قايىم اعا! بيىل ءسىزدىڭ جىلىڭىز، ءسىز تۋرالى كوپ ايتىپ، ەرەن ەڭبەگىڭىزدىڭ قالتارىستا قالعان تۇستارىن ايعاقتايتىن ۋاقىت. ءسىزدىڭ الدىڭىزدى كورگەن،  تاعلىم العان شاكىرتىڭىز رەتىندە سىزگە ايتارىم بار، ەل رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كۇرەسكەرسىز، بالكىم رۋحىڭىز سەزەر...

...سەمەيدەگى ءوزىڭىز العاش ىرگەتاسىن قالاعان اباي مۇراجايىنا قىزمەتكە كەلگەندە مەن وتىزعا تولماعان جاس ەدىم. بۇرىن دا سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى كەزىندە الدىڭىزدان بىرنەشە رەت ءدارىس العانمىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا  ابايتانۋشى، عالىم، قايتالانباس تۇلعانىڭ الدىن كورىپ، ەش جەردە ايتىلمايتىن، تاريحىمىزدا وقىتپايتىن وقۋ تاقىرىپتارىنان تىس الاش ارىستارىنىڭ ەسىمدەرىن ءسىزدىڭ اۋزىڭىزدان ەستۋ قانداي عانيبەت ەكەنىن ول كەزدە بىلگەن جوقپىن.

كەيىن اباي مۋزەيىنە قىزمەتكە كەلگەندە سىزبەن ءار تاقىرىپتا ءجيى كەزدەسۋ وتكىزەتىن بولدىق. الاش ارىستارى اقتالعاننان كەيىن ايتۋعا تىيىم سالىنعان «ءۇش بايتەرەك»، «بەس ارىس»، «الاش ارىستارى»،   «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» تۋرالى ءجيى كەشتەر وتكىزىلەتىن. سولاردىڭ بارلىعىندا ءسىز باس بايانداماشى، قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ءجيى قاتىسىپ ءجۇردىڭىز.

بىردە، ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي جانە ونىڭ زامانى تۋرالى ادەبي كەش ءوتتى. ءسىزدى ارنايى شاقىرىپ، قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسقان  كەشتە مەن قۇنانباي تۋرالى بايانداما جاسادىم. كەش اياقتالعان سوڭ، بايسالدى دا، سابىرلى، اسىقپاي سويلەيتىن سالماقتى قالپىڭىزبەن ماعان امانات ايتتىڭىز. «قاراعىم»، «اينالايىن»  دەمەي-اق، بىردەن:

– اباي مۇراسىن زەرتتەۋ، تالاپقا ساي تولىققاندى جۇيەلەۋ، ۇلى اقىننىڭ تاريحي جولىن دۇرىس كورسەتۋ مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتقاراتىن مىندەتى. مۇندا اقىن مۇراسىنا قاتىستى جان-جاقتى ماتەريالدار جيناقتالعان.  ابايدى زەرتتەۋ اينالىپ سوعىپ، ەسىڭە تۇسكەندە جازا سالاتىن، ۇناماسا تاستاي سالاتىن  جەڭىل جول ەمەس. ابايدىڭ سوڭىنا اڭشىلاردىڭ قانسونارعا شىققانى سياقتى ءىز شالىپ، اداسپاي، كۇرەسە ءجۇرىپ ءتۇسۋ كەرەك. ناۋقانشىلىقپەن ابايدى تانۋ، ءبىر باعىتتا عانا زەرتتەۋ مۇمكىن بولمايدى. ساعان ايتارىم، ابايمەن اينالىسامىن دەسەڭ «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز» قيىندىعىنا شىدا، ناتيجەسىن كورسەت! – دەدىڭىز.

ءسىزدىڭ بۇل اماناتىڭىزدى و باستا تۇسىنبەسەم دە، وزىمشە اباي تۇڭعيىعىنا ۇڭىلگەن بولىپ، وبلىستىق «سەمەي تاڭى»، «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتتەرىنە ءسىز زەرتتەگەن ماقالانى باستى باعىتقا ۇستاپ، «اباي جيناعان مۇرالار»، «اباي ولەڭدەرىنىڭ تاريحى» اتتى تسيكلدى ماقالالار جاريالاي باستادىم. «كەلگەن ەكەنسىڭ، قيىندىعىنا شىدا» دەگەن ءسوزىڭىزدى باستى ۇستانىم دەپ ءتۇيىپ، سودان بەرى اباي الەمى سوقپاعىنا جان-جاقتى شولىپ، ءىز شالىپ كەلەمىن.

بۇل 1990 جىلداردىڭ باسى بولاتىن. ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ءسىزدى مەملەكەتتىڭ تاپسىرماسىمەن الماتىعا كوشىرىپ اكەتتى. ءسىزدىڭ قىرۋار ەڭبەگىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە «اتامۇرا» باسپاسىنان «اباي ەنتسيكلوپەدياسى» جارىق كوردى. باسقا دا ەڭبەكتەرىڭىز ۇشان-تەڭىز عوي، بىراق، وسى ەڭبەگىڭىزدەن كەيىن سىزگە مەملەكەتتىڭ ۇلكەن سىيلىقتارىنىڭ ءبىرى بۇيىراتىن شىعار دەپ كۇتتىم. ءىرى سىيلىق تۇگىلى، الەم جينالعان ۇلى اقىننىڭ ءدۇبىرلى تويىنا ءسىز شاقىرىلماي قالدىڭىز. ءدۇيىم جۇرت سەمەيگە تويعا جينالعاندا ءسىز «باقسىنىڭ مولاسىنداي» بولىپ الماتىدا ۇكىمەتتىڭ ۋاقىتشا بەرگەن باسپاناسىندا جالعىز قالدىڭىز. توي ءدۇبىرى باسىلعاننان كەيىن تۋعان بالاڭىزداي بولعان شاكىرتىڭىز تۇرسىن جۇرتبايدىڭ  «قازاق ادەبيەتىنە» جاريالانعان «الماتىنىڭ مەنمەندىگىن كەشىرىڭىز، قايىم اعا» دەگەن كولدەي ماقالاعا سەبەپ بولىپ، ەلگە ورالدىڭىز. ىشتەي قىنجىلعانمەن بىزدە نە قايران بولسىن؟..

ءسىز بۇل فانيدەن باقي دۇنيەگە اتتانعان سوڭ، سىزگە قۇرمەت كورسەتىلىپ، ءوزىڭىز جۇرگەن كوشەگە ەسىمىڭىزدى بەردى. ءتۇرلى كەشتەر ءوتىپ جاتىر، ءبىر وكىنىشتىسى، ەشقانداي ەسكەرتكىشكە ۇقسامايتىن ءسىزدىڭ باس بەينەڭىزدى  سەمەيدىڭ قاق ورتاسىنا سورايعان سويىلعا ەسكەرتكىش دەپ  شانشىپ قويدىق...

اعا، ءوزىڭىز ايتقانداي ءسىزدىڭ جولىڭىزعا تۋرا ءتۇستىم. سول توقسانىنشى جىلدارى ءوزىڭىز سىلتەگەن «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز» اباي مۇراسى جولىمەن كەلە جاتىرمىن. اباي جولى ەر ازاماتتارعا دا وڭاي جول بولماعان، جولى جىڭىشكە ايەل ادامعا تىپتەن قيىن ەكەن. وزگەلەرگە ۇقساپ ءتيىپ-قاشىپ جۇرگەن جوقپىن، ۇلى رۋحتىڭ سوڭىنان قالماي، كەدەرگىلەردەن اتتاپ ءوتىپ كەلەمىن.  ابايدىڭ ءوزى دە شىن مەيىرلەنگەن ادامدى بۇرا تارتقىزبايدى عوي، «جاقسى مەن جاماندى ايىرمايتىندار» العا باستىرمايدى، ءوزىم دە ارتقا شەگىنە المايمىن. انشەيىندە تاپتىرمايتىندار ايتۋلى شاق كەلگەندە قايدان شىعا كەلەتىندەرىن بىلمەيمىن، قاپتاعان «ابايتانۋشىلار» جاڭبىرشا جاۋىپ كەتەدى. سولاردىڭ اششى ايقايى اراسىنان داۋىسىم دا شىقپاي قالادى...

باستىسى، اباي مۇراجايىندا قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، اباي جۇرگەن جولدى انىقتاي الدىم. م.اۋەزوۆتىڭ، «اباي مۇحيت بولسا، مەن شومىشتەپ قانا الدىم» دەگەن تامسىلىمەن ابايعا باسقاشا كوزققاراسپەن قاراۋعا تىرىستىم.

2010 جىلدارى قالىڭ كوشپەن بىرگە مەن دە ەلورداعا بەت تۇزەدىم. قالا اكىمشىلىگىنىڭ الدىندا ويعا باتىپ پۇشايمان حالدە تۇرعان اباي ەسكەرتكىشى مەن اباي كوشەسىنەن باسقا اقىنعا ارنالعان ەشتەڭە جوق. ەڭسەسىن ەندى كوتەرىپ كەلە  جاتقان جاس قالاعا «ابايعا ارنالعان رۋحاني ورتالىق كەرەك» دەپ قۇزىرلى ەسىكتەردى قاعىپ جۇرگەنىمە ون بەس جىل بولدى. ناتيجە بولمادى.

اقىرى ەسىل بويىندا تۇرعان «قازاقستان-رەسەي» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعىنىڭ ىقپالىمەن، سەمەي مەن ەكى ورتانى جول قىلىپ، ەل ارالاپ ءجۇرىپ جيناعان ەكسپوناتتار مەن ادەبي كىتاپتار، كارتينالاردى ءوز قاراجاتىممەن پوەزبەن تاسىپ، ەكى بولمەدەن تۇراتىن «ابايتانۋ عىلىمي-تانىمدىق ورتالىعىن» اشتىم. قالاداعى مۋزەيلەرگە حات تاسىپ، بوساپ قالعان ۆيترينالاردى جيناستىرىپ، شىنىلاردى جالاڭاش قولىمدى تىلگىلەپ ءجۇرىپ،  2010 جىلى مۋزەي قالىپتاستىردىم. ابايتانۋ ورتالىعىن اشۋ تۋرالى مەملەكەت تاراپىنان نۇسقاۋ بولماسا دا اتالعان ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى زەينوللا مولداحمەتوۆتىڭ دەمەۋىمەن، قالا مەكتەپتەرىنىڭ  رۋحاني قولداۋىمەن ءتورت جىلدان ارتىق جۇمىس اتقاردىم. ءتورت جىلدان سوڭ، 2014 ج. ورتالىق جابىلىپ، 2019 جىلعا دەيىن 1500-نان ارتىق جينالعان ەكسپوناتتاردى ساقتايتىن جەر تابا الماي، باسقا جۇمىسقا كەتۋگە ەڭبەكپەن جيعان زاتتارىمدى قيماي جۇمىسسىز قالدىم. سوندا دا، ەل رۋحانياتىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قاپتاعان «قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ» بىرەۋى دە «مىڭق» دەمەدى.

ول جىلدارداعى قيىندىقتاردى ايتپاي-اق قويايىن، باستىسى ءسىز ايتقانداي بارىنە ءتوزدىم...

ءسىز دە 1940 جىلى قازاقستان بويىنشا سەمەي قالاسىندا ابايعا ارنالعان تۇڭعىش مۋزەي اشۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ ەدىڭىز عوي. مۇراجايدى نولدەن باستاۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس بولسا دا ەل ارالاپ ءجۇرىپ 500 دەن ارتىق ەكسپونات جيناعانىڭىز تاريحتان بەلگىلى. سوندا ابايدىڭ تۋىسقاندىق اينالاسىنىڭ، شاكىرتتەرى مەن ءىزباسرالارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالارىن ساقتاعاندا سىزگە قارسى «مۋزەيدى ەسكى-قۇسقىدان تازارتۋ» دەپ جالا جاۋىپ ماقالا جازىپ ەدى. ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەي تويىن ءوزىڭىز ۇيىمداستىرىپ، بيلىكتەن ەش قولداۋ بولماسا دا لايىقتى وتكىزگەنسىز.

قاي ۋاقىتتا بولسا دا تاريحي تۇلعالاردىڭ مەرەيلى شاقتارىندا عانا ورە تۇرەگەلەتىنىمىز سەبەپ بولىپ، ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەي تويى قارساڭىندا  2019 ج. وقۋ جىلىندا بەرىلمەك بولعان ءبىر مەكتەپتى اباي اتىنا بەرگىزىپ، سول مەكتەپكە ابايتانۋ ورتالىعىن كوشىرىپ، قايتا ورنالاستىردىق.

ءومىر بويى مادەنيەت سالاسىندا اتقارىپ كەلە جاتقان قىزمەتىمدى توقتاتىپ، ورتا جاسقان اسقان زەينەت شاعىمدا قايناعان ءبىلىم سالاسىنا بەت بۇرۋىم دا اباي جولىنا دەگەن امانات. ءسويتىپ، ءسىز ايتقان اماناتتان اتتاي الماي، الاش ارىستارىنان قالعان  ۇستازدىق قىزمەتكە بەت بۇردىم. كەيبىرەۋلەر مەنى «مەكتەپ مۇعالىمى» دەپ كوزدەرىنە ىلگىسى كەلمەيدى. ۇستازدىق تا ءوزىڭىز كورسەتكەن جول. ولار احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇماباەۆتارىڭ ارمانى بولعان بولاشاق ۇرپاقتى تۋرا جولعا ءتۇسىرۋ ماقساتىنداعى جانكەشتىلىكتى قايدان ءبىلسىن؟!. اباي قۇنانبايۇلى اتىنداعى №87 مەكتەپ-گينازيادا ابايتانۋ عىلىمي-تانىمدىق مۋزەي-ورتالىعىن اشىپ، بۇكىل قالا مەكەپتەرىن اباي مۇراسىمەن سۋسىنداتىپ، ءسىز ايتقانداي اباي ءۇشىن ۇنەمى كۇرەسىپ كەلەمىن.

ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكەن.  بالالاردىڭ ءتىلىن تابۋ قيىننىڭ-قيىنى. سوندا دا، اباي مۇراسىن مەكتەپ باعدارلاماسىنا بالا تىلىمەن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ، وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ساتىلاپ وقىتۋدى ەنگىزدىم. قازىر قالا مەكتەپتەرى وسى باعدارلاما بويىنشا «بالا اباي (1-4 سىنىپتار), «اقىن اباي (5-8 سىنىپتار), «حاكىم اباي (9-11 سىنىپتار) وقىپ جاتىر.  ءسىز ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ءوزىڭىزدى قۇربان ەتتىڭىز، كۇرەستىڭىز. مەن ون بەس جىل بويى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان باعدارلامانى ەنگىزۋ جولىندا ءالى كۇرەسىپ كەلەمىن. بىراق، «باياعى جارتاس سول جارتاس، قاڭق ەتەر تۇكتى بايقاماس» بولىپ تۇر.

بىلتىر ابايدىڭ 180 جىلدىعى كەڭ كولەمدە تويلاندى. اباي وبلىسىندا كوپتەگەن يگى شارالار ەل ىقىلاسىنا بولەندى. ابايدىڭ 1985 جىلى جازعان قارامولا سەزىنە 140 جىل تولدى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا ءبىر جىل تولعان، ابايتانۋ عىلىمىنىڭ العاشقى باستاماسى بولعان  تۇڭعىش ماقالاسىنا 120 جىل.  اباي شىعارماشىلىعىن بۇگىنگە جەتكىزگەن مۇرسەيىتتىڭ 1905 ج. قولجازباسىنا دا 120 جىل تولدى. بىراق، «ابايعا 180 جىل تولدى» دەپ توپىرلاعاندار بۇل تاريحي تاقىرىپتارعا ءمان بەرمەدى.

«اباي جولى» جوباسى بويىنشا سەمەيدەن شىعارىلىپ جاتقان جيناقتاردىڭ قاتارىنا ەكى بىردەي ەڭبەگىمدى ءتورت جىل بويى ءتورت رەت ۇسىندىم، جاريالانبادى. بولماعان سوڭ، ءوز قاراجاتىما وتىز بەس  جىلدان ارتىق تىرنەكتەپ جيناعان «اباي جولى» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرى جانە اباي» اتتى ەڭبەگىمدى تۇركيادان شىعارىپ الدىم. سونىڭ جالعاسى رەتىندە 405 بەتتەن تۇراتىن «اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى حرونولوگياسى» جيناعىمدى جاريالادىم. اللاعا ايان، ءسىزدىڭ دە ايگىلى «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» ديسسەرتاتسياڭىزدى قورعاۋ جولىندا قۋعىن-سۇرگىن كورىپ، باس بوستاندىعىڭىزدان ايىرىلىپ، كەيىن كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىققاندا دا زيالى قاۋىمنىڭ قاقپايلاعانىن بىلەمىن. قازاقستانداعى جالعىز-دارا عالىم-تەكستولوگ رەتىندە ءسىزدىڭ جولىڭىزدى ۇستانىپ، اباي شىعارمالارىنداعى تەكستولوگيالىق وزگەرىستەردى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدىم. حVIII-XIX ع. اقىن-جىراۋلاردىڭ كانوندىق نەگىزىن انىقتاۋ جولىنداعى ەڭبەگىڭىزدىڭ ولشەۋسىز قۇندىلىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن بار جىگەرىمدى سالىپ ءجۇرمىن. ەڭبەك ەشقاشان دالادا قالمايدى، ۋاقىت اسىقپايدى...

ايتپاقشى، مەن دە ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىندا كوكتەمگى باقباق گۇلدەردەي جاپىرلاعان «مەدالشىلاردىڭ» كوشىنە ىلەسە الماي، اتاۋسىز قالدىم. ءوزىمنىڭ تۋعان ولكەم ۇلى تويعا مەنى دە ارنايى شاقىرمادى... ەرىكسىز، «قايىم اعادان قالعان ۇلى جول» دەپ ءوزىمدى جۇباتتىم. اباي ايتقانداي: «جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ، اركىم ءبىر يت ساقتاپ ءجۇر ىرىلداتىپ» دەپ اركىم ءوزىن-ءوزى ماداقتاۋمەن جان-جاعىنا قاراۋعا مۇرشالارى كەلمەي ءجۇر.  ايتپەسە، ەلدورداسى استاناعا ابايدى ارقالاپ اكەلىپ، ءۇش رەت ابايتانۋ ورتالىعىن جاڭعىرتىپ ۇلگەرگەنىم ەلگە ايان. ەرتە مە، كەش پە، ۇلى رۋحتىڭ ەل يگىلىگىنە بولەنەتىنىن ءىشىم بىلەدى.

ەلدىڭ كوپشىلىگى تەگىمىز ۇقساس بولعان سوڭ، مەنى ءسىزدىڭ قىزىڭىز، نەمەرەڭىز دەپ تۇسىنەدى. سوعان قۋانامىن...

اباي وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ءۋاليدىڭ قابىلداۋىنا جەتە الماي جۇرگەنىمە دە جەتى ايدىڭ ءجۇزى بولادى ەكەن.  اينالاسىنداعىلار دۇرىس جەتكىزبەي ءجۇر مە، الدە مەنى قابىلداۋعا قۇلىقسىز با، ول جاعىن بىلە الماي جورامالمەن كۇتىپ ءجۇرمىن.

بەرىك ۋاليگە كەزدەسۋدىڭ باستى ماقساتى دا ءسىز كورسەتىپ كەتكەن كيەلى مەكەندەرگە ارناي بەلگى تاقتا قويعىزۋ، اباي، شاكارىم بالالارى، ءسىزدىڭ اكەڭىز، الاش ارىستارى اتىلعان تۇيەمويناققا ارناي اسپان استى مۋزەيىن اشقىزۋ ماقساتىندا كەزدەسكىم كەلگەن.

قاسيەتى مەن قاسىرەتى قاتار جۇرەتىن اباي جولىندا ءسىزدىڭ سوقپاعىڭىزبەن تۋرا كەلە جاتىرمىن، ەرتەڭىمدى اللا بىلەدى...

الماحان مۇحامەتقاليقىزى

استانا قالاسى

Abai.kz