الەم ادەبيەتىندە «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن كەيىپتەگى تانىمال جازۋشىلار وتە كوپ. جۋىق جىلداردان باتىس ەلدەرىندە يميگرانت جازۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيدى. ولار تاقىرىتارىنىڭ وزگەشەلىگمەن، ويلارىنىڭ تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سولاردىڭ ءبىرى – 2017 جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان جاپون تەكتى جازۋشى كازۋو يشيگۋرو. ءبىز وقىرماندارعا ونىڭ شۆەد اكادەمياسىنا بەرگەن سۇحباتىن ۇسىنىپ وتىرمىز.

بىرنەشە سىيلىقتان باس تارتتىم

– ءسىز ءوزىڭىزدى ۇلگى تۇتارلىق تۇلعا دەپ سەزىنەسىز بە؟

– مەنىڭ ويىمشا، ءوزىڭدى ۇلگى تۇتارلىق تۇلعا رەتىندە تىم سانالى تۇردە قابىلداماعان دۇرىس. جازۋشى رەتىندە شىعارمالارىم جارىق كورىپ، تانىمال بولعان كەزدەن باستاپ-اق، مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سەزىنەسىڭ. ياعني، ءوزىڭنىڭ ءىس-ارەكەتىڭە جاۋاپتى بولۋ جانە جاستاردى، باسقا جازۋشىلاردى شابىتتاندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋادى. نوبەل سىيلىعىن العاننان كەيىن مەن بۇل رولگە بۇرىنعىدان دا كوبىرەك ءمان بەرەتىن بولدىم. بۇل مەنى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى، تەك جازۋشى عانا ەمەس، قوعام الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى بار تۇلعا رەتىندە. سوندىقتان بۇل جاعدايعا ۇيرەنۋىم قاجەت بولدى. ەندى مەن تەك ادەبيەتكە قىزىعاتىن ادامدار ءۇشىن عانا ەمەس، جالپى جۇرتشىلىق ءۇشىن ماڭىزدى تۇلعاعا اينالدىم. بۇل– مەن ءالى دە تولىعىمەن ءتۇسىنىپ ۇلگەرمەگەن جاڭا تالاپتىڭ ءبىرى. بىراق مەن وتە ساق بولۋىم كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. سەبەبى نوبەل سىيلىعى جاريالانعاننان كەيىنگى ەكى اي ىشىندە ماعان ءتۇرلى وتىنىشتەر كەلىپ ءتۇستى: پەتيتسيالارعا قول قويۋ، ءتۇرلى باستامالاردى قولداۋ، مەنىڭ سالاما قاتىسى جوق پىكىرتالاستارعا قاتىسۋ سياقتىلار. بۇرىن مۇنداي ۇسىنىستار كەلە بەرمەيتىن. بۇرىنعى نوبەل لاۋرەاتتارىمەن كەزدەسكەندە، ولار ماعان «اباي بول، وزىڭە قاتىسسىز سالالاردا ەشتەڭە ايتپا» دەگەن كەڭەستەردى ايتتى.  بۇل مەن ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى كەڭەس دەپ ويلايمىن. بىزگە بۇگىنگى تاڭدا ەڭ ۇلكەن قاۋىپتەردىڭ ءبىرى – ءوز سالاسىنىڭ مامانى ەمەس، ادامداردىڭ مامان رەتىندە سويلەي باستاۋى. سوندىقتان مەن ءوزىمدى بۇل تۇرعىدا قاتاڭ تارتىپتە ۇستايمىن. مەن تەك ءوزىم جاقسى بىلەتىن تاقىرىپتار جايلى عانا ايتا الامىن.

– نوبەل سىيلىعىنىڭ ماڭىزى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– الەمدە ءتۇرلى ماراپاتتار بار، بىراق ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى ەكى نارسەگە بايلانىستى دەپ ويلايمىن: بىرىنشىدەن، سىيلىقتى تاعايىندايتىن ادامداردىڭ ادالدىعى مەن بەدەلى; ەكىنشىدەن، بۇرىنعى لاۋرەاتتاردىڭ كىم ەكەندىگى. سەبەبى قازىر كوپتەگەن سىيلىقتار ءارتۇرلى ماقساتتا قولدانىلادى. كەيدە بەلگىلى ءبىر كومپانيانى، ۇيىمدى نەمەسە ساياسي يدەيانى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ماراپاتتار دا جوق ەمەس. ءتىپتى كەيدە بۇل استىرتىن تۇردە جاسالادى. مەن ءوزىم بىرنەشە سىيلىقتان باس تارتتىم. ولار ناشار ماراپاتتار ەمەس ەدى، بىراق ولاردىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتتارى ماعان تۇسىنىكسىز بولدى. كەيبىر ماراپاتتار تەك ناسيحات پەن جارنامانىڭ قۇرالى ەكەنىن ەستە ۇستاعان دۇرىس. سوندىقتان مەن ۇنەمى «بۇل سىيلىقتى كىم بەرەدى؟»، «مەن ولاردىڭ قۇندىلىقتارىنا سەنەمىن بە؟» نەمەسە «بۇرىن بۇل ماراپاتتى العان ادامدارعا قۇرمەتپەن قاراي الام با؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردى وزىمە قويامىن.

شۆەد اكادەمياسى قوڭىراۋ شالعان ساتتە، «مەن بۇل سىيلىققا شىن جۇرەكتەن ريزامىن» دەگەندى ايتتىم. ويتكەنى نوبەل سىيلىعىنا دەگەن قۇرمەتىم شەكسىز. ونىڭ ۇستىنە 1901 جىلدان بەرى العان بارلىق ادەبيەت لاۋرەاتتارىن دا جاقسى بىلەمىن، سىيلايمىن.  مەنىڭ كوپتەگەن ادەبي قاھارماندارىم – ءدال وسى تىزىمدە. نوبەل سىيلىعى الەمنىڭ قيالىن باۋراپ الدى. ول جاي عانا جارنامالىق قۇرال ەمەس، ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل ارماندارىن كورسەتەتىن سيمۆولعا اينالدى. بۇل – وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. الەمدە كوپتەگەن بەدەلدى سىيلىقتار بار، بىراق نوبەل ولاردىڭ بارىنەن بيىك تۇر. سەبەبى ول تەك كاسىبي سالاداعى جەتىستىك ەمەس، سونىمەن قاتار ادامزاتتىڭ بەيبىتشىلىككە، ءوزارا ىنتىماققا، وركەنيەتتى دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن بەينەلەيدى.

– ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدا جادى، كىنا جانە ەلەس ء(وزىن-ءوزى الداۋ) ءجيى كەزدەسەدى. نەلىكتەن؟

– شىعارماشىلىق جولىمنىڭ العاشقى كەزەڭىندە مەن كوبىنە وتكەن ومىرىمەن كۇرەسىپ جۇرگەن جەكە ادامدارعا قىزىعاتىنمىن. اسىرەسە ورتا جاستاعى نەمەسە ەگدە كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسىن قاعاز بەتىندە سۋرەتتەدىم. ولار ءوز ومىرىنە قايىرا كوز سالىپ، ءوز قۇندىلىقتارىنا كۇماندانا باستايدى. وسى سوزىمە مىسال رەتىندە ايتا كەتەيىن، مەنىڭ كەيىپكەرىم ءوز ومىرىندە ءبارىن دۇرىس ىستەدىم دەگەن ويمنە ءومىر سۇرەدى، بىراق قارتايعان شاعىندا «مەن دۇرىس قۇندىلىقتارعا سەنبەدىم بە؟ الدە قاتە باعىتتى تاڭدادىم با؟ مەنىڭ ءومىرىم بوسقا ءوتتى مە؟» دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە تولعانادى. مىنە، وسىنداي رۋحاني داعدارىسقا تۇسكەن ادامدار مەنى قاتتى قىزىقتىردى. كەم دەگەندە ءۇش-ءتورت رومانىمدى وسى يدەيا توڭىرەگىندە جازىپ، وقىرمانعا ۇسىندىم. كەيىن كەلە مەن شىعارمالارىما وزەك بولعان وسى سۇراقتى جەكە تۇلعا دەڭگەيىنەن قوعام مەن ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋگە تىرىستىم. قازىر دە سول ماسەلە مەنى تولعاندىرادى. «ءبىر مەملەكەت نەمەسە ۇلت ءوز وتكەنىندەگى جاراقاتتارمەن قالاي كۇرەسەدى؟ ۇلتتىق ۇيات پەن كىنانى قالاي جەڭۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋالدار اينالاسىندا «اۋىرىپ» جۇرەتىنىم راس. كەيدە وتكەندى ۇمىتقان دۇرىس پا دەگەن سۇراق تا تۋادى. ويتكەنى تاريحتا جانە قازىر ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەمدە كەيبىر ەلدەر عاسىرلار بويى وتكەن قاقتىعىستاردى ەستەن شىعارا الماي، وشپەندىلىكتى جالعاستىرىپ كەلەدى. كەيدە وتكەندى ۇنەمى ەسكە الۋ – جانعا جاڭا جارالار سالادى. الايدا، اسىرەسە ەۋروپادا، سونداي-اق امەريكا مەن جاپونيادا قوعام ءوز وتكەنىنە بايلانىستى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. مىسالى، ناسىلشىلدىك، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى تاريحي جارالار تولىق اشىلماعان تاقىرىپتار. سوندىقتان قوعامدا بەيمازا سەزىم بار، ادامدار ءوزارا ءدۇرداراز كەيىپتە ءومىر سۇرۋدە. قازىر امەريكادا ۇلكەن تولقۋ بولىپ جاتىر، ويتكەنى ەلدىڭ تاريحىنداعى افروامەريكالىقتارعا قاتىستى ادىلەتسىزدىكتەر تولىق مويىندالماعان. ەۋروپا دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرى وسى تاريحي قالىپتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. سوندىقتان جەكە ادامنىڭ جادىنداعى جانە تۇتاس ۇلتتىڭ جادىنداعى كۇرەس – مەنى ەرەكشە قىزىقتىراتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى.

جازۋشى ەمەس، ءانشى-كومپوزيتور بولعىم كەلگەن...

– ءسىزدىڭ جازۋشىلىق ستيلىڭىزگە نە اسەر ەتتى، ءسىز كىم ءۇشىن جازاسىز؟

– مەن جانر تۋرالى كوپ ويلانبايتىن قالامگەرمىن. كوپ جاعدايدا مەن بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى تاڭداپ، ونى وتە مۇقيات ىستەۋگە كىرىسەمىن. ماعان كوپ تە يدەيالاردىڭ قاجەتى جوق. وتىرا قالىپ «ەندى تريللەر جازايىن با، الدە ماحاببات حيكاياسىن با؟» دەپ باس قاتىرمايمىن. مەندەگى بار يدەيالار ادەتتە ءالى ناقتى ورىن مەن ۋاقىتقا ساي كەلمەي جاتادى.  كەيدە ءوزىمدى رەجيسسەر سياقتى سەزىنەمىن. ستسەناري دايىن بولسا، قاي جەردە تۇسىرۋگە بولاتىنىن ىزدەيتىندەي كۇيدە بولامىن. جازۋ بارىسىندا «مەن فانتاستيكالىق كىتاپ نەمەسە دەتەكتيۆ جازامىن» دەپ قولعا قالام المايمىن. تەك يدەيانى جەتكىزۋ ءۇشىن كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى قولدانامىن.

– نەشە جاسىڭىزدا جازۋشى بولۋ بەكىمىنە كەلدىڭىز؟

– شامامەن جيىرما بەس جاسىمعا دەيىن جازۋشى بولسام دەگەن ارمانمەن اۋىرعان ادام ەمەسپىن. ون بەس جاسىمداعى مەنىڭ باستى ارمانىم – ءانشى-كومپوزيتور بولۋ ەدى. بولمەمدە وتىرىپ، گيتارامەن كوپ ءان جازاتىنمىن. 2016 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان بوب ديلاننان قاتتى اسەر الدىم. ون ءۇش جاسىمدا ونىڭ البومىن ساتىپ العانىم ءالى ەسىمدە. «John Wesley Harding» البومى دەپ اتالادى. سول كەزدە مەن سوزدەردى جۇمباق كۇيدە قولدانىپ، ءسوزدىڭ كۇشى ارقىلى بۇكىل الەمدى وزگەرتۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندىم. سودان كەيىن مەن 1970 جىلدارداعى ادەبي باعىتتاعى لەونارد كوەن، دجوني ميتچەلل سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلارعا قىزىقتىم. ولاردىڭ اندەرىن وزدىگىمنەن ۇيرەنىپ، ماتىندەرىن جاتتادىم. سونىڭ اسەرى بولار، بولمەمدە وتىرىپ جۇزدەن استام ءان جازدىم جانە ولاردى دوستارىممەن بىرگە ورىندادىم. بۇل بارىس مەنى پروزا جازۋشىسىنا دايىنداعان كەزەڭ سياقتى بولدى. جيىرما جاسىمدا مەن ءۇشىن ءان جازا ءجۇرىپ، ەپتەپ قىسقا اڭگىمەلەر جازۋعا دا دەندەپ كىرىستىم. جيىرما ءتورت-ءتورت جاستا كاسىبي ءانشى-كومپوزيتور رەتىندە ەشبىر جەتىستىككە جەتە الماي داعدارعانىم راس. ال سول كەزدە جازعان قىسقا اڭگىمەلەرىم ادەبي جۋرنالداردا جاريالانا باستادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ لوندونداعى ءالى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان «Faber and Faber» باسپاسىنىڭ نازارىنا ءىلىندىم. سولارمەن كەلىسىمشارت بويىنشا ءبىرىنشى رومانىمدى جازدىم. ەندى ويلاسام، تىم الىس جولداي سەزىلەدى. سونىمەن ءبىر ەسىكتى ۇزاق ۋاقىت قاعىپ جۇرگەندە، ەكىنشى ەسىك اشىلدى. سول كەزدەن باستاپ پروزاعا نازارىم اۋدى. بىراق ءانشى-كومپوزيتورلىق قابىلەتىم ءالى دە مازالاپ جۇرەدى. قازىردە دە  ان ماتىندەرىن جازامىن، مىسالى، امەريكالىق دجاز ءانشىسى ستەيسي كەنت ءۇشىن بىرنەشەۋىن جازىپ بەردىم. قازان ايىندا ونىڭ البومى شىقتى، ەكى شىعارماسى مەنىڭ ءان ماتىندەرىممەن ورىندالادى. بۇل مەنىڭ جازۋشىلىق ومىرىمدەگى ماڭىزدى بولىكتىڭ ءبىرى. وسى قابىلەتىم مەنىڭ ويلاۋىمدى وزگەرتەدى، ويتكەنى بىرەۋمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىن. باسقا سالالارداعى ادامدارمەن، مىسالى مۋزىكا نەمەسە كينو سالاسىنداعىلارمەن قارىم-قاتىناستا بولۋ – وتە پايدالى. رومانيست بولۋدىڭ ءبىر كەمشىلىگى – ءبىز كوبىندە جالعىز جۇمىس ىستەيمىز. ال تەاتردا نەمەسە عىلىمدا كوماندالاردا جۇمىس ىستەيتىندەرگە قاراعاندا، ءبىزدىڭ دامۋ مۇمكىندىگىمىز شەكتەۋلى. سوندىقتان مەن ءۇشىن باسقا سالالارمەن ىنتىماقتاسۋ ماڭىزدى، ول مەنى ىنتالاندىرادى جانە سول ارقىلى كوپ نارسە ۇيرەنەمىن.

جازۋشى بولۋ وتە بيىك مارتەبە

– قاي جازۋشىلار سىزگە ۇلگى بولدى؟

– العاشقى اسەرلەرىمدى مۋزىكا الەمىنەن، ءانشى-كومپوزيتورلىق مۋزىكادان العانىمدى ايتتىم. ەڭ كوپ اسەر ەتكەن جازۋشى – XIX عاسىرداعى بريتاندىق جازۋشى شارلوتتا برونتە، اسىرەسە ونىڭ «Jane Eyre» جانە «Villette» روماندارى ماعان وتە ۇنايدى. بەس جىل بۇرىن مەن وسى ەكى شىعارمانى قايتا وقىپ، وزىمنەن ۇيالدىم. سەبەبى مەن سول كىتاپتاردان ۇقساس ەلەمەنتتەردى شىعارمالارىما «ۇرلاپ العانىمدى» بايقادىم. بىراق مەن وسى تۋىندىلاردى شىعارماشىلىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى كەزەڭدە وقىدىم دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى – ءبىرىنشى جاق كەيىپكەر تەحنيكاسىن قولدانۋى، كەيىپكەردىڭ وقىرماننان جانە وزىنەن نەنى جاسىراتىنى مەن ءۇشىن نەگىز بولدى. سول سەبەپتەن شارلوتتا برونتە مەنىڭ شىعارماشىلىعىما ۇلكەن اسەر ەتتى. دوستوەۆسكيدى دە كوپ وقىدىم، بىراق ول مەنىڭ ستيلىمە كوپ اسەر ەتكەن جوق. ول مۇلدە باسقا تاسىلمەن جازادى. دەگەنمەن اسەر دەگەنىمىز وتە قىزىقتى ءارى نازىك نارسە. كەيدە مىنەزى مۇلدە وزگەشە ادامنان الىنعان اسەر شيەلەنىس تۋدىرىپ، تابيعي ءبىر كۇي پايدا بولادى.  مارسەل پرۋست مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى تۇلعا. تەحنيكالىق جاعىنان ايتساق، ول وقيعانى سيۋجەت ارقىلى نەمەسە حرونولوگيالىق تارتىپپەن ەمەس، كەيىپكەردىڭ ويلارى مەن ەستەلىكتەرىن قاداعالاۋ ارقىلى ايتىپ وتىرادى. مىسالى، كەشە بولعان ءبىر وقيعا تىكەلەي وتىز جىل بۇرىنعى ەستەلىككە ەنىپ كەتەدى. بۇل جازۋشى رەتىندە كەز كەلگەن جاعدايدى ابستراكتىلى تۇردە رەتتەۋ ءادىسى. پرۋستتان مەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. سونىمەن قاتار، كافكا، سامۋەل بەككەت جانە حارولد پينتەر مەن ءۇشىن ماڭىزدى جازۋشىلار ساناتىندا.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

– شىعارماشىلىعىڭىزعا جارىڭىزدىڭ قولداۋى بولدى ما؟

– جازۋشىلىقتا مەنىڭ ومىرىمدە كوپ رەداكتورلار مەن كەڭەسشىلەر ماڭىزدى بولدى. مىسالى، مەنىڭ رەداكتورلارىم باسپاحانادا جۇمىس ىستەدى. العاشقى اگەنتىم دەبورا رودجەرس (قازىر قايتىس بولدى), العاشقى رەداكتورىم روبەرت ماككرام – ولار ماعان ۇلكەن شابىت سىيلادى.  بىراق رومانيست بولۋىما ەڭ كوپ اسەر ەتكەن ادام – ايەلىم لورنا.  سەبەبى ول مەنىڭ ءومىرىمنىڭ كوپ سالاسىندا ماعان جول كورسەتىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى، مەن فانتاستيكا جازۋدى باستاماي تۇرىپ ءبىز بىرگە جۇردىك. سول كەزدە ول ماعان اتاقتى اۆتور رەتىندە ەمەس، ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن ستۋدەنت رەتىندە قارادى. دەگەنمەن، مارتەبەم وسكەن سوڭ، كەيبىر ادامدار شىعارمالارىما شىنايى سىني پىكىر بىلدىرۋدەن جاسقانادى. كاسىبي باسپاگەرلەر انىعىن ايتساق، باسقا باسپاعا كەتىپ قالادى دەپ قورقادى. سوندىقتان شىعارماشىلىعىما ايەلىم سياقتى اقتى اق، قارانى قارا دەپ انىق ايتا الاتىن ادام قاجەت بولدى. ول ماعان ۇنەمى سىن كوزبەن قاراپ، مەنى «جازۋشىلىقتا ءوزىن اسىرا باعالاپ وتىرعان ادام» دەپ سانايدى. كەيدە مەن كەيبىر جوبالاردان باسى ءبۇتىن باس تارتامىن، سەبەبى ول ءبىر وقىپ شىعىپ: «بۇل جارامايدى، باسقا نارسە جاز!» دەپ نۇسقاۋ بەرەدى.

– جاس جازۋشىلارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟

– بۇل سۇراقتى مەنەن كوپتەگەن جۋرناليست سۇرادى. بۇگىندە، اسىرەسە اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن ەلدەردە، ءار ۋنيۆەرسيتەتتە شىعارماشىلىق كۋرسى بار. جەكە شىعارماشىلىق باعدارلامالار كوپ. بارلىعى جازۋشى بولعىسى كەلەدى. ال مەنىڭ جاس كەزىمدە جاعداي ولاي ەمەس ەدى، ول تۇستا ەشكىم ادەبيەتكە قىزىقپايتىن. مەنىڭ كەڭەسىم – ءار جازۋشى وزىنشە جازۋى كەرەك. بىراق ءبىر ماڭىزدى نارسە، وزىڭىزگە «شىنىمەن شىعارما جازعىم كەلە مە، الدە تەك جازۋشى بولعىم كەلە مە؟» دەگەن سۇراقتى قويىڭىز. كوپ ادامدار جازۋشى بولعىسى كەلەدى، تەك ونىڭ مارتەبەسى ءۇشىن عانا. بىراق ولار شىنىمەن جازعىسى كەلمەيتىنىن ءتۇسىنۋى مۇمكىن. تابىستى دا، كوممەرتسيالىق ەمەس، ماعىنالى نارسە جاساي الاتىن جازۋشى بولۋ ءۇشىن، جازۋعا ەرەكشە قارىم-قاتىناس قاجەت. قازىر ادامدار وزدەرىنىڭ نە قالايتىنىن بىلمەي ساندالادى. ال جازۋشى بولۋ وتە بيىك مارتەبە. بىرەۋلەر تەك ونىڭ بەدەلىن پايدالانۋدى ارماندايدى. سوندىقتان «ءسىز شىنىمەن جاقسى شىعارما جازعىڭىز كەلە مە؟». وسىنى انىقتاپ الىڭىز. بۇل قالامگەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى.

سۇحباتتى شۆەد اكادەمياسى جۇرگىزگەن،

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz