Álem әdebiyetinde «sen túr, men atayyn» deytin keyiptegi tanymal jazushylar óte kóp. Juyq jyldardan Batys elderinde imigrant jazushylardyng qatary kóbeydi. Olar taqyrytarynyng ózgesheligmen, oilarynyng terendigimen erekshelenedi. Solardyng biri – 2017 jyly әdebiyet salasy boyynsha Nobeli syilyghyn alghan japon tekti jazushy Kazuo Ishiguro. Biz oqyrmandargha onyng Shved akademiyasyna bergen súhbatyn úsynyp otyrmyz.

BIRNEShE SYILYQTAN BAS TARTTYM

– Siz ózinizdi ýlgi tútarlyq túlgha dep sezinesiz be?

– Mening oiymsha, ózindi ýlgi tútarlyq túlgha retinde tym sanaly týrde qabyldamaghan dúrys. Jazushy retinde shygharmalarym jaryq kórip, tanymal bolghan kezden bastap-aq, múnday jauapkershilikti belgili bir dengeyde sezinesin. Yaghni, ózinning is-әreketine jauapty bolu jәne jastardy, basqa jazushylardy shabyttandyru qajettiligi tuady. Nobeli syilyghyn alghannan keyin men búl rólge búrynghydan da kóbirek mәn beretin boldym. Búl meni jana dengeyge kóterdi, tek jazushy ghana emes, qogham aldynda jauapkershiligi bar túlgha retinde. Sondyqtan búl jaghdaygha ýirenuim qajet boldy. Endi men tek әdebiyetke qyzyghatyn adamdar ýshin ghana emes, jalpy júrtshylyq ýshin manyzdy túlghagha ainaldym. Búl– men әli de tolyghymen týsinip ýlgermegen jana talaptyng biri. Biraq men óte saq boluym kerek ekenin týsindim. Sebebi Nobeli syilyghy jariyalanghannan keyingi eki ay ishinde maghan týrli ótinishter kelip týsti: petisiyalargha qol qoi, týrli bastamalardy qoldau, mening salama qatysy joq pikirtalastargha qatysu siyaqtylar. Búryn múnday úsynystar kele bermeytin. Búrynghy Nobeli laureattarymen kezdeskende, olar maghan «abay bol, ózine qatyssyz salalarda eshtene aitpa» degen kenesterdi aitty.  Búl men ýshin ghana emes, býkil әlem ýshin manyzdy kenes dep oilaymyn. Bizge býgingi tanda eng ýlken qauipterding biri – óz salasynyng mamany emes, adamdardyng maman retinde sóiley bastauy. Sondyqtan men ózimdi búl túrghyda qatang tәrtipte ústaymyn. Men tek ózim jaqsy biletin taqyryptar jayly ghana aita alamyn.

– Nobeli syilyghynyng manyzy nede dep oilaysyz?

– Álemde týrli marapattar bar, biraq olardyng manyzdylyghy eki nәrsege baylanysty dep oilaymyn: birinshiden, syilyqty taghayyndaytyn adamdardyng adaldyghy men bedeli; ekinshiden, búrynghy laureattardyng kim ekendigi. Sebebi qazir kóptegen syilyqtar әrtýrli maqsatta qoldanylady. Keyde belgili bir kompaniyany, úiymdy nemese sayasy iydeyany nasihattau ýshin beriletin marapattar da joq emes. Tipti keyde búl astyrtyn týrde jasalady. Men ózim birneshe syilyqtan bas tarttym. Olar nashar marapattar emes edi, biraq olardyng týpkilikti maqsattary maghan týsiniksiz boldy. Keybir marapattar tek nasihat pen jarnamanyng qúraly ekenin este ústaghan dúrys. Sondyqtan men ýnemi «búl syilyqty kim beredi?», «men olardyng qúndylyqtaryna senemin be?» nemese «búryn búl marapatty alghan adamdargha qúrmetpen qaray alam ba?» degen siyaqty súraqtardy ózime qoyamyn.

Shved akademiyasy qonyrau shalghan sәtte, «men búl syilyqqa shyn jýrekten rizamyn» degendi aittym. Óitkeni Nobeli syilyghyna degen qúrmetim sheksiz. Onyng ýstine 1901 jyldan beri alghan barlyq әdebiyet laureattaryn da jaqsy bilemin, syilaymyn.  Mening kóptegen әdeby qaharmandarym – dәl osy tizimde. Nobeli syilyghy әlemning qiyalyn baurap aldy. Ol jay ghana jarnamalyq qúral emes, adamzattyng eng asyl armandaryn kórsetetin simvolgha ainaldy. Búl – óte siyrek kezdesetin qúbylys. Álemde kóptegen bedeldi syilyqtar bar, biraq Nobeli olardyng bәrinen biyik túr. Sebebi ol tek kәsiby saladaghy jetistik emes, sonymen qatar adamzattyng beybitshilikke, ózara yntymaqqa, órkeniyetti damytugha degen úmtylysyn beyneleydi.

– Sizding shygharmalarynyzda jady, kinә jәne eles (ózin-ózi aldau) jii kezdesedi. Nelikten?

– Shygharmashylyq jolymnyng alghashqy kezeninde men kóbine ótken ómirimen kýresip jýrgen jeke adamdargha qyzyghatynmyn. Ásirese orta jastaghy nemese egde keyipkerlerding beynesin qaghaz betinde surettedim. Olar óz ómirine qayyra kóz salyp, óz qúndylyqtaryna kýmәndana bastaydy. Osy sózime mysal retinde aita keteyin, mening keyipkerim óz ómirinde bәrin dúrys istedim degen oimne ómir sýredi, biraq qartayghan shaghynda «men dúrys qúndylyqtargha senbedim be? әlde qate baghytty tandadym ba? mening ómirim bosqa ótti me?» degen súraqtar tónireginde tolghanady. Mine, osynday ruhany daghdarysqa týsken adamdar meni qatty qyzyqtyrdy. Kem degende ýsh-tórt romanymdy osy iydeya tónireginde jazyp, oqyrmangha úsyndym. Keyin kele men shygharmalaryma ózek bolghan osy súraqty jeke túlgha dengeyinen qogham men últ dengeyine kóteruge tyrystym. Qazir de sol mәsele meni tolghandyrady. «Bir memleket nemese últ óz ótkenindegi jaraqattarmen qalay kýresedi? Últtyq úyat pen kinәni qalay jenuge bolady?» degen saualdar ainalasynda «auyryp» jýretinim ras. Keyde ótkendi úmytqan dúrys pa degen súraq ta tuady. Óitkeni tarihta jәne qazir biz ómir sýrip otyrghan әlemde keybir elder ghasyrlar boyy ótken qaqtyghystardy esten shyghara almay, óshpendilikti jalghastyryp keledi. Keyde ótkendi ýnemi eske alu – jangha jana jaralar salady. Alayda, әsirese Europada, sonday-aq Amerika men Japoniyada qogham óz ótkenine baylanysty sheshilmegen mәselelermen ómir sýrip keledi. Mysaly, nәsilshildik, Ekinshi dýniyejýzilik soghys kezindegi tarihy jaralar tolyq ashylmaghan taqyryptar. Sondyqtan qoghamda beymaza sezim bar, adamdar ózara dýrdaraz keyipte ómir sýrude. Qazir Amerikada ýlken tolqu bolyp jatyr, óitkeni elding tarihyndaghy afroamerikalyqtargha qatysty әdiletsizdikter tolyq moyyndalmaghan. Europa da Ekinshi dýniyejýzilik soghystan beri osy tarihy qalyptyng ishinde ómir sýrip keledi. Sondyqtan jeke adamnyng jadyndaghy jәne tútas últtyng jadyndaghy kýres – meni erekshe qyzyqtyratyn taqyryptardyng biri.

JAZUShY EMES, ÁNShI-KOMPOZITOR BOLGhYM KELGEN...

– Sizding jazushylyq stiylinizge ne әser etti, siz kim ýshin jazasyz?

– Men janr turaly kóp oilanbaytyn qalamgermin. Kóp jaghdayda men belgili bir taqyrypty tandap, ony óte múqiyat isteuge kirisemin. Maghan kóp te iydeyalardyng qajeti joq. Otyra qalyp «endi triller jazayyn ba, әlde mahabbat hikayasyn ba?» dep bas qatyrmaymyn. Mendegi bar iydeyalar әdette әli naqty oryn men uaqytqa say kelmey jatady.  Keyde ózimdi rejisser siyaqty sezinemin. Ssenariy dayyn bolsa, qay jerde týsiruge bolatynyn izdeytindey kýide bolamyn. Jazu barysynda «men fantastikalyq kitap nemese detektiv jazamyn» dep qolgha qalam almaymyn. Tek iydeyany jetkizu ýshin kez kelgen mýmkindikti qoldanamyn.

– Neshe jasynyzda jazushy bolu bekimine keldiniz?

– Shamamen jiyrma bes jasymgha deyin jazushy bolsam degen armanmen auyrghan adam emespin. On bes jasymdaghy mening basty armanym – әnshi-kompozitor bolu edi. Bólmemde otyryp, gitaramen kóp әn jazatynmyn. 2016 jyly Nobeli syilyghyn alghan Bob Dilannan qatty әser aldym. On ýsh jasymda onyng alibomyn satyp alghanym әli esimde. «John Wesley Harding» alibomy dep atalady. Sol kezde men sózderdi júmbaq kýide qoldanyp, sózding kýshi arqyly býkil әlemdi ózgertuge bolatynyn týsindim. Sodan keyin men 1970 jyldardaghy әdeby baghyttaghy Leonard Koen, Djony Mitchell siyaqty әnshi-kompozitorlargha qyzyqtym. Olardyng әnderin ózdigimnen ýirenip, mәtinderin jattadym. Sonyng әseri bolar, bólmemde otyryp jýzden astam әn jazdym jәne olardy dostarymmen birge oryndadym. Búl barys meni proza jazushysyna dayyndaghan kezeng siyaqty boldy. Jiyrma jasymda men ýshin әn jaza jýrip, eptep qysqa әngimeler jazugha da dendep kiristim. Jiyrma tórt-tórt jasta kәsiby әnshi-kompozitor retinde eshbir jetistikke jete almay daghdarghanym ras. Al sol kezde jazghan qysqa әngimelerim әdeby jurnaldarda jariyalana bastady. Sóitip jýrip Londondaghy әli de júmys istep túrghan «Faber and Faber» baspasynyng nazaryna ilindim. Solarmen kelisimshart boyynsha birinshi romanymdy jazdym. Endi oilasam, tym alys jolday seziledi. Sonymen bir esikti úzaq uaqyt qaghyp jýrgende, ekinshi esik ashyldy. Sol kezden bastap prozagha nazarym audy. Biraq әnshi-kompozitorlyq qabiletim әli de mazalap jýredi. Qazirde de  әn mәtinderin jazamyn, mysaly, amerikalyq djaz әnshisi Steysy Kent ýshin birnesheuin jazyp berdim. Qazan aiynda onyng alibomy shyqty, eki shygharmasy mening әn mәtinderimmen oryndalady. Búl mening jazushylyq ómirimdegi manyzdy bólikting biri. Osy qabiletim mening oilauymdy ózgertedi, óitkeni bireumen birlesip júmys isteymin. Basqa salalardaghy adamdarmen, mysaly muzyka nemese kino salasyndaghylarmen qarym-qatynasta bolu – óte paydaly. Romanist boludyng bir kemshiligi – biz kóbinde jalghyz júmys isteymiz. Al teatrda nemese ghylymda komandalarda júmys isteytinderge qaraghanda, bizding damu mýmkindigimiz shekteuli. Sondyqtan men ýshin basqa salalarmen yntymaqtasu manyzdy, ol meni yntalandyrady jәne sol arqyly kóp nәrse ýirenemin.

JAZUShY BOLU ÓTE BIYIK MÁRTEBE

– Qay jazushylar sizge ýlgi boldy?

– Alghashqy әserlerimdi muzyka әleminen, әnshi-kompozitorlyq muzykadan alghanymdy aittym. Eng kóp әser etken jazushy – XIX ghasyrdaghy britandyq jazushy Sharlotta Bronte, әsirese onyng «Jane Eyre» jәne «Villette» romandary maghan óte únaydy. Bes jyl búryn men osy eki shygharmany qayta oqyp, ózimnen úyaldym. Sebebi men sol kitaptardan úqsas elementterdi shygharmalaryma «úrlap alghanymdy» bayqadym. Biraq men osy tuyndylardy shygharmashylyq túrghydan óte manyzdy kezende oqydym dep oilaymyn. Eng bastysy – birinshi jaq keyipker tehnikasyn qoldanuy, keyipkerding oqyrmannan jәne ózinen neni jasyratyny men ýshin negiz boldy. Sol sebepten Sharlotta Bronte mening shygharmashylyghyma ýlken әser etti. Dostoevskiydi de kóp oqydym, biraq ol mening stiylime kóp әser etken joq. Ol mýlde basqa tәsilmen jazady. Degenmen әser degenimiz óte qyzyqty әri nәzik nәrse. Keyde minezi mýlde ózgeshe adamnan alynghan әser shiyelenis tudyryp, tabighy bir kýy payda bolady.  Marseli Prust men ýshin óte manyzdy túlgha. Tehnikalyq jaghynan aitsaq, ol oqighany sujet arqyly nemese hronologiyalyq tәrtippen emes, keyipkerding oilary men estelikterin qadaghalau arqyly aityp otyrady. Mysaly, keshe bolghan bir oqigha tikeley otyz jyl búrynghy estelikke enip ketedi. Búl jazushy retinde kez kelgen jaghdaydy abstraktili týrde retteu әdisi. Prusttan men kóp nәrse ýirendim. Sonymen qatar, Kafka, Samueli Bekket jәne Harolid Pinter men ýshin manyzdy jazushylar sanatynda.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

– Shygharmashylyghynyzgha jarynyzdyng qoldauy boldy ma?

– Jazushylyqta mening ómirimde kóp redaktorlar men kenesshiler manyzdy boldy. Mysaly, mening redaktorlarym baspahanada júmys istedi. Alghashqy agentim Debora Rodjers (qazir qaytys boldy), alghashqy redaktorym Robert MakKram – olar maghan ýlken shabyt syilady.  Biraq romanist boluyma eng kóp әser etken adam – әielim Lorna.  Sebebi ol mening ómirimning kóp salasynda maghan jol kórsetip keledi. Eng bastysy, men fantastika jazudy bastamay túryp biz birge jýrdik. Sol kezde ol maghan ataqty avtor retinde emes, uniyversiytet bitirgen student retinde qarady. Degenmen, mәrtebem ósken son, keybir adamdar shygharmalaryma shynayy syny pikir bildiruden jasqanady. Kәsiby baspagerler anyghyn aitsaq, basqa baspagha ketip qalady dep qorqady. Sondyqtan shygharmashylyghyma әielim siyaqty aqty aq, qarany qara dep anyq aita alatyn adam qajet boldy. Ol maghan ýnemi syn kózben qarap, meni «jazushylyqta ózin asyra baghalap otyrghan adam» dep sanaydy. Keyde men keybir jobalardan basy býtin bas tartamyn, sebebi ol bir oqyp shyghyp: «búl jaramaydy, basqa nәrse jaz!» dep núsqau beredi.

– Jas jazushylargha qanday kenes beresiz?

– Búl súraqty menen kóptegen jurnalist súrady. Býginde, әsirese aghylshyn tilinde sóileytin elderde, әr uniyversiytette shygharmashylyq kursy bar. Jeke shygharmashylyq baghdarlamalar kóp. Barlyghy jazushy bolghysy keledi. Al mening jas kezimde jaghday olay emes edi, ol tústa eshkim әdebiyetke qyzyqpaytyn. Mening kenesim – әr jazushy ózinshe jazuy kerek. Biraq bir manyzdy nәrse, ózinizge «shynymen shygharma jazghym kele me, әlde tek jazushy bolghym kele me?» degen súraqty qoyynyz. Kóp adamdar jazushy bolghysy keledi, tek onyng mәrtebesi ýshin ghana. Biraq olar shynymen jazghysy kelmeytinin týsinui mýmkin. Tabysty da, kommersiyalyq emes, maghynaly nәrse jasay alatyn jazushy bolu ýshin, jazugha erekshe qarym-qatynas qajet. Qazir adamdar ózderining ne qalaytynyn bilmey sandalady. Al jazushy bolu óte biyik mәrtebe. Bireuler tek onyng bedelin paydalanudy armandaydy. Sondyqtan «siz shynymen jaqsy shygharma jazghynyz kele me?». Osyny anyqtap alynyz. Búl qalamger ýshin eng manyzdy.

Súhbatty Shved akademiyasy jýrgizgen,

Aghylshyn tilinen audarghan Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz