Seysenbi, 20 Qantar 2026
Janalyqtar 1427 0 pikir 19 Qantar, 2026 saghat 23:08

Preziydent bastaghan parlamenttik reforma: jana sayasy tepe-tendikke qadam

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng qatysuymen ótken Júmys tobynyng kezekti otyrysy parlamenttik reformanyng mazmúndyq ózegin aiqyndady. Parlamentarizm instituty diyrektorynyng orynbasary Lyazzat Suleymenning aituynsha, úsynylyp otyrghan ózgerister Parlamentti formaldy zang qabyldaushy organnan sheshim qabyldaugha jәne atqarushy biylikti jýieli baqylaugha qabiletti yqpaldy institutqa ainaldyrudy kózdeydi. Birpalataly Parlamentke kóshu, saylau jýiesin jetildiru, deputattardyng derbestigin arttyru jәne parlamenttik baqylau tetikterin kýsheytu – reformanyng negizgi tirek baghyttary. Sarapshy búl ózgeristerding týpki maqsaty halyqtyng әl-auqatyn arttyrugha baghyttalghan tiyimdi, ashyq әri jauapty memlekettik basqaru modelin qalyptastyru ekenin atap ótti.

– Býgingi Júmys tobynyng otyrysy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng qatysuymen ótti. Býgin aitylghan qanday negizgi sheshimder men basym baghyttar parlamenttik reformanyng aldaghy baghytyn aiqyndaydy dep sanaysyz?

– Parlamenttik reformanyng týpki logikasy, negizgi basymdyghy – Qazaqstan Parlamentin yqpaldy etu, yaghny sheshim qabyldaugha jәne atqarushy biylikti tiyimdi baqylaugha qabiletti institutqa ainaldyru. Birpalataly Parlamentke kóshu, saylau jýiesin jetildiru, deputattardyng derbestigin kýsheytu, komiytetterding rólin arttyru jәne zang shygharu prosesining ashyqtyghyn qamtamasyz etu – osy reformanyng tirek negizderi. Búl ózgerister Parlamentting qogham aldyndaghy jauapkershiligin odan әri arttyrugha jәne zang shygharu sapasyn institusionaldyq týrde kóteruge baghyttalghan. Negizgi maqsat – Qazaqstan halqynyng әl-auqatyn jaqsartu.

– Talqylau barysynda Parlamentti transformasiyalaugha qatysty konstitusiyalyq ózgeristerding auqymdy bolatyny atap ótildi. Osy boyynsha reformanyng basty mәnin qalay tújyrymdar ediniz: basqaru jýiesinde naqty qanday ózgerister oryn aluy tiyis?

– Maqsat – memleketimizding biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti naqty júmys isteytin dengeyde qamtamasyz etu. Parlament zandardy tek qabyldaytyn emes, olardyng oryndaluyna jýieli týrde yqpal etetin organ retinde, parlamenttik baqylau tetikteri engizilip, naqty reglamenttermen bekitilip, Ýkimetting halyq aldyndaghy eseptiligi kýsheytilui qajet dep oilaymyn. Sonymen qatar, zang jobalaryna qoghamdyq, saraptamalyq jәne kәsiby sýzgilerdi mindetti týrde engizu basqaru sapasyn arttyrudyng negizgi shartyna ainaluy tiyis.

– Ótken jyldyng qazan aiynan beri Júmys toby jana Parlamentke qatysty barlyq mәselelerdi qarastyrdy. Qay baghyt eng kýrdeli әri enbekti kóp qajet etti jәne onyng sebebi nede?

– IYә, Parlamenttik reforma jónindegi júmys toby óte kýrdeli júmysty atqardy, halyqtan týsken úsynystardy saraptady. Júmys toby ýshin kýrdeli emes mәsele bolmaghan bolar dep oilaymyn. Óitkeni 1995 jylgha deyingi birpalataly Parlament Kenes Odaghynyng modeli negizinde júmys istedi. Naqty týrde Qazaqstanda birpalataly Parlament modelin engizu elimiz ýshin tyng bastama. Reforma kezinde zang shygharudyng sapasyn saqtay otyryp ony jana beleske kóteru ýderisin, búryn Senat atqaryp kelgen tejemelik jәne saraptamalyq funksiyalardy joghaltpay, olardy jana institusionaldyq tetikter arqyly qamtamasyz etu kýrdeli mәsele ghoy. 

– Preziydent týzetuler jobasyn «mәni jaghynan jana Konstitusiya deuge bolady» dep atap ótti. Qúqyqtyq negizdi osylaysha tereng janartudyng qanday artyqshylyqtaryn kórip otyrsyz?

– Múnday tereng janartu memleketting qúqyqtyq arhiytekturasyn kezen-kezenimen emes, tútastay qayta qúrugha mýmkindik beredi. Onyng basty artyqshylyghy – eski normalardy jamau emes, zamanauy sayasy jәne qoghamdyq talaptargha sәikes keletin jana erejeler jýiesin qalyptastyru. Búl Parlamentting rólin kýsheytumen qatar, azamattardyng memlekettik basqaru prosesterine senimin arttyrady jәne qúqyqtyq túraqtylyqtyng úzaq merzimge qamtamasyz etiluine alyp kelui tiyis.

– e-Otinish jәne eGov platformalary arqyly azamattardan, partiyalardan jәne úiymdardan kóptegen úsynystar kelip týsti. Osy keri baylanystyng kólemi men mazmúnyna qanday bagha berer ediniz?

– Keri baylanystyng kólemi jaghynan da, mazmúny jaghynan da joghary dengeyde boldy. Men qyzmet atqaratyn Parlamentarizm institutyna azamattardan eki myngha juyq úsynystar týsti, olardyng edәuir bóligi Parlamentting qúrylymy, deputattardyng jauapkershiligi, saylau jýiesi men zang shygharu rәsimderine qatysty naqty úsynystardy qamtidy. Búl úsynystardyng barlyghy Júmys tobynyng nazaryna jetkizildi. Búl nәtiyje qoghamnyng sayasy reformalargha degen súranysynyng pisip-jetilgenin jәne azamattardyng konstitusiyalyq ózgeristerge sanaly týrde aralasugha dayyn ekenin kórsetedi.

– Reforma ýderisinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng jeke róli qanday? Onyng ústanymy júmystyng baghyty men qarqynyn qanshalyqty aiqyndaydy?

– Preziydent Qasym – Jomart Kemelúly Toqaevtyng 2019 jyldan beri sayasy reformalardyng birneshe paketin kezeng kezenimen tabandy týrde jýrgizip otyrghanynyng kuәsimiz. Qazirgi uaqytta Memleket basshysy Parlamenttik reformanyng auqymy men maqsatyn naqty belgilep, onyng qoghamdyq dialog pen ashyq talqylau arqyly jýrgiziluin qamtamasyz etip otyr. Preziydentting sayasy erki men strategiyalyq kózqarasy Parlamenttik reformanyng naqty institusionaldyq sheshimderge ainaluynyng kepili, desem, artyq aitpaspyn.

Abai.kz

0 pikir