(اڭگىمە)

ەرەپەيسىز ۇزىن ەمەس، بىراق، راس، بويشاڭ. ونى وزگەلەردەن سىرىقتاي ەتىپ كورسەتەتىن، ءسىرا، دەنە تۇرقىنىڭ سيداڭدىعى بولسا كەرەك. قۇرداستارى «قىز شىمشيتىن قىرىم ەتىڭ جوق» دەپ ازىلدەيتىن. «قىز» دەمەكشى، بۇل اۋىلدا قىز تۇرمايدى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قاراكوز قالقاتايلار قالاعا قايقايىپ كەتە بارادى. سونىسى قيىن، ايتپەسە، اۋىل كوڭىلدى-اق. ەرتەلى-كەش ءوز قىزىعى وزىندە – تۇگەسىلىپ بىتپەيتىن تىرشىلىگى بۇرق-سارق قاينايدى دا جاتادى. قاق-سوقتا شارۋاسى كەم. ايتسە دە، ءدۇبىرلى دۇنيەدەن مۇلدە بەيحابار دەي المايسىز. ساياساتتى ساپىرادى. كينو كورەدى. كىتاپ وقيدى. جىلقىشىسى مەن قويشىسىنىڭ قونىشىندا – مۇقاباسى توزىپ، اقجەمدەلگەن ءبىر-ءبىر كىتاپ. اقىن، جازۋشىلاردى قۇرمەت تۇتادى. «ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلسە عوي سولار» دەپ ارماندايدى. باياعىدا بۇل اۋىلعا مۇقاعالي كەلىپ كەتكەن ەكەن. ۇلى اقىندى ورتاعا الىپ تۇسكەن سۋرەت ءاربىر ۇيدە ساقتاۋلى. سارعىش تارتقان سول سۋرەتتى سيپاپ قويىپ، اۋىلدىڭ كارى-جاسى ءالى كۇنگە: «پو، شىركىن، مۇقاعالي!» –  دەسەدى. شايىردىڭ شاراپاتى تيگەن بە، الدە، تامىلجىعان تابيعات اياسىندا جۇرگەن سوڭ سولاي ما، تۇششىبۇلاقتىڭ تۇرعىندارى ادەمى دۇنيەگە اسەرلەنگىش-اق. ءارى شەتىنەن سوزگە شەشەن: تابان استىنان سۋىرىپ سالىپ، ولەڭ ۇيقاستىرىپ تا جىبەرەدى. «وسى كۇنى وقىرمان قالمادى عوي»، – دەپ سالى سۋعا كەتىپ وتىراتىن اقىن يا جازۋشى جازعان دۇنيەسىن ارقالاپ، التى قىردىڭ ار جاعىنداعى الگى اۋىلعا بارسا بولار ەدى. سوندا ولاردىڭ الدىنان اڭقىلداپ ۇزىنتۇرا قارەكە شىعار ەدى. «توقتاڭىز، – دەيدى ول مەيماندى ساتكە كىدىرتىپ قويىپ، – ەستەلىك ءۇشىن ءسىزدى سۋرەتكە تارتىپ الايىن». قارەكەدە سۋرەتكە تۇسىرەتىن اپپارات بولعان ەمەس، بىراق ول سالالى ساۋساقتارىن ىڭعايلاپ، تاسپاعا تارتاتىن قۇرالعا ۇقساتىپ الادى دا،  «نىسانانى» كوزدەپ تۇرىپ، باسىپ قالادى. قجى-ىق.

– الاڭداماڭىز، «پوتوڭىز» ەرتەڭ دايىن بولادى.

راسىندا، ەرتەڭگىسىن قارەكە قارىنداشپەن اينىتپاي سالعان بەينەڭىزدى  اكەلىپ تۇرادى. «مارحاببات». ۇزىنتۇرا قارەكەنىڭ بۇنداي ونەرىنە تۇششىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى تاڭدانىپ، تامسانۋدان قالعالى قاشان. بىراق اركەز ريزا، حوش. سىيلايدى، باعالايدى. ءجيى-ءجيى ءوتىنىش جاساپ قولقالايدى.

«قارەكە، بالام ەرتەڭ مەكتەپكە باراتىن ەدى، ەسەيىپ ەر جەتكەن كەزىندە قاراپ، ەسىنە الا ءجۇرسىن، سۋرەتكە «ءتۇسىرىپ» بەرشى».

«قارەكە قاينىم، وتاعاسىمەن وتاسقانىمىزدىڭ 40 جىلدىعىن اعايىن-تۋىس، دوس-جاراننىڭ ورتاسىندا اتاپ ءوتىپ، توي جاساماق ەدىك، تابانىمىزدان تاۋسىلىپ سول ءۇشىن قالانى شارلاپ قايتەمىز، ءوزىڭ بىردەڭە قىلشى. بىلاي، ءبۇيتىپ، باسىمىزدى ءتۇيىستىرىپ تۇسەتىن سۋرەتتى ايتامىن».

«اۋ، قارەكە قۇرداس، ناۋرىز مەرەكەسىندە ۇيگە سوعىپ كەتسەيشى، بۇرىنعى سۋرەتتەر ەسكىرىپ قالعان سياقتى...».

وسىنداي وتىنىشتەر مەن قولقالاۋلاردان قولى بوساي بەرمەيتىن قارەكەگە كەيدە: «پاشپىرتتاعى سۋرەتىڭدى جاڭالا» دەيدى وكىمەت»، – دەگەندى ايتىپ، اۋىلدىڭ شال-كەمپىرلەرى دە كەلىپ تۇرادى. قارەكەڭ قاريالاردىڭ ءسوزىن ەكى ەتىپ كورمەگەن جان: «قانە، مىندا، مىنا كەرەگەدەگى اق جايمانىڭ الدىنا كەپ جايعاسىڭىز»، – دەيدى دە، سارت ەتكىزەدى. تۇششىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋما  تالانتى قايىركەلدىنىڭ 3ح4; 4ح5 فورماتىندا سالعان سۋرەتىن تولقۇجات بەرەتىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى كورىپ، تالاي رەت تاڭداي قاققان-دى. «اپىر-اي، مىنا جىگىت اۋىلدان نەگە ۇزاپ شىقپادى ەكەن؟» – دەسەتىن ولار باس شايقاپ. امال نەشىك، قارەكە اۋىلدان شىرقاپ-اق كەتەر ەدى الىسقا، اپاسى جىبەرمەي قويدى عوي. «جالعىز جارىعىمسىڭ، قالاسى قۇرىسىن، قالقايىپ كوز الدىمدا ءجۇرشى، ايتەۋىر»، – دەپ، كارى شەشە كوز جاسىن سىعىمداي بەرگەن سوڭ، «ايگىلى سۋرەتشى اتانسام» دەگەن ارمانىنا امالسىز قول بۇلعاعان-دى بۇل. بىراق قارىنداشى اركەز قالتاسىندا: وقۋشى داپتەرىنىڭ جىرتىلعان بەتى، مەيلى، قانت-كامپيتتەن بوساعان قاعاز جاشىكتىڭ قورابى، اق كەزدەمە – قايسىسى كەزدەسسە، سونىسىنىڭ بەتىنە قالاعان سۋرەتىن ءتۇسىرىپ، قاس-قاعىم ءساتتىڭ كورىنىسىن كوشىرە قويادى. اۋىل جۇرتى «پەرمە» اتاپ كەتكەن بۇرىنعى كەڭشار بولىمشەسىندە ۇزىنتۇرا قارەكەنىڭ قالامۇشىنا ىلىنبەگەن دۇنيە قالماعان شىعار... سىنعان سوقا، كۇن استىندا كۇڭسىگەن تىرما، ەسىگىنە قۇلىپ سالىنبايتىن ۇستاحانا، مۇرجاسىن ءتۇتىن ءتۇتىپ بىتىرگەن تاس مونشا، زاڭعار كوككە بويلاپ وسكەن الىپ شىنارلار، سونوۋ سايدىڭ تابانىنداعى كولشىكتە ۋلاپ-شۋلاعان قاز-ۇيرەك، ويناقتاعان قۇلىن-تاي، ارعى جاعاعا تۇمسىعى عانا ىلىنگەن قيسىق كوپىر، قابىرعا جولدار، سۇرلەۋلەر، قىر باسىنا قىلت ەتىپ شىعا كەلگەن سالت اتتى، ءتىپتى توبەسى قاڭىلتىرمەن جابىلعان قورالاردىڭ قۇس ساڭعىرىپ ايعىزداعان اق جولاعىنا دەيىن قارەكەنىڭ قولىنا تيگەن قاعاز بەتىنە كوشكەلى كوپ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.

قارەكە ءتورت مەزگىلدى دە تۇگەندەپ وتىرادى. مىنە، مىناۋ – بىلتىرعى قىس. قار جۇقا عانا جاۋىپتى. قىربىق، قاتقاق. پەرمە جۇدەۋ. سۋىقسايدىڭ اڭعارىنان ۇزىلمەي سوعاتىن سۋىق جەلدىڭ ىزعارى بايقالادى. كوشەدەگى جۇرگىنشىلەر بۇرسەڭدەي باسىپ بارادى. ەنەسىنىڭ باۋىرىنا تىعىلعان قاسقا بۇزاۋدىڭ ءولى ءجۇنى ءۇرپيىپ، ءدىر-ءدىر ەتەدى. اۋەدە قالباڭداعان قارعالار قارا نوقاتقا اينالىپ، قاتىپ قالعان سياقتى. قىردى قىرمان قىلعان قىزىل شۇناق ايازدىڭ شاپانى باتقان كۇننىڭ شاپاعىنا بويالىپ، جايىلا ءتۇسىپتى. اسپان كوگىنە بيىكتەپ العان ۇركەردىڭ بوزامىق ساۋلەسى اڭعارىلادى.

ال، مىناۋ – بيىلعى قىس: اپپاق قار، ماۋجىراعان اۋىل ءتۇنى. قۇس جولى جۇلدىزدار شوعىرىن قاق جارىپ، تەرىستىك پەن تۇستىكتىڭ اراسىندا كوسىلىپ جاتىر. سەڭسەڭ ىشىگىنىڭ ومىراۋى مەن جاعاسى اق قىراۋعا كومىلگەن شانالى جولاۋشى جەگىندەگى اتتىڭ تاناۋىنان بۋىن بۇرقىراتىپ، اۋىلعا كىرىپ كەلەدى. قارەكە «قاڭتاردى جىرلايمىن» دەپ ات قويعان كارتينانىڭ ەتەگىن الا ءتورت جول ولەڭ جازىپتى:

جۇلدىزداردا سىرلار بارداي تۇڭعيىق،

مىناۋ الەم تۇرعانداي ءبىر انگە ۇيىپ.

اۋىل ءتۇنى اي استىندا مۇلگيدى,

اق كورپەسىن قىمتاي جاۋىپ بۇيىعىپ.

كەلەسى كارتينالاردان كوكتەم، جاز، كۇز ايلارى كورىنىس تاپقان. قارەكە تۋعان ولكەسىنىڭ بار بوياۋىنا قالامۇشىن مالىپ وتىرىپ سالعان عاجاپ دۇنيەلەر. ول – بوياۋدان بوياۋ تۋدىراتىن شەبەردىڭ ناق ءوزى. «كولداريا كوكتەم» كارتيناسىندا، مىسالى، كوك بوياقتىڭ سان الۋان ءتۇسىن قالاي اشقان دەسەڭىزشى. كوك، قويۋ كوك، قارا كوك، تۇنجىر كوك، شاعي كوك، سيا كوك، سەلدىر كوك، سەلەۋ كوك، بورتە كوك، كوگىلدىر، كوگىلجىم... وسىنشا كوك بوياق «كولداريا كوكتەمنىڭ» كەلبەتىندە تۇنىپ-اق تۇر. «مەن مۇندا كوكتىڭ 47 ءتۇسىن قولداندىم، – دەيدى قارەكە، – اسىعىستاۋ بولدى، اسىقپاي تاۋ-تاسىمدى شارلاپ شىقسام، تاعى ون شاقتىسىن تابار ەدىم».

تۇششىبۇلاقتىڭ تۇرعىندارى وزدەرى كوپ ءمان بەرمەيتىن اۋىلدىڭ ۇساق-تۇيەگى مەن اينالا تابيعاتتىڭ كەرەمەتتىگىن قارەكەنىڭ سۋرەتتەرىنەن كورگەندە ءسوز تاپپاي داعدارىپ: «ءپالى، سىنىق سوقانى قاراڭدار!»، «قيسىق كوپىردى قاراڭدار!»، «ۇستاحانانى قاراڭدار!»، «ءوي، مىناۋ وتكەن قىس قوي؟!.»، «مىناۋ بيىلعى كوكتەم عوي، اينىمايدى، ەي، اينىمايدى!» – دەسەدى. قارەكەنىڭ بۇدان وزگە دە سۋرەتتەرى بار. بىراق ول سۋرەتتەردى قارەكە اۋىلداستارىنا كورسەتۋدەن ۇيالادى. ۇزىنتۇرا قارەكە – ۇيالشاقتاۋ جىگىت. قۇرداستارى قىز-قىرقىن تۋراسىندا انتەك اڭگىمەلەر ايتۋعا كىرىسكەندە، اسىرەسە، قاتتى ۇيالىپ، جاسىپ قالاتىنى بار. ويتكەنى جاسى وتىزدان وتىڭكىرەسە دە وتاۋ قۇرا الماي ءجۇر. «ءاي، قارەكە، قۋ تىزەڭدى قۇشاقتاپ قاشانعى جاتاسىڭ، قاتىن الساڭشى»، – دەيدى قۇرداستارى. «بۇيىرعانى بولار»، – دەپ سوزدەن قاشادى قارەكە. «قارەكە، قىزدى ءبىز اينالدىرايىق، سەن تەك الام دەشى». «ە-ە، كونەتىن قىز بولسا، نەگە الماسقا؟» «داۆاي، ەندەشە، اكەل قولىڭدى، ساعان وسى جۇمادان قالدىرماي قالىڭدىق تاۋىپ بەرەمىز».

قۇرداستارى قارەكەنى جاساندىرىپ كورشى اۋىلدارعا تالاي ساپار شەكتى. قايدا بۇرالىپ وسكەن بويجەتكەن بار، قايدا وڭ بوساعادا وتىرىڭقىراپ قالعان اتەي قىز بار – قارەكە قۇرداستارىنىڭ جەتەلەۋىمەن سوندا بارىپ، بارىمەن جۇزدەستى. ايتسە دە سولاردىڭ بىرىمەن دە ءتىل تابىسا المادى. ءتىل تابىسا المايتىن سەبەبى: بىرىنشىدەن، قىزعا قىرى جوق. ەكىنشىدەن، قارەكەڭ – كىتاپ تىلىندە سويلەيتىن ادام. ءسوز اراسىندا، «البەتتە»، «و نە دەگەنىڭىز؟»، «بالكي»، «عافۋ ەتەرسىز»، «ياپىر-اۋ»، «كەلىسپەسكە نە شارا؟»، «ابزال بولعان ەكەن»، «قاداري-حالىمىزشە»، «مارحاببات» دەپ قويىپ وتىرادى. ونىسى ءبىر جۇرتقا يناباتتى ادام بولىپ كورىنەيىن دەگەندىكتەن ەمەس، ادەتى سولاي: قارەكە – قارەكە بولعالى سولاي سويلەيدى. بويجەتكەنمەن وڭاشا قالعاندا قارەكەڭ كىتاپ تىلىنە ءبىرجولا كوشەدى.

– قارىنداس، – دەيدى ول، – ءتۇن قاتىپ، ءتۇس قاشىپ جۇرگەن بۇ كىم ەدى دەپ  كوڭىلىڭىزگە الاڭ كىرمەسىن. ءبىز ءبىر بەيباق سىڭارىن ىزدەگەن. – مۇنداي ءسوزدى ءومىر-عۇمىرىندا ەستىمەگەن ويعا شولاق، تىلگە مولاق، سەزىمگە ساراڭ قىز شورشىپ تۇسپەگەندە قايتسىن:

– نە دەيسىز؟ نەنى ىزدەگەن دەيسىز؟

قارەكە قارا جاياۋلاپ كورەدى:

– ومىرلىك سەرىگىن دەيمىن، جۇبىن.

– ا-ا... كىم بولىپ ىستەيسىز؟

– قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەيمىز. «تاڭعى ءناسىپ – تاڭىردەن» دەپ، تاڭمەن تالاسا تۇرامىز دا، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ كۇرمەۋىنە ءتۇسىپ، كۇيبەڭ تىرشىلىككە كىرىسەمىز.

– اعاي، ءسىز ءوزى ءبىرتۇرلى سويلەيدى ەكەنسىز؟

– مەن تەگى وسىلاي سويلەيمىن، قالقام.

– «قالقام»، – دەيسىز بە؟ –  قارىنداس بەتىن باسىپ، كۇلكىگە كومىلگەن كۇيى ەكى يىعى سەلكىلدەپ تۇرا قاشادى. سوسىن، قارەكەنى ەرتىپ كەلگەن ءجىلماڭتوس جىگىتتىڭ قۇلاعىنا جابىسىپ وتىرىپ ايتادى: «انا كىسى قىزىق، شالدار سياقتى سويلەيدى ەكەن. ءوزى نە، قيالي ما، اقىن با، نەمەنە تەگى؟»

جىگىت-جەلەڭ، قىز-قىرقىندى ورتادا «وتتى سۋدان» ەپتەپ ۇرتتاپ، قىزىڭقىراعان قارەكەنىڭ ءان سالىپ جىبەرگىسى كەلەتىن. سونى بىلەتىن ءارى الگىندەي كەزدەسۋدەن تۇرا قاشقان قارىنداسقا قۇرداسىنىڭ تاعى ءبىر قىرىن اشا كەتۋگە بەكىنگەن قۋ جىگىت: «قايىركەلدى، «ءاۋ» دەشى، «ءاۋ» دەيتىنىڭ بار ەدى عوي؟» – دەپ جاتا-جابىسادى. «وتتى سۋدىڭ» قىزۋى بويىنا شاپقان قارەكە وندايدا تارتىنبايدى. «قىز ەمەەەەس» دەپ قىلعىنىپ قويا بەرەدى.

«قىز ەمەس، قىزدىڭ اتى – قىزىل قىرشىن،

         مەنىمەن ازىلدەسكەن ءتۇرىڭ قۇرسىن.

         ۋادەڭنەن كۇندىز بەرگەن تۇندە تايىپ،

         قويدىڭ عوي سيپالاتىپ, ويباي-اي, جۇكتىڭ بۇرىشىن-اي-اي.

         وي-گوك، يگي-اي-يگي-اي، يگي-اي-اي!».

اۋىلعا قايتار جولدا قۇرداسى: «قۇداي تىلەۋىڭدى بەرگىر، قارەكە-اي، «قىز قايدالاپ» قىزدى اۋىلعا بارعاندا، «قىز ەمەەەس» دەپ  قاتىردىڭ-اۋ! وسى سەنىڭ «قىزىل اسىقتان» باسقا ءانىڭ جوق پا؟ اۋزىمىز اپپاق بولىپ قۇر قايتتىق قوي!» – دەيتىن قارق-قارق كۇلىپ.

***

جو-وق، قارەكە قۇر قايتپايدى، بىرەر اۋىز تىلدەسكەن قارىنداستىڭ  بەينەسىن كوكەيىنە قوندىرىپ، كوڭىلىنە ءبىرجولا كوشىرىپ قايتادى. ۇيىنە كەلگەن بەتتە ول كارى شەشەسىن وياتىپ المايىن دەپ، اياعىنىڭ ۇشىمەن ەپپەن باسىپ ءوز بولمەسىنە وتەدى دە، اق پاراقتى سىبدىرسىز جايىپ، الگىندە جۇزدەسكەن بويجەتكەننىڭ سۋرەتىن سالۋعا كىرىسەدى. سۋرەتشىنىڭ قۇرداستارىنا كورسەتۋگە قىمسىناتىن كارتيناسى – كورشى اۋىلدارعا جىگىتشىلىك جاساپ ورالعان ساپارلاردان سوڭ سالىناتىن.

جالاڭاش ارۋلار... مۇلدە لىپاسىز ەمەس. بىراق ۇلبىرەگەن سۋسىمالى جىبەك كويلەكتى توگىلدىرە كيگەن ايەل ءمۇسىنى قۇبىلا تولقىپ، كورگەن جاننىڭ ىندىنىن قۇرتا ىنتىقتىرىپ بىتەدى. قارەكەنىڭ قايسىبىر كارتيناسىندا سول ارۋدى بۇلىقسىتىپ باۋىرىنا باسقان سال جىگىتتىڭ سۇلباسى بايقالاتىن. بۇل – ءوزى. سۇلبا كەيدە جىراقتاپ كەتىپ، سۇلۋعا ىنتىزار جاننىڭ تىلەگىن ءۇنسىز ءبىلدىرىپ قانا تۇرعان كەيىپتە اڭعارىلادى. تاكاپپار سۇلۋ عاشىق جىگىتتى كورمەي، كورسە دە ەلەمەي الىسقا تەلمىرىپ قالعان. سۋرەتتىڭ ارتىق-كەم تۇسىن ءوشىرىپ، بوياۋىن قاندىرىپ العان سوڭ قارەكە كۇرسىنىپ سالادى: «جارىعىم، ساۋلەم، جان جارىم بولشى مەنىڭ!» و، قارەكە ءوزى سالعان ارۋلاردىڭ بەينەسىن قۇشىپ، تاڭىرگە قانشا جالبارىندى ەكەن... «كەلشى، – دەيدى ول، – جانسىز  سۋرەت بولىپ قالماي، ىستىق دەمىڭمەن ءتانىمدى ورتەپ، دۇنيەنى نۇرعا تولتىرىپ، عايىپتان جەتشى ماعان، اياۋلىم. شىقشى انا اق قاعازدىڭ بەتىنەن. شىرايلىم-اۋ، شىعا كەلىپ، شىراعىمدى جاندىرشى مەنىڭ!» قاتىگەز سۇلۋ ءتىل قاتپايدى. سوسىن قارەكە جۇرەگى اتقاقتاي سوعىپ، قالتىراعان قولدارىن سۋرەتتەگى ارۋدىڭ ال كوكىرەگىنە، الما موينىنا، ءسۇيىس تىلەگەن ەتتى ەرنىنە، تويات اڭساعان توتى كەۋدەسىنە، قيىلعان قىپشا بەلىنە، ىڭعايى ىتىرىلىپ كەتۋدى اڭعارتىپ، ءدىرىل سەزدىرەتىن بالعىن بالتىرىنا اپارىپ، كوزىن جۇما ءلاززاتتى كۇي كەشەتىن.

ىمىرت ءۇيىرىلىپ، سام جامىراعان ءبىر كەشتە ول تەلەديداردان شىمقاي قارا كويلەككە مالىنعان قىزدى كورىپ وتىردى. اتىسىپ-شابىسىپ الا توپالاڭ بولعان ءسۇريا دەگەن ەلدە ءجۇر. قازاق قىزى. قازاق قىزى ءجاۋدىر كوزىنەن جاس بوتالاپ تالكەككە ۇشىراعان تاعدىرىن بايان ەتكەن. ۇققانى: بويجەتكەن الدەبىر قۇربىسىنىڭ جەتەلەۋىمەن ءدىني جات اعىمنىڭ جاماعاتىنا اينالىپ، اتا-اناسىنان، تۋعان-تۋىسىنان بەزىپ كەتىپتى. جوعارى وقۋ ورىنىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن مامان رەتىندە ءتامامداپ، ديپولامعا قول جەتكىزگەن كۇنى قۇربىسى ونى بەيتانىس ورتانىڭ جىگىتتەرىمەن تانىستىرعان. تانىستىق سول ورتاداعى اسا بەدەلدى ازاماتپەن اراداعى سىرلاستىققا، جاقىندىققا، جاقىندىق ماحابباتقا جالعاسىپ، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىر-ءبىرىن قۇلاي سۇيگەن قىز-جىگىتتىڭ وتاۋ قۇرۋىنا ۇلاسادى. «ءبىزدىڭ قاۋىمنىڭ ءداستۇر-سالتى وزگەشە، ءبىز اللاحتىڭ اق جولىنان اداسقان جاحيلدەر سياقتى بەتاشار جاساپ، اس تا توك توي قىلمايمىز، ەكى جاقتىڭ قۇدا-قۇداندالىعى ەسەپكە مۇلدە جۇرمەيدى. نەكەمىزگە ساۋدياداعى شەيح-ومار ريزالىعىن ءبىلدىردى. ەندى سەن مەنىڭ نەكەلى جارىمسىڭ»، – دەيدى سۇيگەنى. سونى  ايتادى دا، جالعىز تۇندە ايەلدىككە كوندىرىپ، قۇماردان شىققان سوڭ: «مەنىڭ شەتەلدە جۇمىسىم بار، ءبىراز ۋاقىت الىستا بولا تۇرامىن»، – دەپ تابانىن  جالتىراتادى. بۇل شامادا جاماعاتتىڭ مۇشەلىگىنە تولىق قابىلدانعان قىز وتكەن ءومىرىن تارك ەتىپ، بارىنە قولىن ءبىر-اق سىلتەگەن كورىنەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە  ۇيالى تەلەفونىنا سۇمدىق قورقىنىشتى بەينەحات كەلەدى. بەينەحاتتا كۇيەۋى: «احيلار قولىڭا مول اقشا ۇستاتادى، اقشانى ال دا تۇركياعا تەز جەت. مەن ءبىر پالەگە ۇشىرادىم»، – دەپ زار قاعادى. بۇل تۇركياعا، بەينەحاتتا مەڭزەلگەن مەكەنگە الىپ-ۇشىپ جەتەدى. جەتسە، قارسى العاندار: «كۇيەۋىڭ ءسۇريادا، ونى سول ەلدەن تاباسىڭ»، – دەگەندى ايتىپ، بار اقشاسىن سىپىرىپ الادى دا،  جولعا سالادى. ال، ءسۇريادا ۇلى سۇرگىن، قان-قاساپ مايدان. نەكەلەسكەن جارىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيدى، بايقۇس قىز قازىر كۇندە ءبىر ەركەكتىڭ باۋىرىنان ءوتىپ... ارى قاراي تۇتقىنداعى سورلى سوزدەن قالىپ، سولقىلداپ جىلاي بەرگەن. كەشكە مال قورالاپ كەلىپ، تەلەديداردىڭ الدىنا تىزە بۇككەن قارەكە قارا كويلەكتى قىزدى كورگەن بەتتە قاتتى دا قالدى. «نەتكەن كوز، قۇداي-اۋ، نە دەگەن كوز مىناۋ؟» – دەيدى كۇبىرلەپ. سۋرەتشىنى قىزدىڭ تالكەككە تۇسكەن تاعدىرىنان بۇرىن، مولتىلدەپ اققان كوز جاسى، ءمولت قارا كوزى تولعاندىرىپ، ەستەن تاندىرعان. شىمقاي قارا كويلەك، بەت-اۋىزى تۇتاس تۇمشالانعان. تەك، كوزى، جاس جۋعان ناركەس جانارى عانا اشىق. قارەكە قارانداشىن سەرتكە ۇستاپ، اق قاعازدىڭ بەتىنە تونگەن. ادەتىنشە شىمقاي قارا كويلەكتەن قاس سۇلۋدى سۋىرىپ الماق  ەدى، كەلىسپەدى. قىز بەينەسى قىسىلىپ، قارا كەنەپتەن شىقپاي قويدى. «شىعارامىن، – دەپ ىشقىندى سۋرەتشى، –  قالقاتاي، قاسارىسا بەرمە، شىعاسىڭ. شىعاسىڭ دا مەنىڭ اناۋ «كانيزاكتارىمنىڭ» قاتارىنا قوسىلاسىڭ».

الدىمەن قاراشىعى مويىل قارا، كىرىپىكتەرىنە كىرەۋكەلەنىپ مۇڭ تۇنعان كوزدىڭ بەينەسىن كەلتىرگەن. ەندى وسى كوزگە ايەلدىڭ بەت ءپىشىنىن الپەتتەۋى كەرەك. ات جاقتى، اشاڭ ءجۇزدى بولاتىن شىعار. ءيا، سولاي...بىراق، يەگىن تىم سۇيىرلەپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى. بۇنداي ۇسقىن سۇلۋدى سۇپ-سۋىق، سەزىمگە سەلت ەتپەيتىن، جىلۋسىز جان ەتىپ كورسەتەدى. الدە، شىرايىن شىر اينالدىرىپ، دوڭگەلەتە سومداعانى ءجون بە؟ مۇلدە قاتە. دوڭگەلەك ءجۇز بۇيرەك بەتتەنىپ، ادەمى كوزبەن ۇيلەسپەي، دىمىن قۇرتتى. ازاپ كەشىپ، قاسىرەت شەككەن ايەل كەلبەتىن ادىپتەپ بايقاسا قايتەدى؟ بەت سۇيەگى شىعىڭقى، جاعى سولعىن، قۋقىل تارتقان رەڭىندە ماڭگى ارىلماس قايعىنىڭ تابى قالعان. بۇنداي ايەل كىم-كىمنىڭ دە جۇرەگىندە ايانىش تۋدىرىپ، قاپالاندىرار ەدى، بىراق، سونشالىقتى سۇلۋ كوزدەر «مەنى مۇسىركەمە، مەنىمەن بىرگە قايعىرما، قايعىنىڭ قارا تەرەڭىنە بويلاما، مەنى ۇق، ماعان ءۇمىت سىيلا» دەپ ۇزدىگەتىن سەكىلدى. قارا كوزدەردى قارا شىلتەر، قارا كويلەكپەن تۇتاستىرىپ، قارا بوياقتار پالليتراسىنان توسىن شەشىم ىزدەگەن، تاعى دا بولمادى. قارا كويلەك، قارا شىلتەر قارا كوزدەن اققان جاستى جۇتىپ الىپ، مەڭىرەۋ حالدە مەلشيىپ تۇرا بەردى. «ۋا، كوز! – دەدى سوندا قارەكە اح ۇرىپ، – سەنى قايتسەم ەكەن؟» وسى تۇننەن باستاپ ول: «ءجاۋدىر كوز»، «ناركەس كوز»، «سۇقسىر كوز»، «ءازازىل كوز» دەپ، تۇسىنىكسىز كۇبىرلەپ جۇرەتىن ادەت تاپقان. كارى شەشەنىڭ كۇتىمى، كۇندە ورالىپ تۇرماساڭ، كەتەۋى كەتىپ، كەجەگەسى كەرى تارتىپ شىعا كەلەتىن قارا شارۋانىڭ قامى جايىنا قالدى. كەيدە قارەكەنىڭ قوراسىنان مالى دا ورمەي ماڭىراپ، موڭىرەپ تۇراتىن بولعان. وت ۋاقىتىندا جاعىلمايدى، وتىن جارىلىپ، سۋ اكەلىنبەيدى. وتىن مەن سۋعا كيرەلەڭدەي باسىپ كارى شەشە كەتىپ بارا جاتادى. كارى شەشە سوندا كورشىلەرىنە مۇڭ شاعاتىن: «قاراشىعىما كوز تيگەن-اۋ، بىلەم. «كوز»، «كوز» دەپ ءتۇن بالاسى الاسۇرادى. كۇندىز دە مەلشيىپ «كوز»، «كوز» دەيدى دە وتىرادى. كوزىككەن-اۋ قۇلىنىم...».

قارەكەنىڭ باسىنداعى حال تۇششىبۇلاقتىڭ اقجارقىن، مەيىرىمدى،  باۋىرمال جۇرتىنىڭ  قابىرعاسىن قايىستىردى. «اردا تۋعان ازامات-اي، قۇداي قور قىلايىن دەسە، قور قىلا سالادى ەكەن عوي، – دەدى ولار. – ەندى  قايتپەك كەرەك؟».  «ەندى قايتپەك كەرەكتەن» كەيىن كوپشىلىك كەڭەس قۇرىپ: «قارەكەنى ەمدەتكەن ءجون. ەمدەتپەسە بولمايدى. بۇل جازعان مىنا تۇرىمەن جىندانىپ تىنار»، – دەستى.

كوپ ۇزاماي «قارەكە جىندانىپتى، – دەگەن سۇمدىق ءسوز تارادى، – ءۇيىنىڭ  ىشىن قاپ-قارا كويلەك كيگەن ايەلدىڭ، قاپ-قارا قۇبىجىقتاردىڭ قورقىنىشتى سۋرەتىنە تولتىرىپ تاستاپتى. استاپىراللا، كورسەڭ، جانىڭنان تۇڭىلەسىڭ».

بۇل ءسوز ەپتەپ شىندىققا ساياتىن ەدى. ويتكەنى، شىمقاي قارا كويلەككە مالىنىپ، مويىل قارا كوزىن جاس جۋعان زيپا بويلى، بەيتانىس جان تەلەديداردان كورىنگەلى بەرى قارەكە بىرىڭعاي قارا بوياققا عانا كيستىسىنىڭ ۇشىن بىلعاپ وتىرىپ سۋرەت سالا بەرەتىن بولعان.

قارا ءتۇن: قارا ءتۇننىڭ تۇنەگىنەن ۇرەيلى كوز شىعىپ كەلەدى; قارا تاۋ: قارا تاۋدىڭ باسىندا اسپانعا قاراپ، ءمىناجات وقىعان كوز جاتىر; قارا ورمان: قارا ورماننىڭ الابىن قاپ-قارا كوزدىڭ كولەڭكەسى جاپقان; قارا بۇلت: قارا بۇلتتىڭ باۋىرىنان قارا كوزدىڭ جاسى ساۋلايدى; قارا اينا: قارا ايناعا قادالعان قارا كوز; تاعى دا قارا ءتۇن: قارا تۇندە تۇنجىراپ اققان قارا سۋ، قارا سۋدىڭ توبىقتاي تولقىندارى تەگىس كوزگە اينالعان; قارا تاس: قارا تاستى قاق جارىپ شىققان قارا كوز; ايەل كوزدى قارا ارعىماق; ايەل كوزىنىڭ سيقىرى سىڭگەن كوز جاپىراق قايىڭدار; قارا قازاننىڭ شىتىناعان بۇيىرىندە شاشىلعان كوزدىڭ قاراشىعى... ءبىرى قابىرعاعا ءىلىنىپ، ءبىرى تەرەزەنىڭ، ءبىرى ەسىكتىڭ جاقتاۋىنان ورىن سايلاپتى. ىبىرسىپ، شاشىلىپ، ەدەندە جاتقانى قانشاما. ءتورت-بەس كوز توبەدەن ءتونىپ تۇر. قايسىبىرى قارەكەنىڭ بولمەسىن تاستاپ، اۋىز ۇيگە بارىپ قالعان. كوز، كوز، كوزدەر... كوزدەردىڭ كوپتىگىنەن اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ال، ەركىن ادىمداپ، تورگە وزۋعا ۇمتىلعاندار تابان استىندا توگىلگەن كوزدەردى ەزىپ-جانشىپ جۇرە بەرۋدەن تارتىنىپ، شوق باسقانداي شورشىپ-شورشىپ كەتىستى. سوسىن جۇرت شۋلاپ-شۇرقىراپ ابىز اقساقال، جاسى توعىز مۇشەلدى قايىرعان قارت بابا اعىمسالىنىڭ الدىنا بارعان. اعىمسالى اپپاق بەشپەتىنىڭ ومىراۋىن جاپقان اپپاق ساقالىن ساۋمالاپ، ۇلكەن، سانالى كوزدەرىن جۇمىپ وتىردى دا: «باياعىنىڭ باقسىلارى جوق قوي قازىر، باياعىنىڭ باقسىلارى بولسا، قارەكەنى وزدەرى-اق ىزدەپ كەلەر ەدى. بىراق وسى ءداۋپىرىم باقسىلاردىڭ شالىعى تيگەن قاراكەنەي باقسىنىڭ بويىندا بىردەڭە قالسا كەرەك، سونى الدىرىڭدار»، – دەدى. قارت بابانىڭ ءسوزىن ەستي سالا جۇردەك  كولىكتەرىنە مىنگەن جىگىتتەر شىنجىلى وزەنىنىڭ بويىن جالعىز ءوزى مەكەن ەتىپ، ساياق جۇرەتىن، جالاڭ باستى جالقى جان قارەكەنەيگە جونەگەن. سودان ەكى كۇن وتكەننەن كەيىن بەسىن اۋا تۇششىبۇلاققا سەلكىلدەپ باقسى كەلدى. باقسىمەن بىرگە:

– «ويپىر-وي، باقسىنى ارەڭ تاپتىق. شىنجىلىنىڭ ارناسىن ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇن ءارى قۋالاپ، بەرى قۋالاپ كەزدەستىرە الماعان سوڭ، قايتامىز با، ەندى  قايتەمىز دەپ تۇرعانىمىزدا، سىزگە – وتىرىك، بىزگە – شىن، كولەمى شاڭىراقتاي قارا تاستى جۇتىپ جاتقان يىرىمنەن باقسىمىزدىڭ اقىرىپ شىعا كەلگەنى. قۇدايا توبا، سوندا دا بويىنا تامشى سۋ جۇقپاپتى...».

– «باقسىنىڭ ءسوزىن ادام ۇعىپ بولا ما، جول بويى: «داريانىڭ ءتۇبىن  كەشتىم. سۋ پەرىسى ۇممەنىڭ سالتاناتىن كورىپ، سايران سالدىم» دەگەن تۇسىنىكسىز بىردەڭەلەردى اڭگىمە قىلدى. ءبىز قارەكەنى ايتىپ ەدىك، «وتتاماي جايلارىڭا وتىرىڭدار، ءوزىم دە بىلەمىن» دەدى».

– «قارەكەنىڭ ەرتەلى-كەش كوزدىڭ سۋرەتىن سالا بەرەتىنىن ءبىلدىرىپ، سونىڭ ءجونىن سۇراماق بولعانىمىزدا، باسىن ماشينانىڭ تەرەزەسىنەن شىعارىپ الىپ، قارعاشا قارقىلداپ، دال ۇردى دا قالدى. باقسى قارقىلعا باسقاندا ءبىر قارعا پايدا بولا كەتكەن، سول قارعا بىزگە ىلەسكەننەن ىلەسىپ، وسىندا بىرگە ۇشىپ جەتتى...» دەپ باستالاتىن قيلى-قيلى سوزدەر بىرگە ەرە كەلدى.

– ءجا، باقسى نە دەيدى؟

– «مەڭسىز قارا قويدى قانداڭدار»، – دەيدى.

– مەڭسىز قارا قوي تابىلا قويار ما ەكەن؟

جىگىتتەر قىلجاققا كوشتى:

– تابىلماسا، قارەكە بار عوي، قاپ-قارا قىلىپ بوياپ بەرە سالادى.     مۇنداي قالجىڭدى ۇلكەندەر جاعى جاراتپاي، قاباق شىتقان:

– بىرەۋدىڭ جانى قينالىپ، جىنمەن ارپالىسىپ جاتقاندا، بۇ نە قىلجاق؟ كورشى اۋىلدان بولسا دا ىزدەپ تابىڭدار.

مەڭسىز قارا قوي باسقا ەمەس، قارەكەنىڭ ءوز قوراسىنان تابىلدى. مۇنى  جۇرت جاقسى ىرىمعا بالاپ قۋانىسقان. باقسى قارا قويدى باۋىزداتتى. سوسىن قاڭىلتىر ءشومىشتى وتقا توسىپ قىزدىردى. ءشومىشتىڭ ىشىنە قارا قويدىڭ ءىش مايىن ەرىتىپ قۇيدى دا، ۇستىنە كوك شۇبەرەك تاستادى. ءسويتىپ، قارەكە وتىرعان بولمەگە ەنىپ كەتكەن. جۇرت اياق تارتىپ، سىرتتا ىركىلدى. ارادا ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىت وتكەندە باقسى تۇتىنگە قاقالىپ-شاشالىپ اتىپ شىقتى. «قارا قويدىڭ باۋىرىن اكەلىڭدەر. باۋىرمەن قاعىپ ەمدەيمىن». باقسى باۋىردى ۇستاپ قارەكەنىڭ بولمەسىنە قايتا كىردى دە ءدۇبىردى سالدى كەپ، سالدى كەپ. باقسىنىڭ ويىنىن تۇمشالانعان تەرەزەنىڭ جىرتىق ساڭلاۋىنان، سىرتقى ەسىكتىڭ كوزدەي ويىعىنان كورىپ قالعاندار كەيىن: «ويباي، سۇمدىق بولدى»، – دەپ ايتىپ  جۇرەتىن.

«ويباي، اتاماڭىز، سۇمدىق بولدى. قارا باۋىردى قولىنا الىپ، قارەكەنىڭ بولمەسىنە كىرىپ بارعان باقسى الىپ قارا بۋراعا اينالىپ، اۋزىنان جىن اتىپ، شابىندى. سول كەزدە قارەكە ىسقىرىنعان قارا ايداھار بولا قالدى. باقسى قارا نايزا بولىپ اتىلعاندا، قارەكە قارا قالقان بولىپ توستى. باقسى قارا مىسىق بولىپ دۇعا وقىعاندا، قارەكە قارا جىلان بولىپ مىسىقتى اربادى. باقسى قارا دويىر قامشى بولىپ ساباعاندا، قارەكە قارا سويىل بولىپ قاعىندى. كەنەت، باقسى شىمقاي قارا كويلەك كيگەن قىز بولىپ بۇلعاقتاعاندا، قارەكە وعان قولىن سوزىپ قۇلاپ ءتۇستى. بىراق باقسى قارا قارعاعا اينالىپ ۇشىپ كەتتى، قارەكەگە ەمى جۇرمەدى».

جەر باسىپ كەلىپ، كوككە ۇشىپ كەتكەن باقسىدان سوڭ تۇششىبۇلاق اۋىلىنا عۇلاما مولدا ات باسىن تىرەگەن. «قۇراننىڭ ءسوزىن جاتقا سۋدىراتاتىن قاريدىڭ ءوزى ەكەن، قارەكەنىڭ بويىنداعى دەرتتىڭ بەتىن ءبىر قايتارسا، وسى قايتاراتىن شىعار»، – دەستى سۋرەتشىنىڭ اۋىلىنداعى الاڭ  كوڭىل جۇرت. مولدا قابىنداپ قالىڭ وسكەن ساقالىن كىندىك تۇسىنا دەيىن قۇلاتقان موسقال كىسى كورىنگەنىمەن، قىسقا بالاعىنىڭ ەتەگىن دەلەڭ قاقتىرىپ، اياعىن شيراق باساتىن، جاس شاماسى قىرىقتان جاڭا اسقان جىگىت اعاسى بولىپ شىقتى. ءوزى شامكوستەۋ جان ەكەن. «قارەكەنىڭ اتا-باباسىنىڭ رۋحىنا ارناپ قۇران وقىپ جىبەرسەڭىز...» دەگەن ۇسىنىسقا شارت كەتتى: «مەن مۇندا اۋرۋ ارۋاققا ەمەس، دەرتتى ادامعا دەم سالايىن دەپ كەلدىم». «ە-ە، تاقسىرەكە، ءسىز  بىلەسىز عوي، بىلگەنىڭىزدى بىلدىرە بەرىڭىز»، – دەدى قارەكەنىڭ باسىنداعى حالدەن شوشىنىپ، قوسۇرەيلەنگەن ەل. مولدا بولمەسىندە مەڭىرەيىپ، اق قاعازدى الدىنا وڭگەرگەن قارەكەنى جەتەلەپ الىپ شىقتى. بايقۇس قارەكە... وڭنەن – ءوڭ، تۇستەن – ءتۇس جوق. شاشى سولبىرەيگەن يىعىن جاۋىپ، ساقال-مۇرتى القىمىن قاۋىپتى. كوزى شۇڭىرەيىپ، جاق ۇرتى سولىپ، ىشىنە كىرىپ كەتكەن. تىرناقتارى سوياۋداي. بىلاي دا ارتىق ەتتەن ادا، سىيديعان بويى سىرىقتاي بوپ سوزىلا ءتۇسىپتى. مولدا:

– باسىڭ قىسىپ اۋىرا ما؟ – دەپ سۇرادى. قارەكە باسىن شايقادى. مولدا:

– اۋىرادى ەكەن، – دەدى قارەكەنىڭ باس شايقاسىنا قاراپ. سوسىن سۇلۋ  ماقاممەن سۇرە وقىدى. قارەكە اينالا القا-قوتان جۇرتقا قاراپ كۇلگەن. مولدا بەرىك بايلام جاسادى:

– كوردىڭدەر مە، كۇلىپ وتىر. ىشىنە جىن كىرىپ كەتكەن مۇنىڭ. وقيمىن،  ۇش كۇن، ءۇش ءتۇن وقيمىن.

مولدا ۇزبەي ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن وقىدى. ءۇش ءتۇن، ءۇش كۇن تۇششىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قۇران بەتىن اۋدارىپ، سۇرەلەر مەن اياتتاردى اندەتە وقىعان مولدانىڭ اۋەزدى ۇنىنە ەلىتىپ، ەگىلە تىڭدادى. ال، بۇل كەزدە قارەكە  جان شىداتپاي شاباتىن شابىت تۇلپارىنا مىقتاپ مىنگەن ەدى. ول ءۇش كۇننىڭ ىشىندە عاجايىپ ۇلكەن كوزدىڭ اياسىنا شوگىپ كەلە جاتقان اسپاننىڭ بەينەسىن  جاسادى. ماسقارا! كوز اسپاندى ارباپ الىپتى...

– ايىپقا بۇيىرا كورمە، جاماعات، – دەدى ءۇش كۇننەن سوڭ مولدا، – مەنىڭ شامامنىڭ جەتكەنى وسى بولدى. – مولدانىڭ العاشقىداعى ارىنى باسىلىپ، مۇلدە جۋاسىپ قالىپتى. – ءىشىن جايلاپ العان جىن كۇشتى ەكەن، – دەگەندى قوستى ول ءسوزىنىڭ اياعىنا مومىن، جۋاس قالپىن ساقتاپ. – بىراق قارا پالەنىڭ بەتىن ەپتەپ قايتارعان سياقتىمىن. ءۇمىت، قايىر بار. دەرتتى پەندە نيحاپ كيگەن ايەل زاتىنا ىنتىق. ين شا اللا، سونداي ءبىر تاقۋا ايەل زاتىمەن باس قۇراپ، نەكەسىن قيدىرسا، اللاحتىڭ قالاۋىمەن تۋرا جولعا تۇسسە، تولايىم قارىپ-قاسىرەتىنەن ارىلىپ، قاتارعا قوسىلىپ كەتەر ەدى. سوندىقتان قارەكەنى ءبىزدىڭ قولعا بەرىڭدەر. ول جىگىتتىڭ ورنى – ءبىزدىڭ قاۋىمدا.

– مولدەكە، – دەستى جاقىنىن جان بالاسىنا قيمايتىن تۇششىبۇلاقتىڭ  باۋىرمال تۇرعىندارى ءوتىنىپ، – پەيىل-نيەتىڭىزگە مىڭ دا ءبىر راقمەت!  قايتەسىز، قارەكە قاسىمىزدا قالا بەرسىن.

– مەيىلدەرىڭىز، – دەدى مولدا دا قارەكەدەن قۇتىلعان ءوز باسىنىڭ  قارەكەتىن قۇپتاپ. مولدا اتتانىپ كەتكەن سوڭ قارەكەنىڭ قۇرداستارى كەڭەس قىلعان-دى.

– الگى ادام، – دەدى سۋرەتشىنى سۇيرەپ، قىزدى اۋىلداردى  قىدىرىستايتىن قۋ جىگىتتىڭ ءبىرى، – دۇرىس اقىل ايتتى. بۇ نەمەنى قايتسەك تە اياقتاندىرىپ تىنايىق. «نە قاپ كيگەن؟» – دەپ ەدى مولدەكەمىز؟ قانداي قاپ  كيسە دە بۇعان قاتىن كەرەك.

– «نە قاپ» ەمەس، «نيحاپ»، – دەپ تۇزەتتى ونى بىرەۋى. قۇرداستارى سول  كۇننەن باستاپ قارەكەگە نيحاپ كيەتىن قىز ىزدەپ، اۋىلدان اۋىل قويماي شارلادى. قىرسىق قىلعاندا، ونداي قىز قىردان تابىلماي، تابانداپ ىزدەگەندەر سالىپ-ۇرىپ قالا بارعان. قالادا «قارا جامىلىپ»، قاراعا مالىنعاندار كوپ-اق ەكەن، بىراق، انشەيىندە ۇرعاشى اتاۋلىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ، ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ كەتەتىن قارەكەنىڭ قۇرداستارى ورتاسى وقشاۋ، تۇرمىس-سالتى بولەك جاندارمەن جاقىنداسا الماي قور بولدى. بىرەر اۋىز تىلگە كەلگەندەرى: «جىگىتىڭىز تۋرا جولدا ما؟» دەپ، تۇششىبۇلاقتىڭ ازاماتتارىن تۇساپ، شاراسىز حالگە تۇسىرەتىن سۇراق قوياتىن. سودان تالابى قايتىپ، تاۋى  شاعىلۋعا تاياعان جىگىتتەر بىرەۋدەن بىرەۋ سۇراستىرىپ، پاناسىز ءبىر قىزعا ۇشىراسقان. بويجەتكەن – اكە-شەشەدەن تۇلدىر، جەتىم وسكەن بەيباق ەكەن. بارار جەرى، باسار تاۋى جوق، جارتى كەم كۇننىڭ الدانىشىمەن ۋاقىت وتكەرىپ، ءولىمشىنىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن بايقۇس قىز، زادىندا، زەردەسىز بولماسا كەرەك، اڭقىلداعان اۋىل جىگىتتەرىنىڭ قارەكە تۋراسىنداعى سوزىنە قانىپ، سىرىنا ابدەن بويلادى. جىگىتتەردىڭ «الاقانىمىزدا ۇستايمىز» دەگەن ۋادەسىنە دە يلاندى، نيحاپ كيۋگە دە كەلىستى. وسىلايشا ءىستىڭ ءمانىسىن وڭداپ العان قارەكەنىڭ قۇرداستارى وزدەرىنەن بۇرىن اۋىلعا الىپ-ۇشقان قۋانىشتى حابار جىبەرگەن ەدى.

– ءسۇيىنشى، اعايىن، ءسۇيىنشى! اۋىلىمىزعا قارەكە تەلەديداردان كورگەن  شىمقاي قارا كويلەكتى حاس سۇلۋدىڭ ءوزى كەلە جاتىر! كەلىن كەلە جاتىر! قارەكەنى ىنتىق قىلعان قاراكوزايىم كەلە جاتىر!

ەستىگەن جان تۇگىل تاۋ مەن تاستى تەبىرەنتىپ جەتكەن سۇيىنشىگە قارەكە دە ەلەڭ ەتكەن. كارى شەشەدە ەس قالمادى. كارى شەشە دال ۇرىپ بولىپ-اق ءجۇر. اق ساندىقتىڭ اۋزىن اشىپ، ىشىندەگىسىن اقتارىپ تاستاعان. «اپا-اۋ!» – دەپ ۇيگە  باس سۇققان كەلىن-كەپشىكتىڭ قولىنا بار اسىل بۇيىمىن ۇستاتىپ: «ابىسىن-اۋ، تاڭىڭ اتىپ، كۇنىڭ شىقتى عوي»، – دەپ كەمسەڭدەسكەن كەيۋانالاردى كونە  ساندىقتىڭ تۇبىندە ساقتاعان كادە-سىيىمەن جارىلقاپ، جادىراپ سالا بەرگەن. قارەكە دە ءماز. «ءاي، مەنىڭ قۇرداستارىم-اي، اسپانداعىنى ارباپ، جەردەگىنى جالمايسىڭدار عوي»، – دەيدى ول ىرجالاقتاپ. قارتتار دا الدەنەلەردى ەسكە الىسىپ قاۋقىلداسقان. ايتكەنمەن دە، اڭقىلداعان اۋىلدىڭ قۋانىشى اڭساپ كۇتكەن قاراكوزايىم الباردان اتتاعاندا سۋ سەپكەندەي باسىلعان. ويتكەنى... شىمقاي قارا كويلەككە مالىنعان قالقانى كورگەن بەتتە-اق قارەكە: «ول ەمەس! – دەپ ءبىر-اق كەستى. – جىگىتتەر، سەندەردىڭ مىنا ەرتىپ كەلگەندەرىڭ مەن كورگەن جانعا ۇقسامايدى». «جوق، بۇل – سول، سونىڭ ءوزى. كوزىڭدى اشىپ، دۇرىستاپ قارا! – دەدى قايىركەلدى ءۇشىن تابانىنان توزىپ، ءنان قالانىڭ كوشەسىن تاپتاپ، دىڭكەلەگەن دوس-قۇرداستىڭ ءبىرى جانۇشىرا ايقايلاپ. – دۇرىستاپ قارا، ونىڭ قاراقات كوزىن سەنىڭ شەل باسقان كوزىڭ كورمەي تۇر ما، نە؟» جىگىت وسىنى ايتتى دا، قىزدىڭ ءجۇزىن جاپقان قارا شىلتەردى سەرپىپ جىبەرگەن. شىلتەر تۇرىلگەندە ۋىلجىعان جاس سۇلۋ ايالى كوزىن توڭكەرىپ تاستاپ، قارەكەگە يمەنە قاراپ تۇردى.

***

ارادا اي اۋناپ، جىلدار جىلجىعان. جوڭعار الاتاۋىنىڭ ۇشپا شىڭدارىنان الا باس اتان بۇلتتار كوشىپ وتەدى. اۋىل ءومىرى ىرعاقتى كۇيىمەن قايتا قاۋىشقان. وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. وزگەرمەگەن قارەكە عانا. ءيا، ول بۇرىنعىداي «كوز-كوز» دەپ الاسۇرمايدى. بىراق، ءبىر مۇڭلى، تۇيىق جاننىڭ كەيپىنە ەنىپ، كوكجيەككە قادالادى دا جۇرەدى. قازىر ونى قۇرداستارى كوپ ىزدەمەيدى، «سۋرەتىمىزدى سالىپ بەرشى» دەپ، قولقالاۋدى دا قويعان. قارەكە بار جەردە اۋىل جۇرتى سۋرەت تۋرالى ءسوزدى مۇلدە اۋىزعا المايتىن بولدى. «كوكسوقاننىڭ كارى جىنى قايتادان قوزىپ شىعا كەلمەسىن» دەپ قورقادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «قارەكە تۇششىبۇلاقتىڭ باستاۋىنداعى تامشىبۇلاقتىڭ باسىنا تۇنەپ قالاتىندى شىعارىپتى» دەگەن ءسوز تارادى. قارەكەنىڭ ءوزى دە كەي ورتادا: «تامشىبۇلاق، تامشىبۇلاقتان تاپتىم ىزدەگەنىمدى»، – دەپ ءجۇردى دە ءبىر كۇنى اۋىلدان قاراسىن باتىرعان. جوق. قايدا كەتكەنى بەلگىسىز. كارى شەشە زار قاعىپ، زاپىران قۇستى. «قارتايىپ قاۋساعاندا قاراباققا تاپ بولدىم. قارەكەنى جىن ايداپ، سايتان جەتەلەپ كەتتى مە، بىلمەيمىن، مىنە، اپتادان اسىپ، ايعا جۋىقتادى، ورىنىن سيپاپ وتىرمىن. اعايىن، ەلىم-وۋ، قارايلاسساڭدارشى، قارەكە قۇلىنىمنىڭ تىم قۇرىسا سۇيەگىن تاۋىپ بەرسەڭدەرشى».

تۇششىبۇلاق قايتا دۇرلىكتى. اۋىلدى ۇرەي بيلەدى. جوقتاۋى اسقان  قارەكەنىڭ ارتىنان اۋىلدى قاسىرەت باسىپ، قايعى جامىلارداي زارە-قۇتى قاشقان جۇرت جان-جاققا ات شاپتىرىپ، قارەكەنى ىزدەۋگە كىرىسكەن. الايدا، قارەكە زارىقتىرماي تەز تابىلدى. تامشىبۇلاقتىڭ باسىنان. تامشىبۇلاق – قۇدايدىڭ ءبىر كەرەمەتى ەدى. ارقاسىن سارىتاۋدىڭ نۋ جىنىسىنا تىرەگەن الىپ جارتاس. الىپ جارتاستىڭ قاس بەتىنەن تەبىنىپ جۇپ تامشى قىسى-جازى ءبىر ۇزىلمەي، سورعالاپ اعادى دا تۇرادى: مولدىرەپ اققان كوز جاسىنداي. سول قوس تامشى، و، قۇدىرەت، كوزگە، كادىمگى اينامكوزگە اينالىپتى. اينامكوزدىڭ قاراشىعىنان مونشاق تامشىلار كوز جاسىنداي ساۋلاپ، توگىلىپ تۇر. مىنا عاجاپقا كەزدەسكەن اۋىل ادامدارى تامشىبۇلاقتىڭ سۋىن ۋىستاپ ۇرتتاپ، باس ءيدى.

***

سارشا تامىز اياقتالىپ، كۇز مەزگىلى تاياعان. تامشىبۇلاقتىڭ قاس بەتىنە ويىپ سالعان قارەكەنىڭ «كوزى» جايىنداعى ءسوز اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، الىستاعى شاحارلاردى كەزىپ كەتكەن كەزدە تۇششىبۇلاق اۋىلىنداعى مەكتەپكە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن جاس مۇعالىم گۇلتۇنىق كەلدى...

... الماتى كەشى. داڭعازا شۋدان وڭاشا مەيرامحانادا جازۋشى اعالارىن ورتاعا الىپ، تۇششىبۇلاقتىڭ جىگىتتەرى كەۋ-كەۋلەسىپ وتىر. اۋىلدىڭ ۇلكەن- كىشىسىن تۇگەندەپ شىققان سوڭ اڭگىمە اۋانى تامشىبۇلاقتىڭ «كوزىنە» اۋعان.

– قارەكە قالاي، تىنىشتالدى ما؟ – دەپ سۇرادى جازۋشى اعا.

– وي، قارەكە قاتقان جىگىت بولدى، – دەدى جازۋشى اعاعا ەمەن-جارقىن،  ەركەلەي سويلەيتىن ىنىلەردىڭ ءبىرى. – شارۋاسىنا تاستاي. ورنىقتى وتاعاسى.

– ا-ا، ول باس قۇرادى ما؟ الگى، وزدەرىڭ جەتەلەپ اپارعان  قاراكوزايىممەن وتاستى ما؟

– جوق، اعا. ول قاراكوزايىمنىڭ ەسىمى – گۇلبارشىن عوي. قارەكەنىڭ  قارىنداسى. قارەكە اق جۇرەك ازامات، بىلەسىز، پاناسىز جەتىمدى جەتەلەپ ءجۇرىپ، بارشا مۇراتىنا جەتكىزگەن. ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ، ءوز قولىنان ۇزاتتى. ال ءوزى باياعىدا تەلەديداردان كورگەن عاشىعىمەن تابىسقان.

– اتاماڭىز، اتى دا ءبىر كەرىم، – دەپ ءىلىپ اكەتتى اڭگىمەنى تۇششىبۇلاقتىڭ سوزگە ەپتى تاعى ءبىر جىگىتى. –  گۇلتۇنىق. اداسىپ تاعدىر كەشكەن جان ەكەن. سۇرىنسە دە، كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ومىردە كورەسىنى كورسە دە، قايىسپاي، قايتپاي باقىتىن ىزدەپ تاپتى. باقىتى، باعى ءبىزدىڭ اۋىلدان – پەرمەدەن تابىلدى.

– قارەكە گۇلتۇنىقتى كورگەن بەتتە باياعى تامشىبۇلاقتىڭ باسىنا  اپارىپ ءوزى سالعان «كوزدى» – تامشىبۇلاقتىڭ «كوزىن» كورسەتىپتى دە، «مىناۋ –  سەنىڭ كوزىڭ» دەپتى. ەكەۋى تامشىبۇلاقتىڭ باسىندا تابىسىپ، سەرتتەسكەن كورىنەدى. ول – وسى كۇنى قايىركەلدى ءىنىڭىزدىڭ جارى، ەكى ءسابيدىڭ اناسى. كارى شەشەمىزدىڭ القاۋىنا كەنەلىپ، مەيىرىمىنە بولەنىپ، مەرەيىن تاسىتىپ، سۋرەتشى دوسىمىزدىڭ شاڭىراعىن شالقىتىپ، شىراعىن جاقتى.

جان تولقىتار ءسۇيىنىشتى ءسوزدى ەستىگەن جازۋشى ادەمى جىميىپ:

– پيگماليون، – دەدى، – ءبىزدىڭ پەرمەنىڭ پيگماليونىنا ماحاببات  قۇدايى افروديتانىڭ شاپاعاتى تيگەن ەكەن عوي.

«پەرمە»  – اۋىزەكى تىلدە ايتىلا بەرەتىن بۇرىنعى كەڭشارلاردىڭ شارۋاشىلىق بولىمشەسى. – فەرما.

پيگماليون – گرەك افساناسىنداعى قىلقالام شەبەرى. ءمۇسىنشى.

دەرەككوزى: قازاق ادەبيەتى گازەتى

Abai.kz