Siriya degen siyrdyng býiregindey bytyrap jatqan, qyryq jamau el ghoy. Tayau Shyghystaghy eng otty nýktelerding biri. Bir jaghynda – Livan, bir jaghynda – Izraili, taghy bir jaghynda – Iordaniya, shyghysta – Iraq, soltýstikte – Týrkiyamen shekaralasyp jatqan el.

Tarihy mynjyldyqtargha tamyr tartqanymen, zamanauy memlekettik qúrylymy 1946 jyldan tarqatylady...

Qaysybirjyly halqy 20 millionnan asty degen (2011 j.). Qazir 15,5 million adamgha jeter-jetpes. 2011 jyldan beri qaqtyghystan kóz ashpay kele jatyr. Biylik әskeri men qaruly oppozisiya, Kýrd jasaqtary, Siriya demokratiyalyq kýshteri, Islam memleketi terrorlyq toby, alauitter, druzdar t.b. ózge de dini, etnikalyq toptar arasynda shayqas bir sәtke toqtaghan emes.

Tәuelsizdik alghannan kýni-býginge deyin búl memlekette kemi 15-16 ret әskery tónkeris bolghan. Eng songhysy aldynghy jyly Ahmed ash-Sharaa bastaghan qaruly tónkeris әkeli-balaly Asadtardyng 54 jyldyq biyligin tónkerip tynghany belgili.

Búl memleket әigili «arab kóktemin» de bastan ótkerdi. Tunisten bastalghan kóterilister 2011 jyly aqyr ayaghynda dәl osy Siriyagha da jetti. «Arab kóktemindegi» eng kóp adam shyghyny da osy Siriyada boldy (371 mynnan asady).

QOLDAUSYZ QALGhAN KÝRDTER

Qazir Siriyada ne bolyp jatyr? Keskilesken shayqastar bolyp jatyr. Birneshe aptadan asyp barady, elding soltýstiginde Ash-Sharaa әskeri (ýkimet әskeri) men Siriya demokratiyalyq kýshter әskeri (kýrd jasaqtary) arasynda qanqasap shayqastar jalghasuda.

Ash-Shara әskeri Aleppodaghy kýrd jasaqtaryn birneshe audannan yghystyryp shygharghan. Al songhy 2 kýnde kýrdter 3 myng sharshy shaqyrym jerden aiyryldy. Sonyng ishinde birneshe iri múnay ken orny Ash-Sharaanyng baqylauyna ótti. Qazir Ash-Sharaa әskeri elding soltýstik-shyghysynda ekpindep shabuyldardy ýdetip keledi.

Búryn osy kýrdterdi AQSh syrttay qoldaytyn. Qazir Pentagon «aymaqtaghy ahualdyng ushyghuyna alandaushylyq» bildirumen shektelude. Ash-Sharaanyng Tramppen til tabysqany men Siriya әskerin Týrkiyanyng qoldauy kýrdterding jaghdayyn qiyndatty.

2019 jyl. Týrkiya kýrd jasaqtaryna solqyldatyp soqqy jasaghan kezde de, AQSh olargha kómek qolyn úsynbaghan. Ol kezde Tramp: «Biz nege kýrdterge kómektesuimiz kerek? Olar 1944 jyly bizben birge Normandiyada soghysyp pa edi?!», dep short kesken. Búl joly da kýrdter qoldausyz qalyp otyr.

ASh-ShARANYNG ShARTTARY QANDAY?

Býgin Siriya preziydenti Ahmed ash-Sharaa Ýkimet әskeri men SDK (SDF) arasyndaghy shayqastardy toqtatu turaly kelisimge qol qoyatynyn, al sheshilmegen mәseleler uaqyt óte kele sheshiletinin aitty.

Ahmed ash-Sharaanyng aituynsha, kelisim boyynsha Siriyanyng soltýstik-shyghysyndaghy 3 provinsiya (Ál-Haseke, Deyr-әz-Zor jәne Rakka) Ýkimet baqylauyna ótedi.

Siriya ýkimeti men Kýrd jasaqtary arasyndaghy kelisimning sharttary mynaday:

1)Maydanyng barlyq shebinde úrys qimyldaryn tolyq toqtatu;

2)Siriya ýkimetine barlyq múnay ken oryndaryn beru;

3)Kýrd sarbazdary (SDK) tolyqtay Siriya Qorghanys ministrligining qúramyna ótedi. Biraq, jeke әskery qúram bolyp jasaqtalmaydy, jeke-jeke jauynger bolyp qosylady;

4)Ahmet ash-Sharaa Ál-Haseke provinsiyasyna gubernator taghayyndaydy;

5)Týrkiyamen shekarada ornalasqan Áyn әl-Arab qalasynan auyr tehnikalar shygharylady. Jergilikti qauipsizdik qúrylymy jasaqtalyp, ol Siriya Ishki ister ministrligine baghynady;

6)DAYSh-tyng barlyq lagerleri men tútqyndary Siriya ýkimetining baqylauyna ótedi. Olardyng taghdyryn ýkimet anyqtaydy;

7)SDK atyna Siriya ýkimetine mýshe bolatyndardyng kandidaturalary úsynylady;

8)SDK óz qúramyndaghy Kýrd júmysshylar partiyasynyng jauyngerlerin elden shygharady;

9)Siriya ýkimeti DAYSh-pen soghysyn jalghastyrady.

AQSh Ahmet ash-Sharaanyng búl sharttary men kelisimin qúptady. AQSh-tyng arnayy ókili Barrak: «Preziydent ash-Sharaa eldegi kýrdterding Siriyanyng bólinbes bólshegi sanalatynyn taghy bәr mәrte dәleldedi. AQSh búl kelisimdi qúptaydy jәne bizding ejelgi seriktesimiz DAYSh-pen kýreske yjdahattylyqpen qosylady dep sennedi», - dedi.

Abai.kz