مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جۇمىس توبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ مازمۇندىق وزەگىن ايقىندادى. پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لياززات سۋلەيمەننىڭ ايتۋىنشا، ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر پارلامەنتتى فورمالدى زاڭ قابىلداۋشى ورگاننان شەشىم قابىلداۋعا جانە اتقارۋشى بيلىكتى جۇيەلى باقىلاۋعا قابىلەتتى ىقپالدى ينستيتۋتقا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ، سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، دەپۋتاتتاردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ جانە پارلامەنتتىك باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ – رەفورمانىڭ نەگىزگى تىرەك باعىتتارى. ساراپشى بۇل وزگەرىستەردىڭ تۇپكى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى، اشىق ءارى جاۋاپتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– بۇگىنگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. بۇگىن ايتىلعان قانداي نەگىزگى شەشىمدەر مەن باسىم باعىتتار پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ الداعى باعىتىن ايقىندايدى دەپ سانايسىز؟

– پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ تۇپكى لوگيكاسى، نەگىزگى باسىمدىعى – قازاقستان پارلامەنتىن ىقپالدى ەتۋ، ياعني شەشىم قابىلداۋعا جانە اتقارۋشى بيلىكتى ءتيىمدى باقىلاۋعا قابىلەتتى ينستيتۋتقا اينالدىرۋ. ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ، سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، دەپۋتاتتاردىڭ دەربەستىگىن كۇشەيتۋ، كوميتەتتەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جانە زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ – وسى رەفورمانىڭ تىرەك نەگىزدەرى. بۇل وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋعا جانە زاڭ شىعارۋ ساپاسىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇردە كوتەرۋگە باعىتتالعان. نەگىزگى ماقسات – قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ.

– تالقىلاۋ بارىسىندا پارلامەنتتى ترانسفورماتسيالاۋعا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ اۋقىمدى بولاتىنى اتاپ ءوتىلدى. وسى بويىنشا رەفورمانىڭ باستى ءمانىن قالاي تۇجىرىمدار ەدىڭىز: باسقارۋ جۇيەسىندە ناقتى قانداي وزگەرىستەر ورىن الۋى ءتيىس؟

– ماقسات – مەملەكەتىمىزدىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ناقتى جۇمىس ىستەيتىن دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ. پارلامەنت زاڭداردى تەك قابىلدايتىن ەمەس، ولاردىڭ ورىندالۋىنا جۇيەلى تۇردە ىقپال ەتەتىن ورگان رەتىندە، پارلامەنتتىك باقىلاۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلىپ، ناقتى رەگلامەنتتەرمەن بەكىتىلىپ، ۇكىمەتتىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتىلىگى كۇشەيتىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار، زاڭ جوبالارىنا قوعامدىق، ساراپتامالىق جانە كاسىبي سۇزگىلەردى مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى شارتىنا اينالۋى ءتيىس.

– وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى جۇمىس توبى جاڭا پارلامەنتكە قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى قاراستىردى. قاي باعىت ەڭ كۇردەلى ءارى ەڭبەكتى كوپ قاجەت ەتتى جانە ونىڭ سەبەبى نەدە؟

– ءيا، پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى وتە كۇردەلى جۇمىستى اتقاردى، حالىقتان تۇسكەن ۇسىنىستاردى ساراپتادى. جۇمىس توبى ءۇشىن كۇردەلى ەمەس ماسەلە بولماعان بولار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى 1995 جىلعا دەيىنگى ءبىرپالاتالى پارلامەنت كەڭەس وداعىنىڭ مودەلى نەگىزىندە جۇمىس ىستەدى. ناقتى تۇردە قازاقستاندا ءبىرپالاتالى پارلامەنت مودەلىن ەنگىزۋ ەلىمىز ءۇشىن تىڭ باستاما. رەفورما كەزىندە زاڭ شىعارۋدىڭ ساپاسىن ساقتاي وتىرىپ ونى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋ ۇدەرىسىن، بۇرىن سەنات اتقارىپ كەلگەن تەجەمەلىك جانە ساراپتامالىق فۋنكتسيالاردى جوعالتپاي، ولاردى جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەر ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ كۇردەلى ماسەلە عوي. 

– پرەزيدەنت تۇزەتۋلەر جوباسىن «ءمانى جاعىنان جاڭا كونستيتۋتسيا دەۋگە بولادى» دەپ اتاپ ءوتتى. قۇقىقتىق نەگىزدى وسىلايشا تەرەڭ جاڭارتۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارىن كورىپ وتىرسىز؟

– مۇنداي تەرەڭ جاڭارتۋ مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ارحيتەكتۋراسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەمەس، تۇتاستاي قايتا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ەسكى نورمالاردى جاماۋ ەمەس، زاماناۋي ساياسي جانە قوعامدىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن جاڭا ەرەجەلەر جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. بۇل پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋمەن قاتار، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ پروتسەستەرىنە سەنىمىن ارتتىرادى جانە قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتىڭ ۇزاق مەرزىمگە قامتاماسىز ەتىلۋىنە الىپ كەلۋى ءتيىس.

– e-Otinish جانە eGov پلاتفورمالارى ارقىلى ازاماتتاردان، پارتيالاردان جانە ۇيىمداردان كوپتەگەن ۇسىنىستار كەلىپ ءتۇستى. وسى كەرى بايلانىستىڭ كولەمى مەن مازمۇنىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– كەرى بايلانىستىڭ كولەمى جاعىنان دا، مازمۇنى جاعىنان دا جوعارى دەڭگەيدە بولدى. مەن قىزمەت اتقاراتىن پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنا ازاماتتاردان ەكى مىڭعا جۋىق ۇسىنىستار ءتۇستى، ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمى، دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، سايلاۋ جۇيەسى مەن زاڭ شىعارۋ راسىمدەرىنە قاتىستى ناقتى ۇسىنىستاردى قامتيدى. بۇل ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى جۇمىس توبىنىڭ نازارىنا جەتكىزىلدى. بۇل ناتيجە قوعامنىڭ ساياسي رەفورمالارعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە سانالى تۇردە ارالاسۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى.

– رەفورما ۇدەرىسىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەكە ءرولى قانداي؟ ونىڭ ۇستانىمى جۇمىستىڭ باعىتى مەن قارقىنىن قانشالىقتى ايقىندايدى؟

– پرەزيدەنت قاسىم – جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ 2019 جىلدان بەرى ساياسي رەفورمالاردىڭ بىرنەشە پاكەتىن كەزەڭ كەزەڭىمەن تاباندى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعانىنىڭ كۋاسىمىز. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ اۋقىمى مەن ماقساتىن ناقتى بەلگىلەپ، ونىڭ قوعامدىق ديالوگ پەن اشىق تالقىلاۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ساياسي ەركى مەن ستراتەگيالىق كوزقاراسى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەرگە اينالۋىنىڭ كەپىلى، دەسەم، ارتىق ايتپاسپىن.

Abai.kz