(әngime)

Erepeysiz úzyn emes, biraq, ras, boyshan. Ony ózgelerden syryqtay etip kórsetetin, sirә, dene túrqynyng sidandyghy bolsa kerek. Qúrdastary «qyz shymshityn qyrym eting joq» dep әzildeytin. «Qyz» demekshi, búl auylda qyz túrmaydy. Mektepti bitirgen song qarakóz qalqataylar qalagha qayqayyp kete barady. Sonysy qiyn, әitpese, auyl kónildi-aq. Erteli-kesh óz qyzyghy ózinde – týgesilip bitpeytin tirshiligi búrq-sarq qaynaydy da jatady. Qaq-soqta sharuasy kem. Áytse de, dýbirli dýniyeden mýlde beyhabar dey almaysyz. Sayasatty sapyrady. Kino kóredi. Kitap oqidy. Jylqyshysy men qoyshysynyng qonyshynda – múqabasy tozyp, aqjemdelgen bir-bir kitap. Aqyn, jazushylardy qúrmet tútady. «Bizding auylgha kelse ghoy solar» dep armandaydy. Bayaghyda búl auylgha Múqaghaly kelip ketken eken. Úly aqyndy ortagha alyp týsken suret әrbir ýide saqtauly. Sarghysh tartqan sol suretti sipap qoyyp, auyldyng kәri-jasy әli kýnge: «Po, shirkin, Múqaghaliy!» –  desedi. Shayyrdyng sharapaty tiygen be, әlde, tamyljyghan tabighat ayasynda jýrgen song solay ma, Túshybúlaqtyng túrghyndary әdemi dýniyege әserlengish-aq. Ári shetinen sózge sheshen: taban astynan suyryp salyp, óleng úiqastyryp ta jiberedi. «Osy kýni oqyrman qalmady ghoy», – dep saly sugha ketip otyratyn aqyn ya jazushy jazghan dýniyesin arqalap, alty qyrdyng ar jaghyndaghy әlgi auylgha barsa bolar edi. Sonda olardyng aldynan anqyldap Úzyntúra Qareke shyghar edi. «Toqtanyz, – deydi ol meymandy sәtke kidirtip qoyyp, – estelik ýshin sizdi suretke tartyp alayyn». Qarekede suretke týsiretin apparat bolghan emes, biraq ol salaly sausaqtaryn ynghaylap, taspagha tartatyn qúralgha úqsatyp alady da,  «nysanany» kózdep túryp, basyp qalady. Qjy-yq.

– Alandamanyz, «potonyz» erteng dayyn bolady.

Rasynda, ertengisin Qareke qaryndashpen ainytpay salghan beynenizdi  әkelip túrady. «Marhabbat». Úzyntúra Qarekening búnday ónerine Túshybúlaq auylynyng túrghyndary tandanyp, tamsanudan qalghaly qashan. Biraq әrkez riza, hosh. Syilaydy, baghalaydy. Jiyi-jii ótinish jasap qolqalaydy.

«Qareke, balam erteng mektepke baratyn edi, eseyip er jetken kezinde qarap, esine ala jýrsin, suretke «týsirip» bershi».

«Qareke qaynym, otaghasymen otasqanymyzdyng 40 jyldyghyn aghayyn-tuys, dos-jarannyng ortasynda atap ótip, toy jasamaq edik, tabanymyzdan tausylyp sol ýshin qalany sharlap qaytemiz, ózing birdene qylshy. Bylay, býitip, basymyzdy týiistirip týsetin suretti aitamyn».

«Au, Qareke qúrdas, Nauryz merekesinde ýige soghyp ketseyshi, búrynghy suretter eskirip qalghan siyaqty...».

Osynday ótinishter men qolqalaulardan qoly bosay bermeytin Qarekege keyde: «Pashpyrttaghy suretindi janala» deydi ókimet», – degendi aityp, auyldyng shal-kempirleri de kelip túrady. Qarekeng qariyalardyng sózin eki etip kórmegen jan: «Qane, mynda, myna keregedegi aq jaymanyng aldyna kep jayghasynyz», – deydi de, sart etkizedi. Túshybúlaq auylynyng tuma  talanty Qayyrkeldining 3h4; 4h5 formatynda salghan suretin tólqújat beretin mekeme qyzmetkerleri kórip, talay ret tanday qaqqan-dy. «Apyr-ay, myna jigit auyldan nege úzap shyqpady eken?» – desetin olar bas shayqap. Amal neshik, Qareke auyldan shyrqap-aq keter edi alysqa, apasy jibermey qoydy ghoy. «Jalghyz jaryghymsyn, qalasy qúrysyn, qalqayyp kóz aldymda jýrshi, әiteuir», – dep, kәri sheshe kóz jasyn syghymday bergen son, «әigili suretshi atansam» degen armanyna amalsyz qol búlghaghan-dy búl. Biraq qaryndashy әrkez qaltasynda: oqushy dәpterining jyrtylghan beti, meyli, qant-kәmpitten bosaghan qaghaz jәshikting qoraby, aq kezdeme – qaysysy kezdesse, sonysynyng betine qalaghan suretin týsirip, qas-qaghym sәtting kórinisin kóshire qoyady. Auyl júrty «perme» atap ketken búrynghy kenshar bólimshesinde Úzyntúra Qarekening qalamúshyna ilinbegen dýnie qalmaghan shyghar... Synghan soqa, kýn astynda kýnsigen tyrma, esigine qúlyp salynbaytyn ústahana, múrjasyn týtin týtip bitirgen tas monsha, zanghar kókke boylap ósken alyp shynarlar, sonou saydyng tabanyndaghy kólshikte ulap-shulaghan qaz-ýirek, oinaqtaghan qúlyn-tay, arghy jaghagha túmsyghy ghana ilingen qisyq kópir, qabyrgha joldar, sýrleuler, qyr basyna qylt etip shygha kelgen salt atty, tipti tóbesi qanyltyrmen jabylghan qoralardyng qús sanghyryp aighyzdaghan aq jolaghyna deyin Qarekening qolyna tiygen qaghaz betine kóshkeli kóp jyldyng jýzi boldy.

Qareke tórt mezgildi de týgendep otyrady. Mine, mynau – byltyrghy qys. Qar júqa ghana jauypty. Qyrbyq, qatqaq. Perme jýdeu. Suyqsaydyng angharynan ýzilmey soghatyn suyq jelding yzghary bayqalady. Kóshedegi jýrginshiler býrsendey basyp barady. Enesining bauyryna tyghylghan qasqa búzaudyng óli jýni ýrpiyip, dir-dir etedi. Áuede qalbandaghan qarghalar qara noqatqa ainalyp, qatyp qalghan siyaqty. Qyrdy qyrman qylghan qyzyl shúnaq ayazdyng shapany batqan kýnning shapaghyna boyalyp, jayyla týsipti. Aspan kógine biyiktep alghan Ýrkerding bozamyq sәulesi angharylady.

Al, mynau – biylghy qys: appaq qar, maujyraghan auyl týni. Qús joly júldyzdar shoghyryn qaq jaryp, teristik pen týstikting arasynda kósilip jatyr. Senseng ishigining omyrauy men jaghasy aq qyraugha kómilgen shanaly jolaushy jegindegi attyng tanauynan buyn búrqyratyp, auylgha kirip keledi. Qareke «Qantardy jyrlaymyn» dep at qoyghan kartinanyng etegin ala tórt jol óleng jazypty:

Júldyzdarda syrlar barday túnghiyq,

Mynau әlem túrghanday bir әnge úiyp.

Auyl týni Ay astynda mýlgiydi,

Aq kórpesin qymtay jauyp búiyghyp.

Kelesi kartinalardan kóktem, jaz, kýz ailary kórinis tapqan. Qareke tughan ólkesining bar boyauyna qalamúshyn malyp otyryp salghan ghajap dýniyeler. Ol – boyaudan boyau tudyratyn sheberding naq ózi. «Kóldariya kóktem» kartinasynda, mysaly, kók boyaqtyng san aluan týsin qalay ashqan desenizshi. Kók, qon kók, qara kók, túnjyr kók, shaghy kók, siya kók, seldir kók, seleu kók, bórte kók, kógildir, kógiljim... osynsha kók boyaq «Kóldariya kóktemnin» kelbetinde túnyp-aq túr. «Men múnda kókting 47 týsin qoldandym, – deydi Qareke, – asyghystau boldy, asyqpay tau-tasymdy sharlap shyqsam, taghy on shaqtysyn tabar edim».

Túshybúlaqtyng túrghyndary ózderi kóp mәn bermeytin auyldyng úsaq-týiegi men ainala tabighattyng keremettigin Qarekening suretterinen kórgende sóz tappay daghdaryp: «Pәli, synyq soqany qarandar!», «Qisyq kópirdi qarandar!», «Ústahanany qarandar!», «Ói, mynau ótken qys qoy?!.», «Mynau biylghy kóktem ghoy, ainymaydy, ei, ainymaydy!» – desedi. Qarekening búdan ózge de suretteri bar. Biraq ol suretterdi Qareke auyldastaryna kórsetuden úyalady. Úzyntúra Qareke – úyalshaqtau jigit. Qúrdastary qyz-qyrqyn turasynda әntek әngimeler aitugha kiriskende, әsirese, qatty úyalyp, jasyp qalatyny bar. Óitkeni jasy otyzdan ótinkirese de otau qúra almay jýr. «Áy, Qareke, qu tizendi qúshaqtap qashanghy jatasyn, qatyn alsanshy», – deydi qúrdastary. «Búiyrghany bolar», – dep sózden qashady Qareke. «Qareke, qyzdy biz ainaldyrayyq, sen tek alam deshi». «E-e, kónetin qyz bolsa, nege almasqa?» «Davay, endeshe, әkel qolyndy, saghan osy júmadan qaldyrmay qalyndyq tauyp beremiz».

Qúrdastary Qarekeni jasandyryp kórshi auyldargha talay sapar shekti. Qayda búralyp ósken boyjetken bar, qayda ong bosaghada otyrynqyrap qalghan әtey qyz bar – Qareke qúrdastarynyng jeteleuimen sonda baryp, bәrimen jýzdesti. Áytse de solardyng birimen de til tabysa almady. Til tabysa almaytyn sebebi: birinshiden, qyzgha qyry joq. Ekinshiden, Qarekeng – kitap tilinde sóileytin adam. Sóz arasynda, «әlbette», «o ne degeniniz?», «bәlkiy», «ghafu etersiz», «yapyr-au», «kelispeske ne shara?», «abzal bolghan eken», «qadariy-halimizshe», «marhabbat» dep qoyyp otyrady. Onysy bir júrtqa inabatty adam bolyp kórineyin degendikten emes, әdeti solay: Qareke – Qareke bolghaly solay sóileydi. Boyjetkenmen onasha qalghanda Qarekeng kitap tiline birjola kóshedi.

– Qaryndas, – deydi ol, – týn qatyp, týs qashyp jýrgen bú kim edi dep  kónilinizge alang kirmesin. Biz bir beybaq synaryn izdegen. – Múnday sózdi ómir-ghúmyrynda estimegen oigha sholaq, tilge molaq, sezimge sarang qyz shorshyp týspegende qaytsin:

– Ne deysiz? Neni izdegen deysiz?

Qareke qara jayaulap kóredi:

– Ómirlik serigin deymin, júbyn.

– A-a... Kim bolyp isteysiz?

– Qoldan kelgenning bәrin isteymiz. «Tanghy nәsip – Tәnirden» dep, tanmen talasa túramyz da, kýndelikti ómirding kýrmeuine týsip, kýibeng tirshilikke kirisemiz.

– Aghay, siz ózi birtýrli sóileydi ekensiz?

– Men tegi osylay sóileymin, qalqam.

– «Qalqam», – deysiz be? –  Qaryndas betin basyp, kýlkige kómilgen kýii eki iyghy selkildep túra qashady. Sosyn, Qarekeni ertip kelgen jylmantós jigitting qúlaghyna jabysyp otyryp aitady: «Ana kisi qyzyq, shaldar siyaqty sóileydi eken. Ózi ne, qiyaly ma, aqyn ba, nemene tegi?»

Jigit-jelen, qyz-qyrqyndy ortada «otty sudan» eptep úrttap, qyzynqyraghan Qarekening әn salyp jibergisi keletin. Sony biletin әri әlgindey kezdesuden túra qashqan qaryndasqa qúrdasynyng taghy bir qyryn asha ketuge bekingen qu jigit: «Qayyrkeldi, «әu» deshi, «әu» deytining bar edi ghoy?» – dep jata-jabysady. «Otty sudyn» qyzuy boyyna shapqan Qareke ondayda tartynbaydy. «Qyz emeeees» dep qylghynyp qoya beredi.

«Qyz emes, qyzdyng aty – qyzyl qyrshyn,

         Menimen әzildesken týring qúrsyn.

         Uәdennen kýndiz bergen týnde tayyp,

         Qoydyn ghoy sipalatyp, oybay-ay, jýktin búryshyn-ay-ay.

         Oy-gók, igi-ay-igi-ay, igi-ay-ay!».

Auylgha qaytar jolda qúrdasy: «Qúday tileuindi bergir, Qareke-ay, «qyz qaydalap» qyzdy auylgha barghanda, «Qyz emeees» dep  qatyrdyn-au! Osy sening «Qyzyl asyqtan» basqa әning joq pa? Auzymyz appaq bolyp qúr qayttyq qoy!» – deytin qarq-qarq kýlip.

***

Jo-oq, Qareke qúr qaytpaydy, birer auyz tildesken qaryndastyng  beynesin kókeyine qondyryp, kóniline birjola kóshirip qaytady. Ýiine kelgen bette ol kәri sheshesin oyatyp almayyn dep, ayaghynyng úshymen eppen basyp óz bólmesine ótedi de, aq paraqty sybdyrsyz jayyp, әlginde jýzdesken boyjetkenning suretin salugha kirisedi. Suretshining qúrdastaryna kórsetuge qymsynatyn kartinasy – kórshi auyldargha jigitshilik jasap oralghan saparlardan song salynatyn.

Jalanash arular... Mýlde lypasyz emes. Biraq ýlbiregen susymaly jibek kóilekti tógildire kiygen әiel mýsini qúbyla tolqyp, kórgen jannyng yndynyn qúrta yntyqtyryp bitedi. Qarekening qaysybir kartinasynda sol arudy búlyqsytyp bauyryna basqan sal jigitting súlbasy bayqalatyn. Búl – ózi. Súlba keyde jyraqtap ketip, súlugha yntyzar jannyng tilegin ýnsiz bildirip qana túrghan keyipte angharylady. Tәkappar súlu ghashyq jigitti kórmey, kórse de elemey alysqa telmirip qalghan. Suretting artyq-kem túsyn óshirip, boyauyn qandyryp alghan song Qareke kýrsinip salady: «Jaryghym, sәulem, jan jarym bolshy menin!» O, Qareke ózi salghan arulardyng beynesin qúshyp, Tәnirge qansha jalbaryndy eken... «Kelshi, – deydi ol, – jansyz  suret bolyp qalmay, ystyq deminmen tәnimdi órtep, dýniyeni núrgha toltyryp, ghayyptan jetshi maghan, ayaulym. Shyqshy ana aq qaghazdyng betinen. Shyraylym-au, shygha kelip, shyraghymdy jandyrshy menin!» Qatygez súlu til qatpaydy. Sosyn Qareke jýregi atqaqtay soghyp, qaltyraghan qoldaryn surettegi arudyng al kókiregine, alma moynyna, sýiis tilegen etti ernine, toyat ansaghan toty keudesine, qiylghan qypsha beline, ynghayy ytyrylyp ketudi anghartyp, diril sezdiretin balghyn baltyryna aparyp, kózin júma lәzzatty kýy keshetin.

Ymyrt ýiirilip, sam jamyraghan bir keshte ol teledidardan shymqay qara kóilekke malynghan qyzdy kórip otyrdy. Atysyp-shabysyp ala topalang bolghan Sýriya degen elde jýr. Qazaq qyzy. Qazaq qyzy jәudir kózinen jas botalap tәlkekke úshyraghan taghdyryn bayan etken. Úqqany: boyjetken әldebir qúrbysynyng jeteleuimen diny jat aghymnyng jamaghatyna ainalyp, ata-anasynan, tughan-tuysynan bezip ketipti. Joghary oqu orynyn mektep oqushylaryna aghylshyn tilinen sabaq beretin maman retinde tәmamdap, dipolamgha qol jetkizgen kýni qúrbysy ony beytanys ortanyng jigitterimen tanystyrghan. Tanystyq sol ortadaghy asa bedeldi azamatpen aradaghy syrlastyqqa, jaqyndyqqa, jaqyndyq mahabbatqa jalghasyp, az uaqyttyng ishinde bir-birin qúlay sýigen qyz-jigitting otau qúruyna úlasady. «Bizding qauymnyng dәstýr-salty ózgeshe, biz Allahtyng aq jolynan adasqan jahilder siyaqty betashar jasap, as ta tók toy qylmaymyz, eki jaqtyng qúda-qúdandalyghy esepke mýlde jýrmeydi. Nekemizge Saudiyadaghy sheyh-Omar rizalyghyn bildirdi. Endi sen mening nekeli jarymsyn», – deydi sýigeni. Sony  aytady da, jalghyz týnde әieldikke kóndirip, qúmardan shyqqan son: «Mening shetelde júmysym bar, biraz uaqyt alysta bola túramyn», – dep tabanyn  jaltyratady. Búl shamada jamaghattyng mýsheligine tolyq qabyldanghan qyz ótken ómirin tәrk etip, bәrine qolyn bir-aq siltegen kórinedi. Sonday kýnderding birinde  úyaly telefonyna súmdyq qorqynyshty beynehat keledi. Beynehatta kýieui: «Ahilar qolyna mol aqsha ústatady, aqshany al da Týrkiyagha tez jet. Men bir pәlege úshyradym», – dep zar qaghady. Búl Týrkiyagha, beynehatta menzelgen mekenge alyp-úshyp jetedi. Jetse, qarsy alghandar: «Kýieuing Sýriyada, ony sol elden tabasyn», – degendi aityp, bar aqshasyn sypyryp alady da,  jolgha salady. Al, Sýriyada úly sýrgin, qan-qasap maydan. Nekelesken jarynyng qayda ekenin bilmeydi, bayqús qyz qazir kýnde bir erkekting bauyrynan ótip... ary qaray tútqyndaghy sorly sózden qalyp, solqyldap jylay bergen. Keshke mal qoralap kelip, teledidardyng aldyna tize býkken Qareke qara kóilekti qyzdy kórgen bette qatty da qaldy. «Netken kóz, Qúday-au, ne degen kóz mynau?» – deydi kýbirlep. Suretshini qyzdyng tәlkekke týsken taghdyrynan búryn, móltildep aqqan kóz jasy, mólt qara kózi tolghandyryp, esten tandyrghan. Shymqay qara kóilek, bet-auyzy tútas túmshalanghan. Tek, kózi, jas jughan nәrkes janary ghana ashyq. Qareke qarandashyn sertke ústap, aq qaghazdyng betine tóngen. Ádetinshe shymqay qara kóilekten qas súludy suyryp almaq  edi, kelispedi. Qyz beynesi qysylyp, qara kenepten shyqpay qoydy. «Shygharamyn, – dep yshqyndy suretshi, –  qalqatay, qasarysa berme, shyghasyn. Shyghasyng da mening anau «kәnizaktarymnyn» qataryna qosylasyn».

Aldymen qarashyghy moyyl qara, kiripikterine kireukelenip múng túnghan kózding beynesin keltirgen. Endi osy kózge әielding bet pishinin әlpetteui kerek. At jaqty, ashang jýzdi bolatyn shyghar. IYә, solay...biraq, iyegin tym sýiirlep jibergenge úqsaydy. Búnday úsqyn súludy súp-suyq, sezimge selt etpeytin, jylusyz jan etip kórsetedi. Álde, shyrayyn shyr ainaldyryp, dóngelete somdaghany jón be? Mýlde qate. Dóngelek jýz býirek bettenip, әdemi kózben ýilespey, dymyn qúrtty. Azap keship, qasyret shekken әiel kelbetin әdiptep bayqasa qaytedi? Bet sýiegi shyghynqy, jaghy solghyn, quqyl tartqan reninde mәngi arylmas qayghynyng taby qalghan. Búnday әiel kim-kimning de jýreginde ayanysh tudyryp, qapalandyrar edi, biraq, sonshalyqty súlu kózder «meni mýsirkeme, menimen birge qayghyrma, qayghynyng qara terenine boylama, meni úq, maghan ýmit syila» dep ýzdigetin sekildi. Qara kózderdi qara shilter, qara kóilekpen tútastyryp, qara boyaqtar pallitrasynan tosyn sheshim izdegen, taghy da bolmady. Qara kóilek, qara shilter qara kózden aqqan jasty jútyp alyp, menireu halde melshiyip túra berdi. «Ua, kóz! – dedi sonda Qareke ah úryp, – Seni qaytsem eken?» Osy týnnen bastap ol: «Jәudir kóz», «nәrkes kóz», «súqsyr kóz», «әzәzil kóz» dep, týsiniksiz kýbirlep jýretin әdet tapqan. Kәri sheshening kýtimi, kýnde oralyp túrmasan, keteui ketip, kejegesi keri tartyp shygha keletin qara sharuanyng qamy jayyna qaldy. Keyde Qarekening qorasynan maly da órmey manyrap, mónirep túratyn bolghan. Ot uaqytynda jaghylmaydy, otyn jarylyp, su әkelinbeydi. Otyn men sugha kiyrelendey basyp kәri sheshe ketip bara jatady. Kәri sheshe sonda kórshilerine múng shaghatyn: «Qarashyghyma kóz tiygen-au, bilem. «Kóz», «kóz» dep týn balasy alasúrady. Kýndiz de melshiyip «kóz», «kóz» deydi de otyrady. Kózikken-au qúlynym...».

Qarekening basyndaghy hal Túshybúlaqtyng aqjarqyn, meyirimdi,  bauyrmal júrtynyn  qabyrghasyn qayystyrdy. «Arda tughan azamat-ay, Qúday qor qylayyn dese, qor qyla salady eken ghoy, – dedi olar. – Endi  qaytpek kerek?».  «Endi qaytpek kerekten» keyin kópshilik kenes qúryp: «Qarekeni emdetken jón. Emdetpese bolmaydy. Búl jazghan myna týrimen jyndanyp tynar», – desti.

Kóp úzamay «Qareke jyndanypty, – degen súmdyq sóz tarady, – ýiining  ishin qap-qara kóilek kiygen әieldin, qap-qara qúbyjyqtardyng qorqynyshty suretine toltyryp tastapty. Astapyralla, kórsen, janynnan týnilesin».

Búl sóz eptep shyndyqqa sayatyn edi. Óitkeni, shymqay qara kóilekke malynyp, moyyl qara kózin jas jughan zipa boyly, beytanys jan teledidardan kóringeli beri Qareke birynghay qara boyaqqa ghana kistisining úshyn bylghap otyryp suret sala beretin bolghan.

Qara týn: qara týnning týneginen ýreyli kóz shyghyp keledi; qara tau: qara taudyng basynda aspangha qarap, minәjat oqyghan kóz jatyr; qara orman: qara ormannyng alabyn qap-qara kózding kólenkesi japqan; qara búlt: qara búlttyng bauyrynan qara kózding jasy saulaydy; qara aina: qara ainagha qadalghan qara kóz; taghy da qara týn: qara týnde túnjyrap aqqan qara su, qara sudyng tobyqtay tolqyndary tegis kózge ainalghan; qara tas: qara tasty qaq jaryp shyqqan qara kóz; әiel kózdi qara arghymaq; әiel kózining siqyry singen kóz japyraq qayyndar; qara qazannyng shytynaghan býiirinde shashylghan kózding qarashyghy... biri qabyrghagha ilinip, biri terezenin, biri esikting jaqtauynan oryn saylapty. Ybyrsyp, shashylyp, edende jatqany qanshama. Tórt-bes kóz tóbeden tónip túr. Qaysybiri Qarekening bólmesin tastap, auyz ýige baryp qalghan. Kóz, kóz, kózder... kózderding kóptiginen ayaq alyp jýru mýmkin emes. Al, erkin adymdap, tórge ozugha úmtylghandar taban astynda tógilgen kózderdi ezip-janshyp jýre beruden tartynyp, shoq basqanday shorshyp-shorshyp ketisti. Sosyn júrt shulap-shúrqyrap abyz aqsaqal, jasy toghyz mýsheldi qayyrghan qart baba Aghymsalynyng aldyna barghan. Aghymsaly appaq beshpetining omyrauyn japqan appaq saqalyn saumalap, ýlken, sanaly kózderin júmyp otyrdy da: «Bayaghynyng baqsylary joq qoy qazir, bayaghynyng baqsylary bolsa, Qarekeni ózderi-aq izdep keler edi. Biraq osy dәupirim baqsylardyng shalyghy tiygen Qarakeney baqsynyng boyynda birdene qalsa kerek, sony aldyryndar», – dedi. Qart babanyng sózin esty sala jýrdek  kólikterine mingen jigitter Shynjyly ózenining boyyn jalghyz ózi meken etip, sayaq jýretin, jalang basty jalqy jan Qarekeneyge jónegen. Sodan eki kýn ótkennen keyin besin aua Túshybúlaqqa selkildep baqsy keldi. Baqsymen birge:

– «Oypyr-oy, baqsyny әreng taptyq. Shynjylynyng arnasyn bir kýn, bir týn әri qualap, beri qualap kezdestire almaghan son, qaytamyz ba, endi  qaytemiz dep túrghanymyzda, sizge – ótirik, bizge – shyn, kólemi shanyraqtay qara tasty jútyp jatqan iyirimnen baqsymyzdyng aqyryp shygha kelgeni. Qúdaya toba, sonda da boyyna tamshy su júqpapty...».

– «Baqsynyng sózin adam úghyp bola ma, jol boyy: «Dariyanyng týbin  keshtim. Su perisi Ýmmening saltanatyn kórip, sayran saldym» degen týsiniksiz birdenelerdi әngime qyldy. Biz Qarekeni aityp edik, «Ottamay jaylaryna otyryndar, ózim de bilemin» dedi».

– «Qarekening erteli-kesh kózding suretin sala beretinin bildirip, sonyng jónin súramaq bolghanymyzda, basyn mashinanyng terezesinen shygharyp alyp, qarghasha qarqyldap, dal úrdy da qaldy. Baqsy qarqylgha basqanda bir qargha payda bola ketken, sol qargha bizge ileskennen ilesip, osynda birge úshyp jetti...» dep bastalatyn qily-qily sózder birge ere keldi.

– Jә, baqsy ne deydi?

– «Mensiz qara qoydy qandandar», – deydi.

– Mensiz qara qoy tabyla qoyar ma eken?

Jigitter qyljaqqa kóshti:

– Tabylmasa, Qareke bar ghoy, qap-qara qylyp boyap bere salady.     Múnday qaljyndy ýlkender jaghy jaratpay, qabaq shytqan:

– Bireuding jany qinalyp, jynmen arpalysyp jatqanda, bú ne qyljaq? Kórshi auyldan bolsa da izdep tabyndar.

Mensiz qara qoy basqa emes, Qarekening óz qorasynan tabyldy. Múny  júrt jaqsy yrymgha balap quanysqan. Baqsy qara qoydy bauyzdatty. Sosyn qanyltyr shómishti otqa tosyp qyzdyrdy. Shómishting ishine qara qoydyng ish mayyn eritip qúidy da, ýstine kók shýberek tastady. Sóitip, Qareke otyrghan bólmege enip ketken. Júrt ayaq tartyp, syrtta irkildi. Arada sýt pisirimdey uaqyt ótkende baqsy týtinge qaqalyp-shashalyp atyp shyqty. «Qara qoydyng bauyryn әkelinder. Bauyrmen qaghyp emdeymin». Baqsy bauyrdy ústap Qarekening bólmesine qayta kirdi de dýbirdi saldy kep, saldy kep. Baqsynyng oiynyn túmshalanghan terezening jyrtyq sanlauynan, syrtqy esikting kózdey oiyghynan kórip qalghandar keyin: «Oybay, súmdyq boldy», – dep aityp  jýretin.

«Oybay, atamanyz, súmdyq boldy. Qara bauyrdy qolyna alyp, Qarekening bólmesine kirip barghan baqsy alyp qara buragha ainalyp, auzynan jyn atyp, shabyndy. Sol kezde Qareke ysqyrynghan qara aidahar bola qaldy. Baqsy qara nayza bolyp atylghanda, Qareke qara qalqan bolyp tosty. Baqsy qara mysyq bolyp dúgha oqyghanda, Qareke qara jylan bolyp mysyqty arbady. Baqsy qara doyyr qamshy bolyp sabaghanda, Qareke qara soyyl bolyp qaghyndy. Kenet, baqsy shymqay qara kóilek kiygen qyz bolyp búlghaqtaghanda, Qareke oghan qolyn sozyp qúlap týsti. Biraq baqsy qara qarghagha ainalyp úshyp ketti, Qarekege emi jýrmedi».

Jer basyp kelip, kókke úshyp ketken baqsydan song Túshybúlaq auylyna ghúlama molda at basyn tiregen. «Qúrannyng sózin jatqa sudyratatyn qaridyng ózi eken, Qarekening boyyndaghy dertting betin bir qaytarsa, osy qaytaratyn shyghar», – desti suretshining auylyndaghy alang  kónil júrt. Molda qabyndap qalyng ósken saqalyn kindik túsyna deyin qúlatqan mosqal kisi kóringenimen, qysqa balaghynyng etegin deleng qaqtyryp, ayaghyn shiraq basatyn, jas shamasy qyryqtan jana asqan jigit aghasy bolyp shyqty. Ózi shәmkósteu jan eken. «Qarekening ata-babasynyng ruhyna arnap qúran oqyp jiberseniz...» degen úsynysqa shart ketti: «Men múnda auru aruaqqa emes, dertti adamgha dem salayyn dep keldim». «E-e, taqsyreke, siz  bilesiz ghoy, bilgeninizdi bildire beriniz», – dedi Qarekening basyndaghy halden shoshynyp, qosýreylengen el. Molda bólmesinde menireyip, aq qaghazdy aldyna óngergen Qarekeni jetelep alyp shyqty. Bayqús Qareke... ónnen – ón, týsten – týs joq. Shashy sólbireygen iyghyn jauyp, saqal-múrty alqymyn qauypty. Kózi shýnireyip, jaq úrty solyp, ishine kirip ketken. Tyrnaqtary soyauday. Bylay da artyq etten ada, syidighan boyy syryqtay bop sozyla týsipti. Molda:

– Basyng qysyp auyra ma? – dep súrady. Qareke basyn shayqady. Molda:

– Auyrady eken, – dedi Qarekening bas shayqasyna qarap. Sosyn súlu  maqammen sýre oqydy. Qareke ainala alqa-qotan júrtqa qarap kýlgen. Molda berik baylam jasady:

– Kórdinder me, kýlip otyr. Ishine jyn kirip ketken múnyn. Oqimyn,  ýsh kýn, ýsh týn oqimyn.

Molda ýzbey ýsh kýn, ýsh týn oqydy. Ýsh týn, ýsh kýn Túshybúlaq auylynyng túrghyndary Qúran betin audaryp, sýreler men ayattardy әndete oqyghan moldanyng әuezdi ýnine elitip, egile tyndady. Al, búl kezde Qareke  jan shydatpay shabatyn shabyt túlparyna myqtap mingen edi. Ol ýsh kýnning ishinde ghajayyp ýlken kózding ayasyna shógip kele jatqan Aspannyng beynesin  jasady. Masqara! Kóz Aspandy arbap alypty...

– Ayypqa búiyra kórme, jamaghat, – dedi ýsh kýnnen song molda, – mening shamamnyng jetkeni osy boldy. – Moldanyng alghashqydaghy aryny basylyp, mýlde juasyp qalypty. – Ishin jaylap alghan jyn kýshti eken, – degendi qosty ol sózining ayaghyna momyn, juas qalpyn saqtap. – Biraq qara pәlening betin eptep qaytarghan siyaqtymyn. Ýmit, qayyr bar. Dertti pende nihap kiygen әiel zatyna yntyq. In sha Alla, sonday bir taqua әiel zatymen bas qúrap, nekesin qidyrsa, Allahtyng qalauymen tura jolgha týsse, tolayym qarip-qasiretinen arylyp, qatargha qosylyp keter edi. Sondyqtan Qarekeni bizding qolgha berinder. Ol jigitting orny – bizding qauymda.

– Moldeke, – desti jaqynyn jan balasyna qimaytyn Túshybúlaqtyng  bauyrmal túrghyndary ótinip, – peyil-niyetinizge myng da bir raqmet!  Qaytesiz, Qareke qasymyzda qala bersin.

– Meyilderiniz, – dedi molda da Qarekeden qútylghan óz basynyng  qareketin qúptap. Molda attanyp ketken song Qarekening qúrdastary kenes qylghan-dy.

– Álgi adam, – dedi suretshini sýirep, qyzdy auyldardy  qydyrystaytyn qu jigitting biri, – dúrys aqyl aitty. Bú nemeni qaytsek te ayaqtandyryp tynayyq. «Ne qap kiygen?» – dep edi moldekemiz? Qanday qap  kiyse de búghan qatyn kerek.

– «Ne qap» emes, «nihap», – dep týzetti ony bireui. Qúrdastary sol  kýnnen bastap Qarekege nihap kiyetin qyz izdep, auyldan auyl qoymay sharlady. Qyrsyq qylghanda, onday qyz qyrdan tabylmay, tabandap izdegender salyp-úryp qala barghan. Qalada «qara jamylyp», qaragha malynghandar kóp-aq eken, biraq, әnsheyinde úrghashy ataulynyng tilin tauyp, ishi-bauyryna kirip ketetin Qarekening qúrdastary ortasy oqshau, túrmys-salty bólek jandarmen jaqyndasa almay qor boldy. Birer auyz tilge kelgenderi: «Jigitiniz tura jolda ma?» dep, Túshybúlaqtyng azamattaryn túsap, sharasyz halge týsiretin súraq qoyatyn. Sodan talaby qaytyp, tauy  shaghylugha tayaghan jigitter bireuden bireu súrastyryp, panasyz bir qyzgha úshyrasqan. Boyjetken – әke-shesheden túldyr, jetim ósken beybaq eken. Barar jeri, basar tauy joq, jarty kem kýnning aldanyshymen uaqyt ótkerip, ólimshining kýnin keship jýrgen bayqús qyz, zadynda, zerdesiz bolmasa kerek, anqyldaghan auyl jigitterining Qareke turasyndaghy sózine qanyp, syryna әbden boylady. Jigitterding «alaqanymyzda ústaymyz» degen uәdesine de ilandy, nihap kiige de kelisti. Osylaysha isting mәnisin ondap alghan Qarekening qúrdastary ózderinen búryn auylgha alyp-úshqan quanyshty habar jibergen edi.

– Sýiinshi, aghayyn, sýiinshi! Auylymyzgha Qareke teledidardan kórgen  shymqay qara kóilekti has súludyng ózi kele jatyr! Kelin kele jatyr! Qarekeni yntyq qylghan qarakózayym kele jatyr!

Estigen jan týgil tau men tasty tebirentip jetken sýiinshige Qareke de eleng etken. Kәri sheshede es qalmady. Kәri sheshe dal úryp bolyp-aq jýr. Aq sandyqtyng auzyn ashyp, ishindegisin aqtaryp tastaghan. «Apa-au!» – dep ýige  bas súqqan kelin-kepshikting qolyna bar asyl búiymyn ústatyp: «Abysyn-au, tanyng atyp, Kýning shyqty ghoy», – dep kemsendesken keyuanalardy kóne  sandyqtyng týbinde saqtaghan kәde-syiymen jarylqap, jadyrap sala bergen. Qareke de mәz. «Áy, mening qúrdastarym-ay, aspandaghyny arbap, jerdegini jalmaysyndar ghoy», – deydi ol yrjalaqtap. Qarttar da әldenelerdi eske alysyp qauqyldasqan. Áytkenmen de, anqyldaghan auyldyng quanyshy ansap kýtken qarakózayym albardan attaghanda su sepkendey basylghan. Óitkeni... shymqay qara kóilekke malynghan qalqany kórgen bette-aq Qareke: «Ol emes! – dep bir-aq kesti. – Jigitter, senderding myna ertip kelgendering men kórgen jangha úqsamaydy». «Joq, búl – sol, sonyng ózi. Kózindi ashyp, dúrystap qara! – dedi Qayyrkeldi ýshin tabanynan tozyp, nәn qalanyng kóshesin taptap, dinkelegen dos-qúrdastyng biri janúshyra aiqaylap. – Dúrystap qara, onyng qaraqat kózin sening shel basqan kózing kórmey túr ma, ne?» Jigit osyny aitty da, qyzdyng jýzin japqan qara shilterdi serpip jibergen. Shilter týrilgende uyljyghan jas súlu ayaly kózin tónkerip tastap, Qarekege iymene qarap túrdy.

***

Arada ay aunap, jyldar jyljyghan. Jonghar Alatauynyng úshpa shyndarynan ala bas atan búlttar kóship ótedi. Auyl ómiri yrghaqty kýiimen qayta qauyshqan. Ózgergen eshtene joq. Ózgermegen Qareke ghana. IYә, ol búrynghyday «kóz-kóz» dep alasúrmaydy. Biraq, bir múnly, túiyq jannyng keypine enip, kókjiyekke qadalady da jýredi. Qazir ony qúrdastary kóp izdemeydi, «suretimizdi salyp bershi» dep, qolqalaudy da qoyghan. Qareke bar jerde auyl júrty suret turaly sózdi mýlde auyzgha almaytyn boldy. «Kóksoqannyng kәri jyny qaytadan qozyp shygha kelmesin» dep qorqady. Sonday kýnderding birinde «Qareke Túshybúlaqtyng bastauyndaghy Tamshybúlaqtyng basyna týnep qalatyndy shygharypty» degen sóz tarady. Qarekening ózi de key ortada: «Tamshybúlaq, Tamshybúlaqtan taptym izdegenimdi», – dep jýrdi de bir kýni auyldan qarasyn batyrghan. Joq. Qayda ketkeni belgisiz. Kәri sheshe zar qaghyp, zapyran qústy. «Qartayyp qausaghanda qarabaqqa tap boldym. Qarekeni jyn aidap, saytan jetelep ketti me, bilmeymin, mine, aptadan asyp, aigha juyqtady, orynyn sipap otyrmyn. Aghayyn, elim-ou, qaraylassandarshy, Qareke qúlynymnyng tym qúrysa sýiegin tauyp bersendershi».

Túshybúlaq qayta dýrlikti. Auyldy ýrey biyledi. Joqtauy asqan  Qarekening artynan auyldy qasyret basyp, qayghy jamylarday zәre-qúty qashqan júrt jan-jaqqa at shaptyryp, Qarekeni izdeuge kirisken. Alayda, Qareke zaryqtyrmay tez tabyldy. Tamshybúlaqtyng basynan. Tamshybúlaq – Qúdaydyng bir keremeti edi. Arqasyn Sarytaudyng nu jynysyna tiregen alyp jartas. Alyp jartastyng qas betinen tebinip júp tamshy qysy-jazy bir ýzilmey, sorghalap aghady da túrady: móldirep aqqan kóz jasynday. Sol qos tamshy, o, Qúdiret, kózge, kәdimgi ainamkózge ainalypty. Aynamkózding qarashyghynan monshaq tamshylar kóz jasynday saulap, tógilip túr. Myna ghajapqa kezdesken auyl adamdary Tamshybúlaqtyng suyn uystap úrttap, bas iydi.

***

Sarsha tamyz ayaqtalyp, kýz mezgili tayaghan. Tamshybúlaqtyng qas betine oiyp salghan Qarekening «kózi» jayyndaghy sóz auyl-auyldy aralap, alystaghy shaharlardy kezip ketken kezde Túshybúlaq auylyndaghy mektepke aghylshyn tilinen sabaq beretin jas múghalim Gýltúnyq keldi...

... Almaty keshi. Danghaza shudan onasha meyramhanada jazushy aghalaryn ortagha alyp, Túshybúlaqtyng jigitteri keu-keulesip otyr. Auyldyng ýlken- kishisin týgendep shyqqan song әngime auany Tamshybúlaqtyng «kózine» aughan.

– Qareke qalay, tynyshtaldy ma? – dep súrady jazushy agha.

– Oi, Qareke qatqan jigit boldy, – dedi jazushy aghagha emen-jarqyn,  erkeley sóileytin inilerding biri. – Sharuasyna tastay. Ornyqty otaghasy.

– A-a, ol bas qúrady ma? Álgi, ózdering jetelep aparghan  qarakózayymmen otasty ma?

– Joq, agha. Ol qarakózayymnyng esimi – Gýlbarshyn ghoy. Qarekening  qaryndasy. Qareke aq jýrek azamat, bilesiz, panasyz jetimdi jetelep jýrip, barsha múratyna jetkizgen. Ýlde men býldege orap, óz qolynan úzatty. Al ózi bayaghyda teledidardan kórgen ghashyghymen tabysqan.

– Atamanyz, aty da bir kerim, – dep ilip әketti әngimeni Túshybúlaqtyng sózge epti taghy bir jigiti. –  Gýltúnyq. Adasyp taghdyr keshken jan eken. Sýrinse de, kýrmeui qiyn kýrdeli ómirde kóresini kórse de, qayyspay, qaytpay baqytyn izdep tapty. Baqyty, baghy bizding auyldan – permeden tabyldy.

– Qareke Gýltúnyqty kórgen bette bayaghy Tamshybúlaqtyng basyna  aparyp ózi salghan «kózdi» – Tamshybúlaqtyng «kózin» kórsetipti de, «mynau –  sening kózin» depti. Ekeui Tamshybúlaqtyng basynda tabysyp, serttesken kórinedi. Ol – osy kýni Qayyrkeldi ininizding jary, eki sәbiyding anasy. Kәri sheshemizding alqauyna kenelip, meyirimine bólenip, mereyin tasytyp, suretshi dosymyzdyng shanyraghyn shalqytyp, shyraghyn jaqty.

Jan tolqytar sýiinishti sózdi estigen jazushy әdemi jymiyp:

– Pigmalion, – dedi, – bizding permening Pigmalionyna mahabbat  Qúdayy Afroditanyng shapaghaty tiygen eken ghoy.

«Perme»  – auyzeki tilde aityla beretin búrynghy kensharlardyng sharuashylyq bólimshesi. – Ferma.

Pigmalion – Grek әfsanasyndaghy qylqalam sheberi. Mýsinshi.

Derekkózi: Qazaq Ádebiyeti gәzeti

Abai.kz