Qyzay ruynyng órkendeuine ýles qosqan biyler
Qazaq tarihynda elding birligi men jerding tútastyghyn saqtauda, ru-taypa arasyndaghy dau-damaydy sheshude, syrtqy eldermen diplomatiyalyq qatynas ornatuda biylerding orny erekshe. Ásirese XVIII–XIX ghasyrlarda qazaq qoghamyndaghy biyler el basqaru isine belsene aralasyp, halyqtyng mún-múqtajyn qorghaghan. Solardyng qatarynda Naymannyng Matayynan shyqqan Qara bi, Esenkeldi bi, Bayeke bi, Sasan bi, Boqash bi, Sәttibay bi, Baybolat by sekildi túlghalardyng esimi airyqsha atalady.
Búl biylerding ómiri men qyzmeti qazaq halqynyng Jonghar shapqynshylyghynan keyingi tarihy taghdyrymen, Ile ónirine qonystanuymen, sonday-aq Resey men Sin imperiyalary arasyndaghy sayasy shekaralardyng qalyptasuymen tyghyz baylanysty.
1. Qara biy
Qara by (Esirgep Janghabylúly, shamamen 1690–1780) – bi, memleket jәne qogham qayratkeri. Abylay súltan zamanynda Orta jýzding Nayman taypasy Matay ruynan shyqqan ataqty biylerding biri.
Esirgep Janghabylúly jastayynan el isine aralasyp, ruynyng sózin ústaghan. Qara qyldy qaq jarghan әdildigimen, kýrdeli talas-tartystardyng qisynyn tauyp sheshuimen, eki jaqtyng da uәjine toqtau salyp, mәmilege keltire biletin tapqyrlyghy jәne sheshendigimen elge tanylghan. Uaqyt óte kele onyng óz aty men shyqqan tegi el arasynda eskerusiz qalyp, Qayyp bi, Ghayyp bi, Qara by degen attarmen atalyp ketkeni aitylady.
Biyding ónegeli әri anyzgha toly ómiri Qytay qazaqtarynan shyqqan әigili aqyn Dosber Sauryqúlynyng «Esenkeldi» dastanynda keninen suretteledi. Dastanda Qara biyding atalas aghasy Tileuberdining ýsh úlynyng jaugershilik zamanda naghashylaryn panalap ketkeni, keyin Qara biyding kómegimen elge oralghany jyrlanady.
Qara by turaly taghy bir derek 1742 jylghy 28 qyrkýiekte Resey jayau әsker polkining mayory K. Millerding kýndeliginde kezdesedi. Onda Esirgep Nayman taypasynyng sóz ústar biylerining biri retinde kórsetilgen.
1769 jyly Abylay súltan úly Uәliydi Pekinge elshilikke attandyrghanda, elshilik qúramynda Búqar jyraudyng úly Jarylghap by men Esirgep by de aqylshy retinde birge barghan. Búl turaly J. Artyqbaevtyng «Abylay han» atty enbeginde mәlimet berilgen (Núr-Súltan, 2019, 236–237-bb.).
2002 jyly «Parasat» jurnalynda jariyalanghan derekke sýiensek, Qara biyding sýiegi Týrkistandaghy Qoja Ahmet Yasauy kesenesine jerlengen. Ol zamanda Abylay hannyng qasynan tabylghan biyler men batyrlardyng sýiegin osy qasiyetti mekenge әkelip jerleu dәstýri bolghany aitylady.
Qara by Tәuke han men Abylay han dәuirinde el isine aralasyp, ataq-danqy anyzgha ainalghan memleket jәne qogham qayratkeri, diplomat retinde tarihta qaldy.
Qara biyding úrpaqtary qazirgi Qytay Halyq Respublikasynyng Shynjan-Úighyr avtonomiyalyq audanyndaghy Ile Qazaq avtonomiyalyq oblysynyng Toghyztarau jәne Qúlja audandarynda ómir sýrip keledi. Qazaqstan tәuelsizdik alghannan keyin olardyng bir bóligi Almaty qalasyna, Almaty jәne Jetisu oblystaryna qonys audaryp, túraqtap otyr.
2. Esenkeldi biy
Esenkeldi by Qojanazarúly (shamamen 1718–1800) – XVIII ghasyrda ómir sýrgen qazaqtyng ataqty bii әri Jonghar shapqynshylyghyna qarsy azattyq soghysta aldynghy shepte jýrgen qolbasshylardyng biri.
Ruy – Orta jýz qúramyndaghy Nayman taypasynyng Matay ruy, Qyzay tarmaghy.
1723 jyly qys qatty bolyp, qazaq dalasynda jút oryn alady. Osy jaghdaydy paydalanghan Jonghar handyghy 70 myng qolmen qazaq jerine basyp kirip, el basyna әigili «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» zamany tuady.
Osy soghys kezinde ataqty batyr Qojanazar ózine ergen batyrlardy, onyng ishinde on jeti jasar qyzy Kýlanda da bar, ertip, Qyzyljar degen asugha bekinip, jaudyng jolyn bógep, aughan elding amandyghyn kýzetedi. Alayda soghysta batyrlardyng bәri qaza tauyp, Qojanazardyng ýsh úly jetim qalady. Jesir әiel men ýsh jetimning taghdyry talqygha týsip, aqyry olar naghashy júrty Sary Ýisindi panalaydy.
Ýsh jetimning ortanshysy Esenkeldi at jalyn tartyp minip, azamat bola bastaghanda, Nayman Mataydyng Qara bii Sary Ýisin eline kezekti jesir dauy, jer dauy jәne barymtagha baylanysty daularmen barghan saparynda aghayyndy ýsh jetim men olardyng sheshesin tanyp, daulasqan isin dogharyp, olardy óz eline alyp qaytady.
Eline kelgen Esenkeldi aghasy Qara biyding tәrbiyesimen el isine aralasyp, biylik aita bastaydy. Jaugershilik zamanda qolyna qaru alyp, jaugha qarsy attanyp, Naymannyng danqty batyry Qabanbaydyng ong jaghynan tabylghany aitylady.
Keyingi jyldary Sin patshalyghynyng orda kýndelikterinen tabylghan derekterde Abylay han qalmaqtardyng tútqynyna týsken kezde sol elge barghan qazaq elshilerining qúramynda Esenkeldi biyding de bolghany jazylady.
1757 jyly Esenkeldi batyr Dortuyldyng Tóbet bii bastaghan 11 adamdyq delegasiya qúramynda Pekinge Abylay hannyng atynan elshilikke barghan. Búl oqighalar Qytay qazaqtarynan shyqqan aqyn Dosber Sauryqúlynyng «Esenkeldi batyr» dastanynda jan-jaqty suretteledi.
Tarihshy Qúrbanghaly Halidting derekterinde 1750 jylghy Laysu–Mamyrsu kelisimining basy-qasynda Esenkeldi biyding bolghany, sonday-aq keyin Qytaymen jýrgizilgen shekaralyq kelissózder barysynda onyng myqty mәmileger retinde kózge týskeni aitylady.
Abylay hannyng shyghys sayasatyndaghy manyzdy baghyttardyng biri – Jonghardan azat etilgen bayyrghy atamekenge qazaq kóshin qayta baghyttau edi. Osy ýderiste Qabanbay batyr men Esenkeldi biyding aqyl-parasaty men kýsh-jigeri manyzdy ról atqardy.
Matay qúramyndaghy Qyzay rulary Tәnirtaudyng batys jәne soltýstik alabyna qonystana bastaghan kezde úlysaralyq jәne taypaaralyq talas-tartystargha tap boldy. Kóshpeli qoghamnyng «El tóresiz, jer tóbesiz bolmaydy» degen ejelgi qaghidasy boyynsha elding basyn qosyp, jer mәselesin sheshu qajettiligi tuyndady.
Osy kezde Esenkeldi by el sózin ústaytyn bedeldi 170 adamdy bastap, Resey yqpalyna ótip ketken Ádil tórening ordasyna arnayy baryp, onyng 12 jastaghy Sama esimdi úlyn tóre etip súrap alady. Sóitip, Qyzay elin birtútas el retinde jana qonysqa kóshirip әkeledi.
Tóresi bar, el isin jýrgizetin bedeldi bii bar, bes qaruy say batyry at ýstinde jýrgen Qyzay eli jana qonysta ósip-órkendey bastaydy.
3. Bayeke biy
Bayeke Jazylbekúly (1820–1890) – bi, qogham qayratkeri. Orta jýz qúramyndaghy Nayman taypasynyng Matay ruy, Qyzay tarmaghynan shyqqan.
Jonghar handyghy jenilgennen keyin qazirgi Soltýstik Shynjang aumaghyndaghy qazaqtyng bayyrghy jerlerinde kóptegen jaylau bosap qaldy. Jәnibek batyr bastaghan Kerey taypalary Altaygha kelip qonystansa, Qabanbay men Esenkeldi batyrlar bastaghan Naymannyng Qarakerey jәne Matay rularynyng bir bóligi Alakóldi jaghalay, Tarbaghatay taularyn ainala qonystandy.
Soghys ayaqtalyp, elde tynyshtyq ornaghan song halyqtyng mal sany kóbeyip, elding sany artty. Keng dalada shópting shýiginin, sudyng túnyghyn izdegen kóshpeli halyq jana óris pen qonys qarastyra bastady.
Osylaysha Qyzaydyng tórt balasy ýsh bolys el bolyp, Bayeke bi, Sasan bi, Búqash bi, Sәttibay by bastaghan tórt biyding basshylyghymen Tәnirtaudyng birneshe asuyn asyp, jer jannaty Ile ónirine kelip qonystandy.
1820 jyly Toqta-Barlyqta әuliyeligimen alys-jaqyngha aty shyqqan Balapan degen kisining nemeresi bolyp dýniyege kelgen Bayeke Jazylbekúly yqpaldy әri bedeldi әuletting tәrbiyesin kórip, 16 jasynan bastap biylik aityp, el kózine týse bastaydy.
Atalas tuysy Shónke by qartayghan kezde Bayeke by otyz jas shamasynda el biyligin tolyq qolyna alady.
Búl kezde Resey men Sin imperiyalary býkil qazaq dalasyn óz yqpaldaryna bólip alghan edi. Qazaqtar óz erkinen tys memlekettik shekaralarmen bólingen elge ainalyp, búrynghy aghayyn arasyndaghy jer dauy, jesir dauy, barymta sekildi mәseleler halyqaralyq sipat ala bastady.
Sheshendigi men útqyr biyligi arqyly ainalasyna yqpal etken Bayeke by Resey men Sin ókilderi qatysqan birlesken sez-sotta eki ret tóbe by bolyp, sot isin jýrgizgen.
Búl jaghdaydy aqyn Tanjaryq Joldyúly:
Nikolay ol kezde ózgermegen,
Jamekeni kim biledi, kóz kórmegen.
Ýisin-Nayman qosylyp sez ashsa,
Bayeke eshbir jangha sóz bermegen, – dep jyrlaghan.
Bayeke by kýrdeli tarihy kezende ómir sýrip, el mýddesi ýshin kýres jýrgizdi. Qyzaylar Ile ónirine alghash qonys audarghan kezde búl aimaqta ómir sýrgen monghol taypalarynyng әskery kýshi әlsiregenimen, sayasi, ekonomikalyq jәne qoghamdyq yqpaly әli de kýshti bolatyn.
Olardyng tilin tauyp, kelisimge kele otyryp, jayylymdyq jerlerdi keneytu, soghystan әlsiregen halyqtyng túrmysyn jaqsartu, mal basyn kóbeytu jәne Sin imperiyasyna tólenetin alym-salyqty azaytu – Bayeke bastaghan tórt biyding jәne Sama tóre úrpaqtarynyng negizgi maqsattarynyng biri boldy.
Osy missiyany jalghastyru jolynda Bayeke by jetpiske tayaghan shaghynda Qytaydyng dәstýrli Jana jyl merekesi qarsanynda tartu-taralghysyn alyp, Kýre qalasyndaghy (qazirgi QHR ShÚAR Ile Qazaq avtonomiyalyq oblysy Qorghas audany) general ordasyna barady.
By generalgha elding jaghdayyn aityp, aryz-talabyn jetkizgende, general ashugha minip, ony jezden órilgen dyrau qamshymen otyz dýre soghugha búiryq beredi. Jasy kelip, densaulyghy әlsiregen qart by osy soqqydan keyin tósek tartyp jatyp qalady. Eline әreng jetip, kóp úzamay otbasynyng ortasynda dýniyeden ótedi.
Bayeke biyding sýiegi qazirgi Ile Qazaq avtonomiyalyq oblysynyng Qúlja audanyndaghy qazaqtan shyqqan tanymal ru basylary, biyler, batyrlar men tóreler jerlenetin Súltan Uәiis mazaryna qoyylghan.
(Tarih ghylymdarynyng doktory Nәbijan Múqamethanúly men Tauhidin Zamanúlynyng zertteuleri men jazbalary negiz etildi.)
4. Sasan biy
Sasan Kiyikbayúly (1818–1893) Qazaqstanda dýniyege kelgen. Keybir derekterde onyng tughan jeri Zaysan óniri dep kórsetilse, basqa derekterde qazirgi Jetisu Alatauynyng bókteri atalady. 1893 jyly Kýneste qaytys bolyp, sýiegi qazirgi Qúlja audanyndaghy Súltan Uәiis mazaryna jerlengen.
Ruy – Nayman–Matay–Qyzay–Begimbet.
Ákesi Kiyikbay by Aytughanúly óz dәuirinde dәuletti әri bedeldi adam bolghan. Ataqty Birjan sal men Saranyng aitysynda Birjan sal Arghynnyng iygi jaqsylaryn maqtan etkende, Sara Naymannyng belgili túlghalaryn ólenge qosyp:
Botabay, Sabyrbek pen qút Bayanbay,
Sasan by shapty keshe jaugha ayanbay.
Shynymen qúlash úryp, samghay bersem,
Qalasyng jetpek týgil jer tayanbay, – degen.
Sonday-aq Mynbosyn men Mәuen aitysynda:
Qútyrghan Qontayjymen sayysqanda,
Bolady Arghyn, Torghay Alash úqty.
Qanghajar, er Botabay batyrlarmen,
Sasan bi, Qúrbanghaly jәne shyqty, – degen joldar kezdesedi.
Tanjaryq Joldyúlynyng bir óleninde de:
Qazaqtyng eki jýz jyl ar jaghynda,
Tozdyrghan birden-biri jausha shauyp.
Josyghan ýrikken qoyday tau men tasqa,
Jan baghyp, baldyrghan jep, qayyng sauyp.
Qazaqtyng sol sergeldeng dәuirinde,
Jonghardan kelgen ýrkip, Qyzay auyp.
Bayeke, Sasan, Búqash bastap kelip,
Ileden oryn alghan meken tauyp, – dep jyrlanady.
Aqyndar shygharmalaryna arqau bolghan Sasan Kiyikbayúly bala kezinen el kózine týsip, jasynan zerektigimen, alghyrlyghymen bolashaghynan ýlken ýmit kýttirgen. Ol 16 jasynda by atanyp, Resey imperiyasynyng general-gubernatorynyng bekituimen 1836 jyly, 18 jasynda, by әri bolys shenin alghan.
Sasan Kiyikbayúly óz dәuirinde Sin imperiyasy men Resey arasyndaghy jer dauy, qún dauy, jesir dauy jәne basqa da dau-sharlargha birneshe ret qatysyp, biylik aitqan. Kóp jaghdayda tóbe by bolyp, tórelik jasaghan.
Onyng el arasyndaghy bedeli men qyzmetin eskergen Sin ókimeti oghan «Dyng dәy hua liyn» degen mansap berip, arnayy útygha – tóbesine totyqús qauyrsyny taghylghan bas kiyim – tartu etken. Osy útygha jәne ómir boyy paydalanghan kýmis mórli jýzigi keyingi kezge deyin saqtalghany aitylady.
1882 jyly Bayeke, Búqash, Sasan, Sәttibay bastaghan Qyzaydyng atqaminerleri Ile generaly Jin Shýnge jolyghyp, ýsh mynnan astam qazaq otbasyn Ilege kóshirip, qonystandyrudy talap etedi. Olardyng búl talaby sol jyldyng jetinshi aiynda bekitilip, Qyzaylar ýsh baghyt boyynsha ejelgi qonysy Ile ónirine qaray kóshedi.
Sol kezdegi Ile general ýkimetining núsqauy boyynsha Kýneste alghash ret aqalaqshylyq jýiesi engizilip, Sasan Begimbet-Derbistin, Bayeke Tәiirberdinin, Búqash Tәnirberdining aqalaqshysy bolyp saylanady.
Sasan by ýsh ret nekege túrghan. Bәibishesi Mәliykeden (Qarakereyding qyzy) Qaseke, Nýpteke, Álimjan, Tergeusiz atty tórt úly jәne Úlyqan atty bir qyzy dýniyege kelgen. Ekinshi әieli Adastan (Qúttymbet auylynyng qyzy) Nýptebek, Jayyrbek, Erkinbek atty ýsh úly jәne Zinat, Izat atty eki qyzy tughan. Kishi әieli Delgirden bir úl dýniyege kelgenimen, ol erte qaytys bolyp, keyin Delgir qúrsaq kótermegen son, Adastan tughan Jayyrbekti bauyryna salyp, er jetkizedi.
Sasannyng jeti úly da óz dәuirining elge tanymal azamattary bolyp, biylik jýrgizip, dәulet jinaghan. Sonymen birge Kenes Odaghy kezindegi asharshylyq pen qughyn-sýrginnen qashqan qazaqtargha pana bolghan.
1894 jyly Begimbet ruynyng bolysy Sasan Kiyikbayúlynyng asy Kýnesting Aqózen jaylauynda berilgen. Asqa býkil Qyzay eli shaqyrylyp, jýzden astam ýy tigilip, qonaqtar kýtilip, at shaptyrylghan.
Al 1924 jyly Nýptebek Sasanúlynyng asy Shyghys Týrkistandaghy Qyzay eli bergen iri tórt astyng biri bolghan. Ol as Qonyr Qúlja, Búlghynshy jәne Toyeken astarymen qatar atalady.
(Biologiya ghylymdarynyng doktory (PhD) Álibek Ydyrysúlynyng jazbasy negiz etildi.)
5. Boqash biy
Esenkeldi batyr qaytys bolghan son, ol kisining ornyna balasy Koset by bolady. Koset by dýnie salghan son, atalas tuysy Berdike (ruy Qúttymbet) biylik jýrgizedi. Búl jyldarda Resey imperiyasy Qazaq elin tolyqtay otaryna ainaldyryp, Handyq, Súltandyq týzimdi joyyp, bolystyq basqaru tәrtibin engizgende, Koset biyding úly Boqash on segiz jasqa tolyp, alghashqy bolystyq biylikti óz qolyna alady. Osy aralyqta Qyzay ruynyng mal basy kóbeyip, týtin sany da eselep artady da, Qyzay ananyng ekinshi jarynan sýigen kishi úldary Begimbet pen Derbisting úrpaqtary birigip bir bolys el bolsa, Qyzay ananyng ekinshi úly Menisten taraghan Tileuberdining úrpaqtary da óz aldyna bir bolys el bolyp bólinip shyghady da, osy ýsh bolys el birtindep qazirgi QHR-nyng Tarbaghatay ónirine qaray kósh baghytyn búrady. Esenkeldi batyrdyng úrpaghy, irgeli, ósken elding jas bolysy retinde Boqash býkil Qyzay ruynyng bereke-birligine aiyryqsha nazar audara otyryp, Ilege bet alghan ýlken kóshting basy-qasynda jýredi. Boqash biyding by retinde atqarghan júmysy, taypalar arasyndaghy róli turaly bizge jetken derek pen shejirege týsken anyz-әngimeler qazirshe tapshy bolghandyqtan, әngimeni osymen ayaqtaymyz.
6. Sәttibay biy
Sәttibay Quandyqúly (shamamen 1824–1909) – XIX ghasyrdyng ekinshi jartysy men XX ghasyrdyng basynda ómir sýrgen bi, qogham qayratkeri.
Qazirgi Qazaqstan aumaghyndaghy Ayakóz–Alakól ónirinde dýniyege kelip, seksennen asqan shaghynda qazirgi QHR ShÚAR Ile Qazaq avtonomiyalyq oblysynyng Toghyztarau audanyndaghy Agharsyn auylynyng Naua jaylauynda qaytys bolghan. Sýiegi Súltan Uәiis mazaryna jerlengen.
Sәttibay Quandyqúly Nayman taypasynyng әigili bii Esirgepting (Qara biydin) kindiginen taraghan besinshi úrpaghy retinde jastayynan atqa minip, el ishindegi irili-úsaqty dau-damaylargha әdil tórelik aityp, halyqqa tanylghan.
Qyzaylar Emil ózenining jaghasynan Ile ónirine qaray kóshken kezde el arasynda bedeldi bolghan, kóshting baghytyn anyqtap, barysyn úiymdastyrghan tórt biyding biri retinde halyq jadynda saqtalghan. Qara biyding úrpaghy bolghandyqtan da biyler arasynda sózi ótimdi, bedeli joghary bolghan.
Ilege kelgennen keyin Qyzaydyng tóresi Sama auylymen qanattas, irgeles qonystanyp, Aqtas jaylauynda irge tebedi. Keyin Sama tóre auylymen qúdandaly bolyp, nemeresi Ádilbek Ábenúlyna Auash tórening qyzy Ajar biykeni alyp beredi. Ol zamanda tóreler kez kelgen adamgha qyz bere bermegeni belgili.
Keyin Tileuberdining Janghabyldan taraghan úrpaqtary kóbeyip, bir bolys el bolghan kezde aqalaqshy Darubay Sórtiúly Sәttibay biyding abyroyy men bedelin eskerip, ony óz ruynyng ishinde bolsyn degen niyetpen otyz saylauyt jigitti ertip baryp, Nylqydan Toghyztaraugha kóshirip әkeledi.
Sol kezdegi bedeldi aqalaqshy Darubay Ile ózenining saghasynan qystau, Qojaghúl jerinen kókteu men jaylau bólip beredi.
Birde Kýnesten arnayy kelgen Sasan by Sәttibay biyding auylyna at basyn tireydi. Kýzding sonynda kerjaylaugha jiberilgen maldyng bәri әli kelmegendikten, qonaqasygha qolda bar aighyr soyylady.
Qonaqtar aighyrdy maldyng basy dep soyghyzugha qarsylyq bildirgenimen, «Ólimnen úyat kýshti» dep sanaghan Sәttibay by aitqanynan qaytpay, aighyrdy soyghyzady. Osydan keyin el arasynda búl auyl «qonaghasygha aighyr soyghan Sәttibay biyding auyly» atanyp ketken eken.
Sәttibay biyding ózi jәne onyng auyly jóninde kóptegen anyz-әngimeler el arasynda býginge deyin aitylyp keledi.
7. Baybolat biy
Baybolat Kótebayúly (1816–1885) – bi, qogham qayratkeri. Qazirgi QHR-nyng Tarbaghatay audanynda dýniyege kelgen. Ákesinen jastay jetim qalyp, bardam naghashysynyng malyn baghyp, otbasyn asyraydy. Osy barysta adal enbek, qajymas qajyr-qayratymen kózge týsedi. Naghashy júrty jasaghan dabyraly toyda mongholdyng «shynjyrly baluany» kelip, maydangha shyqqan qazaq baluandaryn jyghyp, toqtatpaydy. Osy kezde dónenin minip, naghashy atasynyng aldyna kelgen Baybolat atasynan bata súrap, sharshy alangha shyghugha ótinish bildiredi de, әlgi monghol baluanyn jenip, alys-jaqyngha danqy ketedi.
1861 jyly Baybolat Kótebayúly qasyna Qúttybay, Qylysh degen batyrlardy ertip, Ile ónirine kelip qonys sholyp qaytady. Ol zamanda Ile, Tarbaghatay ónirinde kóterilis shyghyp, Sin patshalyghynyng jergilikti jerdegi biyligi әlsirep, Ilening biraz jerin Álahan (halyq Qara súltan atap ketken) degen kisi biylep túrghan bolatyn. Baybolat sol kisining aldyna baryp, elin bastap kóship keluge óris-qonys súraydy. Qara súltan rúqsatyn berip, Baybolat Kótebayúlyn bastap kelgen ruynyng bolysy etip taghayyndap, kóshining aldy-artyn jinap kelui ýshin 25 әsker qosyp beredi.
Keyin Qara súltannyng alym-salyghy kóbeyip, janadan kóship kelgen rulargha tizesin batyrady. Salyq tóleuden bas tartqan atalas Orazay, Esenghúl rulary shabuylgha úshyraydy. Osy oqighadan keyin Bayeke, Baybolat, Ábiti qatarly rubasylary kenese kele, qaytadan Resey qarmaghyna kóshuge qamdanady. 1881 jyldary jetpis payyzy Qazymbet ruynan qúralghan jýz týtindi bastap, Baybolat by qazirgi Qazaqstannyng Jetisu oblysynyng Qapal degen jerine kelip ornyghady.
Qaptaghay ruynyng batyry Tәnekening úly Esimbek bolys óz qyzyn Baybolattyng úly Kýnbolatqa alyp berip, qúdandaly bolady. Ol zamanda kezekti bolys saylaularynda jýz týtin Qyzaydyng dausy qay rugha berilse, sol ru saylauda jenip shyghatyn jaghday qalyptasady. Bosqyn bolyp biraz qiyndyqty bastan ótkergen jýz týtin Qyzay tynyshtyqqa qoly jetip, shúrayly jerge qonys tepken song mal-basy artyp, dәuleti tasidy.
Almaqtyng da salmaghy bar degendey, Resey-týrik soghysy kezinde jәrdem retinde 1000 qoy ataghan Baybolat by imperator jaghynan nagradtalyp, fotosy Patsha sarayyna ilinedi. Sonymen birge Jaleldin degen tatar oqymystyny auylyna aldyryp, kiyiz ýy tigip, balalaryn oqytady. Olardyng ishinen suyrylyp algha shyqqandaryn Orynbor, Ombygha jiberip, jalghastyryp oqytady. Maldaryn jarmenkege jiberip satyp, aghashshylyq, temirshilik kәsipter ashyp, rulastaryn egin eguge ýiretip, otyryqshylyqqa úmtylady. Jyl sayyn Ilege adam jiberip, ol jaqtyng jaghdayyn jiti qadaghalap túrady.
Qyzay tóresi Qúdaymende Baybolat biyge bylaysha ólendetip hat jazady:
«Ýshbu hat Baybolattay qara kókke,
Arnaldy alys ketken asyl tekke.
Múndaghy Qyzay-Sama tegis aman,
Jasaghan búl jaqtaghy bergi bette.
Auylyng qatarymnan kóship edi,
Qaytyp kel, teng bereyik nesibeni.
Hat jazyp Qúdaymende shaqyrtty, – dep,
Aytyp qoy kóz kórgenge osyny endi».
Tórening sәlemine Baybolat by bylaysha jauap qaytarady:
«Sәlem de, Qúdaymende tóremizge,
Búl jaqqa dәm tartpasa kelemiz be?
Ósken jer, qútty órisin kim qiyady?
Elinnen búl jaqtaghy kýder ýzbe.
Bas aman, jan úyada túrar bolsa,
Sizbenen qauysharmyz keler kýzde».
Degenmen, Baybolat biyding búl armany oryndalmay, merzimi tolyp, baqilyq bolady da, ósip-ónip, shashauy shyqpay 130 týtinnen asqan ruly eldi úyabasar úly Kýnbolat Ilege qayta kóshiruge qamdanady. Búl kóshti barynsha qúpiya ústap, el jaylaugha qotaryla kóshkende búlar da qozghala bastaydy. Kósh aqyryn jyljyp, Qorghas shekarasyna jetkende kýzettegi orys soldattary bógeydi.
Soldattar rúqsatsyz kóshken eldi General Alataudyng qyrghyz betine aparyp qonystandyrudy búiyrghanyn aitady. Búl elding bolysy kóshken elding rubasymen jiyn-toyda sóz qaghysyp, jenilip, araz bolyp jýrgen Shabdan degen manap eken. Aldyna kelgen song ayasyn ba? Jýirik at, semiz jylqysy joghalyp, mazasy ketedi.
Sonymen jas bolsa da kózi ashyq, kórgeni mol Kýnbolat Baybolatúly jýz bas jútynyp túrghan sayshýlikti elinen jiyp alyp sauda isteymiz degen syltaumen Resey Astanasyna tartady. Jol boyy jýz jylqyny altyn-kýmis pen qymbat zattargha aiyrbastap Patshagha mol saughamen barady. Kezinde soghysqa kómek retinde
Myng qoy ataghan әkesining suretin kórsetip imperatorgha dat aitady. Patsha ruhsatyn berip, kóshken eldi shekaradan ótkizuge arnayy soldat bólip jarlyq shygharady. 1892 jyly 130 týtinning mal-janynyng shashauyn shygharmay tolyq bastap Búratalanyng Kayken asuynan asyp týsip sonda qonystanady. 1893 jyly jazda Ilege jetedi. Qúdaymende tóre bastaghan Qyzaydyng iygi-jaqsylary Baybolat Kótebayúlynyng qara shanyraghyna kelip aruaqqa arnap bata oqyp, qúran baghyshtaydy. Bodandyqqa týsip, basymyzdan baq tayghan zamanda qazaq
Biyleri óz aqyl-parasatymen óktem imreriyalardyng basqa da úlystardyng tilin tauyp , qarapaym halyqtyng mal -janyn , óris-qonysyn osylay qorghay bilgen. Búl ýrdisten әli de ghibyrat aluymyzgha bolady.
(Qazymbet ruynyng shejiresi ndegi derekter negiz etildi).
Omarәli Ádilbekúly
Abai.kz