erteng Shyghystyng da aldynan shyghary haq. Óitkeni býgingi Batys – ertengi Shyghys. Sondyqtan, Pat Biukenenning jan aiqayyna taghy da qúlaq týrelik:

«Osydan qayshylyq kelip shyghady: el neghúrlym bay bolghan sayyn halyq azaya bastamaq, qúry bastamaq. Óz mýshelerine meylinshe bostandyq, baqyt, rahat syilaugha úmtylghan qogham, sonyng nәtiyjesinde óz halqynyng janazasyn ózi shyghara bastamaq. Myna tabaldyryqtan attaghan jana ghasyrda, bizding boljauymyzsha, tarihy tauqymetti kóp tartqan músylman, qytay tәrizdi halyqtardyng aiy onynan tumaq. Endigi jerdegi әlem qojasy osy halyqtar boluy mýmkin. Qasiyetti kitaptarda: «Týpting –týbinde jarylqanatyn momyndar bolady. Jer solargha qalady» » delingen ghoy...

«Batys órkeniyeti óledi» degen alghashqy diagnozdy HH-ghasyr basynda ózining atyshuly «Evropa ymyrty» kitabynda nemis filosofy Osvalid Shpengler jasady. Adamzat ózining tabighy ortasynan ketip ýlken megapoliys-shaharlargha shoghyrlana bastady. Jәne búl tendesiya barghan sayyn ýdeude. Álimsaqtan jerge jaqyn bolghan, býkil tirligi jermen bite qaynasqan Adam balasy endi jerden alystap alyp shaharlargha shoghyrlana bastady. Búl Adam psihikasyn týbegeyli ózgertti. Tabighat ananyng ayauly ayasynan shyqqan Adam balasy ýide de, týzde de tórt qabyrghaly tas ýilerden shyqpaytyn boldy. Adam jerden jaratylghan. Jәne Adam Adam bolghaly tabany jerden ajyramaghan. «Megapolister Adamdy jerden ajyratty. Jerden ajyraghan Adam baqyttan ajyrady. Onymen qoymay megapolister adamdy dәstýrli mәdeniyet, dәstýrli otbasy, dәstýrli dýniyetanymynan da ajyratty» deydi búl filosof. Shpenglerding týiindi pikiri tómendegidey:

« Dinsiz, dәstýrsiz, sharua bitkendi suqany sýimeytin jana parazit qala halqy payda boldy» «Búnday әlemdik astanany qúraytyn halyq emes - qara tobyr» «Búnday qalalargha óz mәdeniyetin alyp kelgender búnday qalanyng qúrbanyna ainalyp tynady»

(O.Shpengler. «Zakat Evropy»)

Shyghys elderi arasynan osynday zamanauy órkeniyetke qol jetkizgen el Japon eli ekeni belgili. Sózsiz, Tokioda birinshi bolghan Adam bú qalanyng jalt-júlt etken syrtqy kórinisinen kóz ala almaydy. Biz de sonday kýidi bastan keshtik. Qalay qarasang da injenerlik oidyng shyrqap ósuin kóresin.Kóresing de, osynday damyghan, әlemdi artqa tastap ketken japondar qanday baqytty dep tang qalasyn. Sóitsek, búl alghashqy әserden tuyndaghan aldamshy sezim eken. Damyghan qalalyq órkeniyetting ekinshi betin ertesine kórdik. Týnde jerasty ótkelden ótip kele jatyp jerde karton qaghaz tósenip jatqan eki jýzdey kisini kórdik. Búlar qarsylyq aksiyasyn ótkizip jatqan júrt bolar dep oiladyq. Súrastyrsaq olay emes eken. Búl jatqandar baspanasyz, júmyssyz, ýisiz-kýisiz dalada qalghan bomjdar eken. Biz kórgen ótkel búl alyp shahardyng bir ghana jerasty ótkeli! Al búl qalada jerasty ótkelder sany myndap sanalady emes pe? Sonda dalada qalghan bayghústar sany tym kóbeyip ketpey me? Sóitip, biz baqytty japondar turaly shapshang baylam jasaghan bolyp shyqtyq. Biz Japoniyada jýrgen kezde (26.09.10 – 02.10.10) Japoniya premier-ministri el parlamenti aldynda sóiledi. Bayandamasynda ótken 2009 jyly suisidpen 30 000 japonnyng óz-ózine qol salghanyn aitty.

Eger biz Japoniyany zamanauy órkeniyet kóshin bastap kele jatqan elding biri desek, Tokiony adam jәne aqsha resurstary mol shoghyrlanghan әlemdik astana desek, onda osy dengeyge úmtylghan damushy elderding erteni qalay bolatynyn edestetu qiyn emes.

Paradokstyng kókesi sol - әlikýnge deyin adamzat damudyng osynau kapitalistik jolynan ózge joldy tappapty. Al osynau, bizderdi jarqyn bolashaqqa bastap bara jatqan, tek aqshagha, tabysqa tabynghan joldyng qanday «baqytqa» alyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Paradokstyng kókesi osy.

Postsovettik kenistikte sol «jarqyn bolashaqqa» bizben birge bettegen el – Resey. Endeshe reseylik zertteushi Sergey Valisevting osy taqyrypqa baylanysty pikirine den qoyalyq. Mysaldar onyng songhy shyqqan atyshuly «Zakat chelovechestva» atty kitabynan alyndy.

«1999 jyly Kann kinofestialinde erekshe bir rekord turaly derekti filim kórsetildi. Filim keyipkeri seks maydanynda aldyna jan salmaghan jezókshe bolyp shyqty. Ol qatarynan 151 erkekti bútynyng arasynan ótkizip әlemdik rekord jasaghan eken»

«2005 jyly Venesiya festivali bas bәigeni eki qyzteke gomoseksualist kovboy turaly « Býkir tau» atty filimge berdi»

«Órkeniyetti Batystyng Daniya, Beligiya, Germaniya, Shvesiya, Norvegiya, Islandiya, Gollandiya, Fransiya tәrizdi 30 elinde býginde erkekke – erkek, әielge- әiel ýilene beretin zang qabyldandy»

«Gollandiyada resmy týrde erkekke erkek ýilengen 50 000 «otbasy» tirkelgen. Ay sayyn búl elde búnday bir jynysty adamdardan túratyn 3 mynday neke tirkeledi eken. Jәne olardyng bala asyrap aluyna rúqsat etilgen»

«Tek 2003 jyldyng ózinde ghana AQSh-tyng 28 shtatynda balalardy jynystyq qatynasqa tartqany ýshin 176 svyashennik qyzmetten quyldy. Al, qalghan 18 shtat bolsa onday pedofiyl-azghyndardy shirkeuden quudy qolgha alghan joq»

«Býginde shamamen 20 mln. amerikandyq depressiyagha úshyraghan. Depressiya suisidke aparatyn jol ekeni ayan.»

«1970 jyly AQSh-tyng Últtyq shirkeuler Kenesi mýshelikke Saytan shirkeuin qabyldady»

«Bandiyt, jezókshe, killer, alayaq – mineky býgingi kitap, pressa, kino, teleekrannyng basty keyipkerlerine ainaldy».

«Órkeniyetting odan әrmen damuy adamdy adamdyq túghyrdan týsiruge bettegen túrpayy túlgha – mineky kapitalizmge keregi. Osyndaylar kapitalizmning tabys kózi»

«Sondyqtan da 2005 jyly shyqqan bir amerikandyq filimning aty «Bayy nemese baqyl bol!!» - dep jar salady.

«Resey kapitalizmge ayaq basqan jyldar ishinde eldegi nashaqorlar sany 12 ese ósti»

«HIH- ghasyr ayaghynda Fridrih Nisshe «Qúday óldi!» - dep jar salsa, aragha ghasyr salyp Erih Fromm: «Eger HIH- ghasyrda Qúday ólgen bolsa, onda HH-ghasyrda Adam óldi!» - dep mәlimdedi.

HIH- ghasyrda Qúday, HH-ghasyrda Adam ólse, onda myna jana HH1 –ghasyr... Saytannyng saltanat qúrghan ghasyry bolmaghanda she?

Bayqap otyrghanynyzday, biz batys, shyghys zertteushileri bolyp qarghap otyrghanymyz kapitalizm eken. Búdan kelip Batystan basqa elderde problema joq eken degen pikir tumasa kerek. Ángime, jalpy adamzattyng damyghan bóligi býgin úrynghan, al damushy bóligi erteng úrynatyn indet turaly bolyp otyr. Búl indetting kisi shoshyrlyqtay asqynuynyng birneshe sebepteri aityldy. Alayda, Adam azghyndauynyng basty sebebi bizdinshe – qúdaysyzdyq. «Eger Qúday ólse, onda Adam bilgenin istey beretin bolatyn shyghar?» dep osydan 1,5 ghasyr búryn Dostoevskiy aitqan kóregendik shyndyqqa ainaldy. Jogharyda keltirilgen býgingi Adam azghyndauynyng qysqa ghana kórinisteri. Sonyng ózi neni kórsetedi? Búl... Qúdaydan bezgen Adamnyng Adam aitqysyz erkindikke qoly jetkenin kórsetedi. Sol erkindikti absurdqa ainaldyrghanyn kórsetedi. Absurdqa ghana emes jýgensizdikke ainaldyrghanyn kórsetedi. Jer betinde Saytannyng saltanaty bastalghanyn kórsetedi. Qúdaydan arylghan Adam Saytannyng jeteginde ketkenin kórsetedi.

Alayda adamzat shyghargha tesik taba almastay tyghyryqqa tireldi deuden aulaqpyz. Óitkeni, Adamgha Jaratushy bergen potensial -mýmkindik tym zor, tym orasan. Ol mýmkindik adamnyng materialdyq emes, - ruhany substansiyasynda. Adam denesi –hayuannan, ruhy - Alladan. Adam materialdyq substansiya jeteginde kete berui mýmkin emes. Alystap baryp, tyghyryqqa tirelip baryp Adam materialdyq molshylyqtan jerip ózining ruhany substansiyasyna bet búrary sózsiz. Materialdyq molshylyqtan baqyt taba almaghan Adam ózining joghaltqan Jaratushysyn qayta izdemek.

Smaghúl ELUBAY

Qazaqstannyng halyq jazushysy, Týrki dýniyesi әdeby syilyghynyng laureaty

Abai.kz