«Qazaq әdeby tilining sózdiginde» rәmiz sózine: «1. Belgili bir adamdar toby ýshin shartty maghynasy bar zattay belgi; 2. Simvol (grek. symbolon)» degen anyqtama berilgen (Qazaq әdeby tilining sózdigi. On bes tomdyq. XII tom. O-S. – Almaty, 2011. – 456-b.).

Búl anyqtamada rәmizding birneshe sipaty qamtylghan. «Zattay belgi» tirkesi onyng materialdyq pishinin, «belgili bir adamdar toby ýshin» degen tújyrym әleumettik ortagha ortaq maghynasyn, al «shartty maghynasy bar» degen anyqtama sol maghynanyng qoghamdyq tanym negizinde qalyptasatynyn bildiredi. Demek, sózdik rәmizdi belgili bir әleumettik qauymdastyq ýshin shartty mәnge ie zattay belgi retinde týsindiredi.

Alayda múnday týsindiru rәmizding tabighatyn materialdyq belgi men shartty maghyna ayasynda ghana qarastyrady. Onyng tarihiy-mәdeni, iydeyalyq jәne qoghamdyq-sayasy mazmúnyn nazardan tys qaldyrady. Rәmiz – jay ghana zattay belgi emes, qoghamdyq sanada ornyqqan qúndylyqtar men iydeyalardy bildiretin kýrdeli maghynalyq qúrylym. Sondyqtan atalghan anyqtama rәmizding semiotikalyq qyryn sipattaghanymen, onyng semantikalyq mazmúny men qoghamdyq-mәdeny qyzmetin jan-jaqty ashyp kórsetpeydi.

Eng aldymen, «zattay belgi» úghymynyng semantikalyq tabighatyn aiqyndau qajet. Búl tújyrym rәmizding materialdyq pishinin aldynghy oryngha shygharyp, onyng qoldanylu ayasyn belgili bir dengeyde shekteydi. Ayta ketu kerek, rәmiz tek zattyq nysan týrinde ghana ómir sýrmeydi. Ol týs, dybys, sóz, keskin, grafikalyq beyne jәne basqa da pishinder arqyly kórinis tabady. Osyghan baylanysty «zattay belgi» termiynin qate dep sanaugha negiz joq. Degenmen búl úghym rәmizding barlyq týrlerin qamtymaydy jәne olardy qúqyqtyq retteuding erekshelikterin jetkilikti dәrejede kórsetpeydi. Mәselen, memlekettik Tu – materialdyq nysan, al onyng qúramyndaghy kógildir týs, kýn men qyran beynesi – belgili bir iydeyalyq jәne qoghamdyq mazmúndy bildiretin rәmizdik elementter. Olardyng mәni syrtqy pishininde ghana emes, sol pishinderge tarihy jәne mәdeny tanym arqyly ornyqqan maghynada jatyr. Osyghan oray rәmizding zattyq pishini men rәmizdik mazmúnyn ózara ajyrata qarastyru kerek. Ony tek «zattay belgi» retinde týsindiru rәmizding semantikalyq tabighaty men mazmúndyq erekshelikterin tolyq ashpaydy.

Anyqtamadaghy «shartty maghynasy bar» degen tújyrym da terenirek týsindirudi qajet etedi. Semiotikalyq túrghydan alghanda, sharttylyq belgili bir pishin men onyng bildiretin maghynasy arasynda mindetti týrde tabighy nemese sebep-saldarlyq baylanystyng bolmauyn bildiredi. Sonymen birge búl maghynany kezdeysoq nemese jasandy sipatta dep baghalaugha bolmaydy. Kerisinshe, pishin men maghynanyng baylanysy qoghamdyq-mәdeny tanym arqyly ornyghady. Mәselen, kógildir týs ózdiginen tәuelsizdik pen egemendikting maghynasyn bildirmeydi. Onyng memlekettik rәmiz qúramynda atalghan mazmúngha ie boluy tarihy tәjiriybe, qoghamdyq sana jәne mәdeny týsinikter arqyly qalyptasady. Degenmen rәmizding maghynasyn tek shartty kelisimning nәtiyjesi dep qarastyru da birjaqty bolar edi. Óitkeni kóptegen rәmizderding mazmúny halyqtyng tarihy jadynan, dýniyetanymynan, mәdeny dәstýri men ruhany tәjiriybesinen bastau alady. Mysaly, kýn, býrkit, tau nemese bәiterek beynelerining rәmizdik mәni olardyng tabighy bolmysymen ghana shektelip qalmaydy, belgili bir mәdeny ortada ornyqqan tarihiy-ruhany týsiniktermen tolyghady. Demek, rәmizding maghynasy sharttylyqpen qatar tarihiy-mәdeny sabaqtastyq arqyly da aiqyndalady.

Sózdik anyqtamasyndaghy «belgili bir adamdar toby ýshin» degen tirkes te rәmizding әleumettik sipatyn kórsetkenimen, onyng qoghamdyq auqymyn jan-jaqty ashpaydy. Rәmiz belgili bir shaghyn toptyng ghana emes, tútas halyqtyn, últtyn, memleketting nemese mәdeny qauymdastyqtyng ortaq tanymynda ornyghady. Múnday jaghdayda ol jeke adamdargha ortaq týsinikti ghana emes, újymdyq tarihy jadty, ruhany qúndylyqtar men últtyq biregeylikti de bildiredi. Sondyqtan rәmizding maghynalyq tabighatyn týsindirude onyng qoghamdyq sanada ornyghuy men tarihiy-mәdeny mazmúnyn eskeru qajet.

Rәmizding maghynalyq tabighatyn ashuda onyng syrtqy pishini men ishki mazmúnynyng araqatynasy airyqsha mәnge iye. Rәmizding syrtqy pishini – belgili bir maghynany jetkizetin kórneki nemese dybystyq kórinisi. Al ishki mazmúny – sol pishin arqyly beriletin tarihi, mәdeni, ruhani, iydeyalyq jәne qoghamdyq maghynalardyng jiyntyghy. Búl ekeui bir-birinen ajyramaydy, biraq bir úghymdy da bildirmeydi. Syrtqy pishin rәmizding qabyldanuyna mýmkindik berse, ishki mazmún onyng qanday qúndylyqty nemese iydeyany tanytatynyn aiqyndaydy. Mәselen, memlekettik Tudyng matadan jasalghan materialdyq pishini bar. Alayda onyng rәmizdik mazmúny matanyng ózinen emes, ondaghy týs pen beynelerding tarihiy-mәdeny jәne memlekettik maghynasynan tuyndaydy.

Rәmizding taghy bir manyzdy ereksheligi – onyng maghynalyq kópqabattylyghy. Bir rәmiz bir mezgilde birneshe ózara sabaqtas úghymdy bildirui mýmkin. Mәselen, belgili bir beyne tarihy oqighany, últtyq dýniyetanymdy, ruhany qúndylyqty jәne qoghamdyq birlikti qatar tanyta alady. Búl maghynalar bir-birine qayshy kelmey, birtútas rәmizdik mazmún qalyptastyrady. Sondyqtan rәmizdi bir ghana úghymnyng balamasy retinde týsindiru onyng maghynalyq mýmkindigin taryltady. Rәmiz belgili bir iydeyany tikeley ataudan góri, sol iydeyamen baylanysty tarihy jәne mәdeny týsinikterdi jinaqtap jetkizedi.

Rәmizding maghynalyq mazmúny tarihy damu barysynda tolyghyp, qoghamdaghy ózgeristerge sәikes janasha sipatqa ie bolady. Onyng bastapqy kezende qalyptasqan tarihy mәni saqtalghanymen, keyingi úrpaqtyng dýniyetanymy men qoghamdyq tәjiriybesi osy mazmúndy ózgeshe túrghydan payymdaugha negiz bolady. Naqtyraq aitqanda, rәmiz ótken tarihy oqighalardy beyneleytin belgi ghana emes, tarihy jad pen qazirgi qoghamdyq sanany baylanystyratyn mәdeny qúbylys retinde kórinis tabady. Sonymen qatar ol úrpaqtar arasyndaghy ruhany sabaqtastyqty nyghaytyp, belgili bir qauymdastyqqa ortaq qúndylyqtardyng saqtaluy men úrpaqtan úrpaqqa beriluine yqpal etedi.

Búl túrghydan alghanda, sózdikte berilgen anyqtamanyng basty shekteui – rәmizding syrtqy pishinin sipattaugha basymdyq berilip, onyng kómegimen jetkiziletin ishki maghynalyq mazmúnnyng ashylmauynda. Rәmizding basty ereksheligi de osynda: onyng syrtqy kórinisi belgili bir maghynany bildiru qúraly bolsa, sol maghynanyng tarihi, mәdeny jәne qoghamdyq tәjiriybe negizinde qalyptasuy rәmizdik mazmúnyn aiqyndaydy. Yaghny kez kelgen zat nemese beyne rәmiz bola almaydy. Ol belgili bir iydeyalyq, tarihy nemese mәdeny mazmúngha ie bolyp, qoghamdyq sanada sol maghynanyng kórinisi retinde tanylghanda ghana rәmizdik sipatqa ie bolady. Sondyqtan rәmizdi tek zattay belgi nemese belgili bir úghymdy beyneleytin kórinis retinde qarastyru onyng kýrdeli tabighaty men maghynalyq mazmúnyn jan-jaqty ashugha mýmkindik bermeydi. Onyng mәni – syrtqy pishin men ishki maghynanyng birliginde, al ereksheligi – belgili bir tarihiy-mәdeny mazmúndy bildirip, ony qoghamdyq sanada ornyqtyru qabiletinde. Rәmiz halyqtyng ótkenin býginmen jalghastyryp, tarihy jadyn, dýniyetanymy men ruhany qúndylyqtaryn tanytatyn maghynalyq qúbylys retinde baghalanugha tiyis.

Osyghan baylanysty rәmiz úghymyn keng maghynada qarastyryp, onyng syrtqy pishini men ishki mazmúnyn ózara birlikte qamtityn anyqtama qalyptastyru qajet. Sebebi rәmizding mәnin aiqyndaytyn negizgi ólshem onyng syrtqy kórinisi ghana emes, sol arqyly jetkiziletin tarihi, mәdeni, ruhany jәne iydeyalyq mazmúny bolyp tabylady. Búl mәseleni teoriyalyq túrghydan payymdau «rәmiz», «nyshan» jәne «belgi» úghymdarynyng mazmúndyq erekshelikterin saralap, olardyng ózara araqatynasyn anyqtaugha mýmkindik beredi.

Rәmizding maghynalyq tabighatyn ashu ýshin ony nyshan úghymymen salystyra qarastyru qajet. Ókinishke qaray, qazirgi tildik qoldanysta «rәmiz» ben «nyshan» sózderin birining ornyna birin paydalanu jii kezdesedi. Múnday qoldanys olardyng maghynalyq erekshelikterin kómeskilendirip, terminologiyalyq dәldikting saqtaluyna keri әser etedi. Alayda búl eki sózding bildiretin mazmúny men atqaratyn qyzmeti birdey emes. Nyshan – belgili bir zattyn, qúbylystyng nemese ýderisting sipatyn, ereksheligin, bar ekenin ne ózgerisin anghartatyn belgi. Onyng maghynasy kóbine belgili bir qúbylystyng syrtqy kórinisine, bayqalghan sipatyna nemese soghan tәn erekshelikke qatysty qalyptasady. Orys tilindegi balamalary qoldanys ayasyna qaray «priznak», «priymeta», «simptom», «predvestiye», «proyavleniye», «otlichiytelinaya cherta» sózderimen beriledi. Mәselen, «ózgeristing nyshany», «janarudyng nyshany», «aurudyng nyshany» degen tirkesterde búl sóz belgili bir qúbylystyng belgisin, alghashqy kórinisin nemese bayqalghan sipatyn bildiredi. Búl qoldanysta nyshan qúbylystyng belgili bir sipatyn nemese kórinisin anghartady. Degenmen nyshan úghymy da tek tikeley maghynamen shektelmeydi. Ol auyspaly jәne astarly maghynada qoldanylyp, belgili bir qúbylystyn, úghymnyng nemese qasiyetting mәnin bildire alady. Alayda búl erekshelik nyshan men rәmizdi ózara tenestiruge negiz bolmaydy. Rәmiz belgili bir beyne arqyly tarihi, mәdeni, ruhany jәne iydeyalyq mazmúndy jinaqtap, qoghamdyq sanagha jetkizedi. Mәselen, bәisheshek kóktemning kelgenin bildiretin nyshan bolsa, janaru men ómirding qayta týleuining rәmizi retinde de qabyldanay. Búl bir beynening qoldanys konteksine qaray әrtýrli maghynalyq qyzmet atqaratynyn kórsetedi. Demek, nyshan men rәmizding araqatynasyn olardyng syrtqy pishinine qaray emes, bildiretin mazmúny men atqaratyn maghynalyq qyzmetine qaray ajyratqan jón.

Osy aiyrmashylyqty memlekettik rәmizder mysalynda da anyq kóruge bolady. Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik Tuy – memleketting egemendigi men tәuelsizdigin, últtyq biregeyligi men memlekettiligin bildiretin rәmiz. Onyng beynelik elementteri men týsine belgili bir tarihiy-mәdeny jәne iydeyalyq mazmún jýktelgen. Memlekettik Tugha qatysty «rәmiz» atauy onyng tek belgili bir nysandy tanytatyn belgi emes, memlekettilikting iydeyalyq jәne tarihiy-mәdeny mazmúnyn bildiretin erekshe mәrtebesin aiqyndaydy. Sondyqtan Tudy tek nyshan retinde atau onyng konstitusiyalyq-qúqyqtyq mәrtebesi men memlekettik rәmiz retindegi airyqsha mәnine qayshy keledi. Demek, nyshan men rәmizding aiyrmashylyghy olardyng syrtqy pishininde ghana emes, sol pishin arqyly beriletin maghynanyng sipaty men qyzmetinde. Nyshan belgili bir qúbylystyng belgisin, sipatyn nemese kórinisin anghartsa, rәmiz tarihiy-mәdeny jәne qoghamdyq sanada qalyptasqan iydeyalyq mazmúndy bildiredi. Nyshan kóbine qúbylystyng bar ekenin nemese ereksheligin kórsetse, rәmiz sol qúbylysqa qatysty belgili bir qúndylyqtar men maghynalardy bildiredi. Sondyqtan nyshan men rәmizdi bir úghym retinde qabyldau ghylymy túrghydan da, qúqyqtyq túrghydan da negizsiz. Olardyng ara-jigin naqty ajyratu – terminologiyalyq dәldikting ghana emes, qúqyqtyq úghymdardyng mazmúnyn dúrys aiqyndaudyng da talaby.

Rәmizderding qoldanylu ayasy san aluan. Olar tiyesiligine qaray memlekettik, últtyq, ónirlik, vedomstvolyq, әskery jәne diplomatiyalyq bolyp bólinedi. Al mazmúny men qyzmetine qaray tarihi, mәdeny jәne qoghamdyq sipatta kórinis tabady. Sonymen qatar berilu tәsiline qaray kórneki jәne dybystyq rәmizder dep jikteuge bolady. Kórneki rәmizderge tu, eltanba, emblema, logotiyp, grafikalyq beyne jәne basqa da beynelik nysandar jatsa, dybystyq rәmizderge memlekettik әnúran men belgili bir qauymdastyqty tanytatyn muzykalyq tuyndylar jatady. Al kosmologiyalyq rәmizder aspan deneleri, tabighat qúbylystary jәne gharysh turaly dýniyetanymdyq týsiniktermen baylanysty qalyptasady. Múnday jikteuler rәmizding tek syrtqy kórinisin emes, onyng kimge tiyesili ekenin, qanday mazmúndy bildiretinin jәne qanday qyzmet atqaratynyn anyqtaugha mýmkindik beredi.

Osyghan baylanysty resmy rәmiz úghymyn da naqtylau qajet. Resmy rәmiz – memleketke, ónirge, mekemege nemese úiymgha tiyesili jәne belgilengen tәrtippen bekitilgen, sol subektining atynan qoldanylatyn rәmiz. Onyng basty ereksheligi – resmy mәrtebege ie boluy jәne belgili bir subektining ózindik bolmysyn, tiyesiligin tanytuy. Resmy rәmizderdi әzirleu, bekitu, paydalanu jәne qorghau tәrtibi normativtik qúqyqtyq aktilermen nemese tiyisti úiymnyng bekitilgen erejelerimen retteledi. Demek, kez kelgen kórkem beyne nemese shartty tanba resmy rәmiz bolyp sanalmaydy. Ol tiyisti subektining resmy belgisi retinde tanylyp, belgilengen tәrtippen bekitilui kerek.

Qazaqstan Respublikasynyng qúqyqtyq terminologiyasynda «memlekettik rәmiz» atauy resmy týrde ornyqqan. «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderi turaly» Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq zanynda Memlekettik Tu, Memlekettik Eltanba jәne Memlekettik Ánúran memlekettik rәmizder retinde aiqyndalghan. Olar memleketting egemendigin, tәuelsizdigin, memlekettik biregeyligi men últtyq bolmysyn beyneleydi. Alayda «rәmiz» úghymyn tek memlekettik dengeymen shekteuge bolmaydy. Onyng maghynalyq ayasy әldeqayda ken. Memlekettik organdargha, mekemelerge, úiymdargha, vedomstvolargha, әskery qúrylymdargha jәne ózge de subektilerge tiyesili resmy rәmizder de bar. Múndaghy negizgi termin – «rәmiz». Al onyng aldyndaghy «memlekettik», «ónirlik», «vedomstvolyq», «әskeriy», «diplomatiyalyq» anyqtauyshtary rәmizding kimge tiyesili ekenin nemese qay salada qoldanylatynyn naqtylaydy. Mәselen, memlekettik rәmiz – memleketke tiyesili rәmiz; ónirlik rәmiz – belgili bir ónirge tiyesili rәmiz; vedomstvolyq rәmiz – vedomstvogha tiyesili rәmiz; әskery rәmiz – әskery qúrylymgha nemese әskery qyzmetke qatysty rәmiz; diplomatiyalyq rәmiz – diplomatiyalyq qyzmetke qatysty rәmiz. Búl ataular bir-birine balama nemese bәsekeles úghymdar emes, ortaq negizgi terminge negizdelgen birtútas terminologiyalyq jýiening qúramdas bólikteri.

Osy jýie qazaq tilining sózjasamdyq jәne terminologiyalyq zandylyqtaryna sәikes keledi. Birtektes úghymdardy ortaq negizgi terminmen atap, olardyng aiyrmashylyghyn anyqtauyshtar arqyly kórsetu – terminjasamnyng qalyptasqan tәsilderining biri. Sondyqtan «memlekettik rәmiz» atauynyng zannamada ornyghuy «ónirlik rәmiz», «vedomstvolyq rәmiz», «әskery rәmiz» jәne «diplomatiyalyq rәmiz» siyaqty ataulardy qoldanugha tildik túrghydan negiz qalaydy. Áriyne, múnday ataulardyng әrqaysysynyng qúqyqtyq mәrtebesi men mazmúny tiyisti normativtik qúqyqtyq aktilerde jeke aiqyndaluy qajet. Terminning tildik túrghydan dúrys qúryluy onyng avtomatty týrde zanda resmy bekitilgenin bildirmeydi.

Rәmiz úghymy negizinde rәmiztanu, rәmizdeme, rәmizbayan, últtyq rәmiz, resmy rәmiz, dybystyq rәmiz, rәmizder qory, rәmizdik jýie, rәmizdik boyau, rәmizdik belgiler men rәmizdik tanbalar siyaqty ghylymy jәne praktikalyq ataular qoldanylady. Búl ataular rәmizderding týrlerin, qúrylymyn, maghynalyq sipatyn, qyzmetin jәne qoldanylu erekshelikterin sipattaydy. Olardy birizdi terminologiyalyq jýiege engizu ýshin әrqaysysynyng mazmúnyn naqtylap, ózara baylanysy men qoldanylu ayasyn aiqyndau qajet.

Rәmizderdi jikteu de belgili bir ghylymy ólshemderge sýienuge tiyis. Memlekettik, ónirlik, vedomstvolyq, әskery jәne diplomatiyalyq rәmizder subektilik tiyesiligine qaray ajyratylady. Dybystyq jәne kórneki rәmizder berilu tәsiline qaray bólinedi. Al kosmologiyalyq rәmizder dýniyetanymdyq mazmúny túrghysynan qarastyrylady. Múnday jikteu ólshemderin aralastyrmay qoldanu rәmizderding týrlerin ghylymy túrghydan jýieleuge mýmkindik beredi.

Rәmizding maghynalyq qyzmeti geralidika salasynda airyqsha kórinedi. Geralidika – eltanbalar men tóltanbalardyng qalyptasuyn, qúrylymyn, mazmúnyn jәne qoldanylu tәrtibin zertteytin ghylym. Múnda rәmiz negizgi semiotikalyq úghymdardyng biri retinde qarastyrylady. Eltanba men tóltanbadaghy beyneler belgili bir tarihi, sayasy jәne mәdeny mazmúndy jetkizu ýshin qogham tarapynan sanaly týrde tandalyp, belgili bir kompozisiyagha biriktiriledi. Qús erkindik pen memlekettik quatty, tәj biylik pen mәrtebeni, qalqan qorghanys pen tútastyqty bildiredi. Soghan qaramastan olardyng maghynasy jeke beynesimen ghana anyqtalmaydy. Týsi, ornalasuy, ózge elementtermen baylanysy jәne tútas kompozisiyadaghy orny da manyzdy. Sondyqtan geralidikalyq kompozisiyany kezdeysoq suretter jiyntyghy emes, belgili bir iydeyagha baghyndyrylghan rәmizdik jýie retinde baghalau qajet.

Rәmizdik jýiede әrbir element jeke maghynagha ie bolghanymen, onyng tolyq mazmúny basqa elementtermen baylanysy arqyly ashylady. Mysaly, eltanbadaghy beynelerding ornalasu tәrtibi, týs ýilesimi, kompozisiyalyq qúrylymy jәne ózara qatynasy tútas iydeyany qalyptastyrady. Bir elementti jeke alyp qarastyru arqyly býkil geralidikalyq kompozisiyanyng mazmúnyn jan-jaqty týsindiru mýmkin emes. Osy sebepti geralidikalyq saraptama kezinde beynelerding jeke maghynasy ghana emes, olardyng tútas kompozisiyadaghy qyzmeti de eskerilui kerek. Búl talap ónirlik rәmizderdi әzirleu men bekitu barysynda da manyzdy.

Qazaqstandaghy memlekettik rәmizder terminologiyasynyng qalyptasu tarihy «nyshan» jәne «rәmiz» ataularynyng resmy qoldanysymen tyghyz baylanysty. Alghashqy kezde elimizding Memlekettik Tuy, Eltanbasy men Ánúrany «memlekettik nyshandar» dep ataldy. 1992 jyly memlekettik rәmizderding jobalaryn әzirleuge konkurs jariyalanghan kezde Preziydent Núrsúltan Nazarbaev qújattarda qoldanylghan «gerb», «gimn», «simvol» terminderin óz qolymen syzyp tastap, olardyng ornyna «eltanba», «әnúran», «nyshan» sózderin jazdyru jóninde núsqau bergeni turaly derek keltiriledi. Búl oqigha tәuelsiz Qazaqstannyng memlekettik terminologiyasyn qalyptastyru kezinde últtyq tilding mýmkindikterine basymdyq berilgenin kórsetedi.

Keyin memlekettik terminologiyada «rәmiz» atauy ornyqty. 2007 jylghy 4 mausymda Qazaqstan Respublikasynyng № 258-III Konstitusiyalyq zany qabyldandy. Onyng bastapqy atauy «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik nyshandary turaly» boldy. Al 2008 jylghy 4 shildedegi № 56-IV Konstitusiyalyq zanmen osy zannyng taqyryby men býkil mәtinindegi «nyshandary», «nyshandarynyn», «nyshandaryn», «nyshandaryna» degen sózder tiyisinshe «rәmizderi», «rәmizderinin», «rәmizderin», «rәmizderine» degen sózdermen auystyryldy. Sonyng nәtiyjesinde «rәmiz» sózi memlekettik dengeydegi resmy qúqyqtyq termin retinde ornyqty. Búl – terminologiyalyq tandaudyng zannamalyq túrghydan bekitiluining naqty kórinisi.

Endeshe, memlekettik dengeyde zannamalyq túrghydan ornyqqan «rәmiz» termiynin ónirlik dengeyde qoldanugha nege bolmaydy? Qazaqstannyng әkimshilik-aumaqtyq birlikteri – memleketting qúramdas bóligi. Ár ónir men eldi mekenning ózindik tarihy, mәdeniyeti, geografiyalyq ereksheligi, qalyptasqan qoghamdyq bolmysy bar. Olardy tanytatyn geralidikalyq belgiler de osy erekshelikterdi jinaqtap beyneleydi. Sondyqtan memleketting geosayasy jәne tarihy tútastyghyn tanytatyn memlekettik rәmizdermen qatar, onyng qúramdas aumaqtyq birlikterining ózindik bolmysyn bildiretin ónirlik rәmizder turaly aitu qisyndy. Múndaghy «memlekettik» jәne «ónirlik» anyqtauyshtary rәmizding tiyesiligin, mәrtebesin jәne qoldanylu ayasyn naqtylaydy.

Soghan qaramastan, ónirlik dengeyde «rәmiz» ornyna «nyshan» atauyn qoldanu mәselesi tuyndady. Respublikalyq terminologiyalyq komissiyanyng ústanymyna qatysty jariyalanghan týsindirmede «simvol» sózi kezdesetin barlyq jaghdayda ony «rәmiz» dep audarugha bolmaytyny aitylghan. Búl týsindiru boyynsha, zanda Memlekettik Tu, Memlekettik Eltanba jәne Memlekettik Ánúran memlekettik rәmizder retinde belgilengendikten, «rәmiz» sózi osy ýsh úghymgha qatysty qoldanyluy kerek degen ústanym basshylyqqa alynghan. Osy negizde 2022 jylghy 10 qarashadaghy Terminologiyalyq komissiya otyrysynda «regionalinyy simvol» atauyn «ónirlik nyshan» týrinde bekitu turaly úigharym qabyldanghany habarlanghan.

Alayda búl ústanymda qúqyqtyq jәne terminologiyalyq túrghydan qayta qaraudy qajet etetin mәsele bar. «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderi turaly» Konstitusiyalyq zanda «rәmiz» sózin tek Memlekettik Tugha, Memlekettik Eltanbagha jәne Memlekettik Ánúrangha ghana qoldanugha bolady degen shekteu belgilenbegen. Zanda atalghan ýsh nysannyng memlekettik rәmizder ekeni aiqyndalghan. Biraq búl norma «rәmiz» úghymynyng basqa subektilerge qatysty qoldanyluyna tyiym salmaydy. Memlekettik rәmizder turaly zannyng mazmúnynan ózge rәmizderding atauyn mindetti týrde «nyshan» dep belgileu turaly talap tuyndamaydy. Sondyqtan Terminologiyalyq komissiyanyng úigharymyn qoldanystaghy Konstitusiyalyq zannyng mazmúnymen salystyryp, onyng qúqyqtyq negizin naqtylau qajet. Zanda kózdelmegen shekteudi terminologiyalyq sheshim arqyly engizu mәselesi de qúqyqtyq túrghydan baghalanugha tiyis. Búl jerde eki mәseleni ózara ajyratu manyzdy. Birinshisi – «rәmiz» sózining jalpy tildik jәne ghylymy maghynasy. Ekinshisi – «memlekettik rәmiz» tirkesining zannamada belgilengen arnauly qúqyqtyq mәrtebesi. Memlekettik rәmizderge qatysty zang normalary belgili bir nysandardyng memlekettik mәrtebesin aiqyndaydy, al «rәmiz» sózining jalpy maghynalyq ayasyn tútastay shektemeydi. Osy eki dengeydi aralastyru terminologiyalyq jýiede negizsiz shekteulerding qalyptasuyna әkeledi.

Ónirlik rәmizder mәselesining memlekettik dengeydegi manyzyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2023 jylghy 17 mausymda Týrkistan qalasynda ótken II Últtyq qúryltayda arnayy atap ótti. Preziydent elimizding geralidikalyq belgilerin jetildiru qajettigine toqtalyp: «Men jaqynda Assambleya sessiyasynda elimizding geralidika belgilerin jetildiru qajettigi turaly aittym. Aldymen aimaqtardyng jәne qalalardyng tanbasyn birynghay ýlgige keltiru kerek dep sanaymyn. Qazir olardyng kóbining mazmúny jәne pishini әrkelki. Soghan baylanysty qoghamda jii syn da aitylady. Búl salagha múqiyat taldau jasap, ortaq ústanymdar әzirleu qajet», – dedi.

Memleket basshysynyng búl pikiri mәselening auqymyn naqty kórsetedi. Preziydent aimaqtar men qalalardyng tanbalaryn birizdendiru qajettigin aitty. Onyng sózinde búl mindet oblystardyn, Astananyng nemese respublikalyq manyzy bar qalalardyng tanbalarymen shektelmeydi. Kerisinshe, el aumaghyndaghy aimaqtar men qalalardyng geralidikalyq belgilerin ortaq talaptargha sәikestendiru kózdelgen. Demek, qoyylghan mindetting mazmúny – barlyq aumaqtyq dengeydegi tanbalardyng mazmúny men pishinin jýieleu, olardyng arasyndaghy ala-qúlalyqty jong jәne birynghay geralidikalyq ústanym qalyptastyru.

Degenmen osy mindetti oryndaugha arnalghan normativtik qúqyqtyq retteude qamtu ayasyna qatysty mәsele bar. «Qazaqstan Respublikasyndaghy jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru turaly» Qazaqstan Respublikasy Zanynyng 27-baby 1-tarmaghynyng 1-17) tarmaqshasynda ónirlik nyshan jobasyn әzirleuge qatysty qúzyret oblystardyn, respublikalyq manyzy bar qalalardyng jәne astananyng әkimdikterine qatysty kózdelgen. Búl norma audandyq jәne oblystyq manyzy bar qalalardyn, sonday-aq ózge de qalalardyng tanbalaryn әzirleu men bekitu mәselesin tikeley qamtymaydy.

Osy jerde qúqyqtyq retteuding negizgi mәselesi kórinedi. Preziydent aimaqtar men qalalardyng tanbalaryn birizdendiru mindetin qoydy. Al ony oryndaugha arnalghan zannamalyq tetik әkimshilik-aumaqtyq birlikterding shekteuli sanatyn ghana qamtidy. Nәtiyjesinde memlekettik dengeyde qoyylghan mindet pen ony jýzege asyrugha arnalghan qúqyqtyq normanyng qoldanylu ayasy arasynda alshaqtyq qalyptasqan. Búl – normativtik qúqyqtyq aktilerdi jetildiru arqyly sheshiluge tiyis mәsele.

Atalghan mәseleni 2024 jylghy 30 qazandaghy Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrining № 503-NQ búiryghymen bekitilgen «Ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalary» túrghysynan da qarastyru qajet. Qaghidalarda ónirlik nyshan jobasyn әzirleu, konkurs ótkizu, qoghamdyq talqylau, saraptamalyq keneste qarau jәne bekitu rәsimderi belgilengen. Alayda búl rәsimderding barlyq әkimshilik-aumaqtyq dengeyge birdey qoldanyluy mәselesi tolyq sheshilmegen.

Sonymen birge osy Qaghidalargha 2026 jylghy 8 shildedegi № 330-NQ búiryqpen ózgerister engizilip, jana redaksiyasy bekitildi. Jana redaksiya 2026 jylghy 1 tamyzdan bastap qoldanysqa engizildi. Onda da jobalardy qarau, qoghamdyq talqylau jәne bekitu rәsimderi astana, oblys jәne respublikalyq manyzy bar qalalardyng jergilikti atqarushy organdary men mәslihattaryna qatysty belgilengen. Demek, qaghidalardyng janartyluy olardyng qúqyqtyq-normativtik jәne rәsimdik negizderin jetildiruge mýmkindik bergenimen, tómengi әkimshilik-aumaqtyq dengeylerdi qamtugha qatysty mәselelerdi týbegeyli sheshken joq. Nәtiyjesinde, atalghan dengeylerde qaghidalardy iske asyrudyng tolyqtyghy men birizdiligin qamtamasyz etu mәselesi ózekti kýiinde qalyp otyr.

Qújattaghy taghy bir nazar audaratyn jayt – jergilikti atqarushy organ úghymynyng qoldanyluy. «Qazaqstan Respublikasyndaghy jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru turaly» Zanda jergilikti atqarushy organ úghymy audan men oblystyq manyzy bar qalanyng әkimdikterin de qamtidy. Biraq ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalaryndaghy konkurs ótkizu, jobalardy qarau jәne bekitu rәsimderi astana, oblys jәne respublikalyq manyzy bar qalalar dengeyimen shektelgen. Múnday sәikessizdik normativtik qújattyng jekelegen erejelerining ózara ýilesimdiligine qatysty súraq tughyzady. Sondyqtan qaghidalardy Preziydent tapsyrmasynyng mazmúnyna sәikes qayta qarap, olardyng qoldanylu ayasyn barlyq tiyisti aumaqtyq birlikterge taratu qajet.

Búl júmysqa jauapty memlekettik organ – Qazaqstan Respublikasynyng Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi. Ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalaryn bekitken organ retinde ministrlik qoldanystaghy qúqyqtyq retteuding kemshilikterin taldap, zannamalyq jәne vedomstvolyq aktilerdi jetildiru jóninde úsynystar әzirleuge tiyis. Ásirese ónirlik geralidikalyq belgilerdi әzirleu men bekituding birynghay tәrtibin qalyptastyru, onyng barlyq tiyisti aumaqtyq dengeylerge qoldanyluyn qamtamasyz etu ministrlikting nazarynda boluy qajet.

Osyghan baylanysty Qazaqstan Respublikasynyng «Qazaqstan Respublikasyndaghy jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru turaly» Zanyna ózgeris engizip, qoldanystaghy «ónirlik nyshan» termiynin «ónirlik rәmiz» termiynimen auystyru jóninde úsynys jiberildi. Búl úsynystyng maqsaty «nyshan» sózin «rәmiz» sózimen almastyrumen ghana shektelmeydi. Negizgi maqsat – qazaq tilindegi resmy terminologiyany birizdendiru, rәmizderding subektilik tiyesiligine qaray birynghay atau jýiesin qalyptastyru jәne ónirlik geralidikalyq belgilerding qúqyqtyq mәrtebesin naqtylau.

Úsynystyng leksikalyq negizi eki sózding maghynalyq aiyrmashylyghynan tuyndaydy. «Nyshan» belgili bir zattyng nemese qúbylystyng sipatyn, ereksheligin, belgisin ne bayqalu kórinisin bildiredi. Onyng maghynasy kontekske qaray belgi, aighaq, ishara, aldyn ala anghartatyn kórinis úghymdaryn qamtidy. Al «rәmiz» belgili bir iydeyany, úghymdy nemese qúndylyqty bildiretin belgi. Ol tarihiy-mәdeny bolmysty, biregeylikti jәne ózindik erekshelikti tanytady. Sondyqtan belgili bir ónirding tarihyn, mәdeniyetin jәne qoghamdyq bolmysyn beyneleytin, resmy týrde bekitiletin geralidikalyq tuyndyny «ónirlik rәmiz» dep atau úghymdyq túrghydan dәlirek.

Terminologiyalyq negizdeme de osyghan sәikes keledi. «Memlekettik rәmiz», «ónirlik rәmiz», «vedomstvolyq rәmiz», «әskery rәmiz» jәne «diplomatiyalyq rәmiz» ataulary ortaq negizgi termin men ony naqtylaytyn anyqtauyshtar arqyly jasalghan. Negizgi termin – «rәmiz», al anyqtauyshtar onyng kimge nemese qanday qúrylymgha tiyesili ekenin kórsetedi. Múnday ýlgi birtektes úghymdardy bir jýiege biriktirip, olardyng arasyndaghy aiyrmashylyqty naqtylaugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar ol ghylymy enbekterde, resmy qújattarda jәne normativtik qúqyqtyq aktilerde terminderdi birizdi qoldanugha negiz bolady.

Qúqyqtyq negizdeme túrghysynan «Qazaqstan Respublikasyndaghy jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru turaly» Zannyng ónirlik nyshangha qatysty normalaryn jәne ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalaryn ózara sәikestendiru qajet. Atap aitqanda, 27-baptyng 1-tarmaghynyng 1-17) tarmaqshasynyng mazmúnyn qayta qarap, ónirlik rәmizderdi әzirleu jónindegi qúzyretting barlyq tiyisti aumaqtyq dengeylerdi qamtuyn qamtamasyz etu kerek. Sonymen birge rәmizding qúqyqtyq anyqtamasy, mәrtebesi, qoldanylu ayasy, әzirleu, kelisu, bekitu, paydalanu jәne qorghau tәrtibi naqty belgilenuge tiyis. Osy ózgeristerdi jýzege asyru kezinde ýsh mәseleni qatar sheshu manyzdy. Birinshisi – terminologiyalyq birizdilik: «nyshan» men «rәmiz» úghymdaryn maghynalyq túrghydan ajyratyp, resmy ataulardy bir jýiege keltiru. Ekinshisi – qúqyqtyq sabaqtastyq: memlekettik rәmizderge qatysty qalyptasqan terminologiyalyq ýlgini ónirlik dengeyde de jalghastyru. Ýshinshisi – aumaqtyq qamtu: oblystarmen jәne respublikalyq manyzy bar qalalarmen shektelmey, audandyq jәne qalalyq dengeylerdegi geralidikalyq belgilerdi de ortaq tәrtippen әzirleu men bekitudi qamtamasyz etu.

Áriyne, termindi ózgertu barlyq mәseleni sheshpeydi. Onyng qúqyqtyq mazmúny, mәrtebesi men qoldanylu shegi normativtik aktilerde naqty aiqyndaluy qajet. Biraq terminologiyalyq dәldik qúqyqtyq mәdeniyetting manyzdy sharty ekenin esten shygharugha bolmaydy. Úghym dúrys atalmasa, onyng mazmúnyn anyqtau da, qúqyqtyq retteu de kýrdelene týsedi. Sondyqtan «ónirlik rәmiz» atauyn engizu tildik, úghymdyq jәne qúqyqtyq negizdemelerge sýienuge tiyis.

Rәmiz terminologiyasyn qalyptastyruda osy ýsh ólshemning birligi sheshushi mәnge iye. Tildik negiz terminning qazaq tilining zandylyqtaryna sәikestigin kórsetedi. Úghymdyq negiz onyng maghynasyn basqa týsinikterden ajyratady. Qúqyqtyq negiz terminning resmy qújattardaghy qoldanysyn, mәrtebesi men rettelu tәrtibin aiqyndaydy. Osy talaptar ózara ýilesken jaghdayda ghana terminologiyalyq jýie ghylymy túrghydan negizdi әri qúqyqtyq jaghynan ornyqty bolady.

Sayyp kelgende, rәmiz – belgili bir pishin arqyly tarihi, mәdeni, ruhany jәne iydeyalyq mazmúndy bildiretin, qoghamdyq sanada ornyqqan maghynalyq qúbylys. Onyng tabighaty syrtqy beynesi men ishki mazmúnynyng birliginen, shartty maghynanyng qoghamdyq-mәdeny tanym negizinde qalyptasuynan, tarihy sabaqtastyq pen újymdyq jadty jetkizu qabiletinen kórinedi. Rәmiz belgili bir subektining ózindik bolmysyn, qúndylyqtary men biregeyligin tanytyp qana qoymay, qoghamdyq sanany qalyptastyrugha jәne tarihiy-mәdeny múrany úrpaqtan úrpaqqa jetkizuge qyzmet etedi. Nyshan men rәmizding ara-jigin ajyratu – jay ghana sóz tandau mәselesi emes, ghylymy dәldik pen resmy terminologiyanyng sapasyna tikeley qatysty mәsele.

Qazaqstanda «rәmiz» atauynyng memlekettik dengeyde zannamalyq túrghydan ornyghuy osy úghymnyng resmy termin retindegi mәrtebesin aiqyndady. Endigi mindet – qalyptasqan terminologiyalyq sabaqtastyqty ónirlik dengeyde de qamtamasyz etu. «Ónirlik nyshan» termiynin «ónirlik rәmiz» úghymymen almastyryp, ony normativtik qúqyqtyq aktilerde birizdi qoldanu, qúqyqtyq mәrtebesin aiqyndau jәne barlyq aumaqtyq birlikterdi qamtityn birynghay geralidikalyq talaptardy bekitu – zannamany jetildiruding negizgi baghyttary bolugha tiyis.

RÁMIZDERDING BIRYNGhAY GhYLYMY JIKTELUI

1. Memlekettik rәmizder.
2. Ónirlik rәmizder.
3. Vedomstvolyq rәmizder.
4. Áskery rәmizder.
5. Qúqyqtyq rәmizder.
6. Normativtik rәmizder.
7. Qúryltay rәmizderi.
8. Mәslihat rәmizderi.
9. Diplomatiyalyq rәmizder.
10. Institusionaldyq rәmizder.
11. Korporativtik rәmizder.
12. Bilim beru rәmizderi.
13. Jastar rәmizderi.
14. Sporttyq rәmizder.
15. Qoghamdyq rәmizder.
16. Áulettik rәmizder.
17. Tarihy rәmizder.
18. Últtyq rәmizder.
19. Memorialdyq rәmizder.
20. Diny rәmizder.
21. Etnomәdeny rәmizder.
22. Foliklorlyq rәmizder.
23. Mifologiyalyq rәmizder.
24. Arheologiyalyq rәmizder.
25. Mәdeniyet jәne óner rәmizderi.
26. Teoriyalyq rәmizder.
27. Tipologiyalyq rәmizder.
28. Semiotikalyq rәmizder.
29. Mazmúndyq rәmizder.
30. Grafikalyq rәmizder.
31. Salystyrmaly rәmizder.
32. Allomorftyq rәmizder.
33. Morfologiyalyq rәmizder.
34. Antropomorftyq rәmizder.
35. Zoomorftyq rәmizder.
36. Amorftyq rәmizder.
37. Izomorftyq rәmizder.
38. Injenerlik rәmizder.
39. Óndiristik rәmizder.
40. Kólik rәmizderi.
41. Qauipsizdik rәmizderi.
42. Shekaralyq rәmizder.
43. Medisinalyq rәmizder.
44. Ekonomikalyq rәmizder.
45. Áleumettik rәmizder.
46. Turistik rәmizder.
47. Innovasiyalyq rәmizder.
48. Kreativtik rәmizder.
49. Sifrlyq rәmizder.
50. Virtualdy (VR/AR) rәmizder.
51. Media rәmizder.
52. Interaktivti rәmizder.
53. Kiyberrәmizder.
54. Fan-qoghamdastyq rәmizderi.
55. Ádeby jәne filologiyalyq rәmizder.
56. Komiks jәne oiyn rәmizderi.
57. Fantastikalyq rәmizder.
58. Sayasy rәmizder.

Eskertu:

Memleket basshysy ónirler men qalalardyng tanbalaryn birizdendiru mindetin qoydy. Alayda qoldanystaghy normativtik qúqyqtyq aktiler búl mindetting tolyq oryndaluyn qamtamasyz etpeydi. Preziydent tapsyrmasynyng auqymy – býkil el. Al ony iske asyru tәrtibi – astana, oblystar jәne respublikalyq manyzy bar qalalarmen ghana shektelgen.

2023 jylghy 17 mausymda Týrkistanda ótken II Últtyq qúryltayda Preziydent aimaqtar men qalalardyng tanbalaryn birynghay ýlgige keltiru qajettigin naqty aitty. Biraq búl ústanym tiyisti normativtik retteuden tolyq kórinis tappaghan. 2024 jylghy № 503-NQ búiryqpen bekitilgen qaghidalarda konkurs ótkizu jәne jobalardy bekitu rәsimderi de atalghan ýsh sanatpen shekteledi.

Búl – terminologiyalyq mәsele emes. Búl – memlekettik tapsyrmany qúqyqtyq túrghydan tolyq qamtamasyz ete almau. «Nyshan» men «rәmiz» ataularynyng aiyrmashylyghyn algha tartu negizgi mәseleni ózgertpeydi: Preziydent barlyq ónirler men qalalardy qamtityn mindet qoydy, al qoldanystaghy qaghidalar olardyng bir bóligin ghana qamtidy.

Múnday sәikessizdikti qalypty jaghday dep qabyldaugha bolmaydy. Preziydent tapsyrmasy normativtik aktilerding shekteuli ayasyna beyimdelmeuge tiyis. Kerisinshe, normativtik baza memlekettik tapsyrmanyng auqymyna sәikes kelui kerek.

Búl olqylyqty joi – Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining tikeley jauapkershiligi. Ministrlik qoldanystaghy qaghidalardy qayta qarap, olardyng qoldanylu ayasyn barlyq ónirler men qalalargha taratugha mindetti.

Preziydent tapsyrmasynyng oryndaluy sózben emes, qúqyqtyq sheshimmen ólshenedi. Tapsyrma bar, biraq ony tolyq oryndaugha mýmkindik beretin normativtik tetik joq. Demek, mәsele anyq: zannamany jetildiru qajet. Al búl júmystyng nege әli kýnge deyin tiyisti dengeyde sheshilmegenine jauapty organ týsinikteme beruge tiyis.

Aydyn Rysbekúly, geralidist

Abai.kz