2026 jyldyng nauryz aiynda Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna engizilgen ózgerister el ómirining týrli salalaryn qamtyp, qoghamda keninen talqylandy. Sonyng ishinde til jaghdayyna qatysty normalar erekshe nazargha ilikti. Qoghamda «jana ózgerister memlekettik tilding mәrtebesin týbegeyli kýsheytti me?», «orys tilining qúqyqtyq jaghdayy ózgerdi me?» degen súraqtar jii qoyyla bastady. Búl – zandy әri oryndy qyzyghushylyq. Sebebi til – tek qarym-qatynas qúraly ghana demeyik, últtyq biregeyliktin, memlekettik tútastyqtyng ózegi.

Atalghan konstitusiyalyq ózgeristerdi talday otyryp, eng aldymen bir manyzdy jaytty atap ótken jón: til jaghdayyna qatysty negizgi qaghidalar týbegeyli ózgeriske úshyraghan joq. Yaghni, Konstitusiyanyng memlekettik til turaly bazalyq normasy saqtaldy. Búrynghyday, qazaq tili – Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili bolyp qala beredi. Búl – ózgermeytin konstitusiyalyq negiz.

Sonymen qatar, jana redaksiyada til sayasatyna qatysty keybir naqtylaular men aksentter kýsheytildi. Atap aitqanda, memlekettik tilding qoghamdyq ómirding barlyq salasynda qoldanyluyn qamtamasyz etu – memleketting basym mindetterining biri retinde aiqyndala týsti. Búl – deklarativti norma emes, naqty iske asyryluy tiyis strategiyalyq baghyt.

Qoghamdaghy eng kóp talqylanghan problemanyng biri – orys tilining mәrtebesi. Konstitusiyadaghy eski normalargha sәikes, orys tili talay jyldar resmy týrde qazaq tilimen qatar qoldanyldy. Qazirgi týsinik ózgeshe.

Ózgeristerding mәni basqa tústa jatyr. Jana redaksiyada memlekettik tilding basymdyghy naqtyraq seziledi. Búrynghy mәtinde qazaq tili men orys tilining qatar qoldanyluy kóbine teng dәrejede qabyldanyp kelse, endi memlekettik tilding jetekshi róli aiqyndala týsti. Búl – qúqyqtyq túrghydan nәzik, biraq sayasy túrghydan manyzdy ózgeris.

Búl ózgerister qoghamda týrli pikirler tughyzdy. Bir top azamattar múny qazaq tilining tolyq ýstemdikke shyghuyna jasalghan qadam retinde qabyldasa, endi bireuler kóptildilik sayasatynyng әlsireuinen qauiptenedi.

Endigi jaghday – búl normalardyng naqty ómirde qalay jýzege asatynynda. Ásirese qyzmet kórsetu salasynda tildik talaptardyng kýshengi qogham ýshin manyzdy. Jana ózgeristerge sәikes, memlekettik tilde qyzmet kórsetu – tek formaldy mindet emes, sapalyq standartqa ainaluy tiyis. Yaghni, kez kelgen azamat dýkende, kafede, meyramhanalarda, supermarketterde, qoghamdyq orynda, kólik jýiesinde nemese memlekettik mekemede qazaq tilinde tolyqqandy qyzmet ala aluy kerek.

Búl talap – zandyq túrghydan búryn da kórsetilgen. Biraq, jana konstitusiyalyq ózgerister onyng manyzyn arttyryp, oryndaluyna degen qoghamdyq súranysty kýsheytti. Endi búl norma qaghaz jýzinde ghana demeyik, naqty tәjiriybede jýzege asuy tiyis.

Mysaly, әuejayda nemese vokzalda aqparat aldymen qazaq tilinde berilui tiyis. Búl – memlekettik tilding basymdyghynyng kórinisi. Sonymen qatar, qajet bolghan jaghdayda ghana aghylshyn tilinde jәne basqa da tilderde aqparat úsynyluy – halyqaralyq standarttargha say keledi. Búl jerde jaghday bir tilding ekinshisin yghystyruynda emes, memlekettik tilding birinshi kezekte qoldanyluynda.

Til sayasatynyng tiyimdi jýzege asuy tek zandargha ghana demeyik, qoghamnyng dayyndyq dengeyine de baylanysty. Eger qyzmet kórsetu salasyndaghy qyzmetkerler qazaq tilin jetkilikti dengeyde mengermese, eng qatang zannyng ózi nәtiyje bermeydi. Sondyqtan kadr dayarlau problemasy aldynghy qatargha shyghady.

Bilim jýiesinde memlekettik tilding sapaly oqytyluy, eresekterge arnalghan til kurstarynyng qoljetimdiligi, biznes ókilderining tildik jauapkershiligi – osynyng barlyghy jana konstitusiyalyq normalardyng tabysty jýzege asuyna yqpal etedi.

Taghy bir manyzdy aspekt – tilding ekonomikalyq qúndylyghy. Eger qazaq tilin bilu júmysqa ornalasuda, mansaptyq ósude naqty artyqshylyq berse, adamdar ony óz erkimen ýirene bastaydy. Sondyqtan, búl – mәjbýrleuden әldeqayda tiyimdi jol. Jana Konstitusiyalyq ózgerister osy baghyttaghy sayasatty kýsheytuge negiz bolady әri solay kórsetildi.

Sonday-aq, sifrlandyru dәuirinde tilding damuy jana formatqa kóshude. Memlekettik qyzmetterdin, onlayn platformalardyn, jasandy intellekt jýielerining qazaq tilinde qoljetimdi boluy – tilding bolashaghyn aiqyndaytyn faktorlardyng biri. Konstitusiyalyq dengeyde memlekettik tilding mәrtebesin bekitu – osy prosesterge serpin beredi.

Qorytyndylay kele, 2026 jylghy nauryzdaghy Konstitusiyalyq ózgerister til problemasynda radikaldy tónkeris jasaghan joq. Biraq, olar memlekettik tilding rólin kýsheytip, onyng qoghamdyq ómirdegi naqty ornyn aiqyndaugha baghyttalghan manyzdy qadam boldy. Memlekettik tilding basymdyghy aiqynyraq sezile bastady.

Eng bastysy – osy ózgerister qoghamdy bóludi emes, biriktirudi qoldaydy. Memlekettik til – barsha azamatty biriktiretin faktorgha ainaluy tiyis.

Til sayasaty – úzaq merzimdi prosess. Konstitusiya tek onyng qúqyqtyq negizin qalaydy. Al naqty nәtiyje qoghamnyng sanasyna, memlekettik sayasattyng jýieliligine jәne әr azamattyng jauapkershiligine baylanysty.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz