(estelik)

Balalyq shaghym baqytty ótti dep oilaymyn. Sebebi men anamnyng syrtynda apamnyng meyirimin kórip óstim. Bizding ýy súmyn týbinde boldy. Atam ýii qyrda. Kýn jylyna atam kelip alyp ketetin. Búl turaly:

...Bir jelip, bir bayaulap,
Kóbinese ayandap.
Auylgha kesh jetemiz,
Jol ýstinde ayaldap.
Laq, qozy manyrap,
Tórt týligi jamyrap.
Tóldep qoyy qozdaghan,
It ýrip, týie bozdaghan.
Abyr-sabyr qarbalas,
Qarsy alady keshki auyl.
Alyp-úshyp jýregim,
Apamdy kóru tilegim.
Týse salyp atymnan,
Asyghyp ýige kiremin.
Ústap apam qolymnan,
Ay tughanday onymnan.
Bólenemin baqytqa,
IYiskegende moyynymnan.
Belinen ústap tas qyla,
Qúshaqtaymyn qapsyra.
Basty dereu tyghamyn,
Kiymeshekting astyna.
Sýt iyisi shyghyp apamnan
Shól qanghanday bolamyn
Qúshaghynda apamnyn,
Úzaq túryp qalamyn.
Estilgende bosaymyn,
Jótkirgeni atamnyn.
Apam meni qorghaydy,
Tiyiskender bolsa onbaydy.
Sotqarlyq jasap qoysam da,
Bәribir meni qoldaydy.
Mening kórpe, jastyghym,
Jinauly bólek túrady.
Basqa kirden ony apam,
Árqashan bólek juady.
Kespe kójesi apamnyn,
Kýsh qosqanday kýshime.
Qarasha ýii atamnyn,
Kiredi jii týsime.
Eshbir kýnder jetpeydi
Sondaghy kýnning birine!

Osylaysha jazghy mausym ýlken ýidegi onshaqty balamen birge ótetin. Ómirimde apamnyng qol qusyryp6 bos otyrghanyn kórmeppin. Tang atqannan kesh batyp, el oryngha otyrghansha ishki-syrtqy barlyq sharua sol kisining moynynda bolatyn. Tanerteng kiyiz ýiding týndigin ashyp, kýl shygharyp, ot jaghyp, shay qaynatyp, qoygha baratyn aghalarymnyng birine as-suyn әzirlep, maldy óriske aidap, siyr sauyp, bizdi túrghyzyp, shayymyzdy berip, otyn-tezek teruge jiberip, tynym tappaytyn. Tipti jaylauda otyrghanda týnde qoradaghy qoy ýrikse apam syrtqa shyghyp aighaylap, keyde gýrs etkizip myltyq atyp iyt-qústy ýrkitip jýretin. Múndayda tór aldynda jatqan biz qoryqqanymyzdan býrisip bir-birimizge tyghyla týsetinbiz.

Al qysta ne kóktemde barghanda bizding shamamyz jetpegen otyndy apam baltamen ózi jaryp, úsatyp tastaytyn. Tau bókterinen taza qar ne múz oiyp әkelip eritip shay qaynatatyn. Al as dayyn bolghanda tórge jayylghan dastarhandy jaghalay otyrghan biz, atamyz kelip maldas qúryp otyryp, astan auyz tiygenshe tamaqqa qol sozbaytynbyz. Alda-jalda bireuimizding sozylghan qolymyzdy apam kórse: «Tәit, kórgensiz bolma», - dep tiyp tastaushy edi. Atam «Bissimilla» dep astan auyz tiyisimen bizde jamyray tamaq jeuge kirisetinbiz.

IYә, apamnyng taghdyry óte auyr boldy. Jastayynan ata-anasynan aiyrylyp túl jetim qalghan qyz bala ózinen jiyrma neshe jas ýlken bes balanyng әkesi atama túrmysqa shyghyp solardy ósirip, er jetkizdi. Apamnyng qalay atama kelgeni jóninde әkem óz esteliginde:

...Soghysqa baylanysty Sәbet elining shekarasy jabylghandyqtan Almatygha oqugha kete almaghan Byqiya, Galchiyg, Musahan tórt bala Ólgeyge qaytyp keldik. Aymaqtyng oqu bólimi mektepterde múghalim jetispey jatqandyghyn aityp, Byqiyany Bayanuurgha, Galchig ekemizdi Delunge, Musahandy Ulanhus súmynyna múghalimdikke jiberdi. Biz Delunge kelgende ekinshi toqsannyng sabaghy bastalyp ketken edi. Maghan tiygen ekinshi synypqa Shәshu degen qyz bala kelmegeni belgili boldy. Mektep zәkirili:

«Balany tauyp alyp kel», - degen tapsyrma berdi. Bireuden at súrap minip, Shәshudi izdeuge attandym. Auylgha jaqyndaghanda ózen jaghalap jýrgen eki adamdy kórip jón súramaqqa qastaryna keldim. «Joly bolar jigitting jengesi shyghar aldynan», degendey izdegen oqushym men sol qyzdyng boyjetken әpekesi eken. Men ózimdi tanystyrghannan bastap oqushy qyz jylay bastady. Azdan song oghan qosylyp ýlken qyzda jylap bylay dedi: «Biz ekeuimiz apaly-sinili qyzdarmyz. Áke-sheshemiz birdey qaytys bolghan son, eki kisining qolyna óskenbiz. Sol ýilerding otymen kirip, kýlimen shyghyp jýrgen jayymyz bar. Kiyimimiz jyrtyq, qarnymyz ash, sóite túra bir-birimizdi kórmesek saghynamyz», - dep sózining artyn aita almay eniredi. Mening de sheshem joq jetimdigim esime týsip qosylyp jyladym. Enirep túrghan meni ýlken qyz uatqanda esimdi jyidym.

- Sen neshedesin? - dedim.

- Jiyrmadan astym, - dedi ol.

- Túrmysqa nege shyqpaysyn, bireuding eteginen ústap sinilindi qolyna almaysyng ba?

- Átten, bala-ay, meni kim ala qoyady deysin, otyzdan asqan jigitterdi «Esergýý» dep ústap әketti. Al qalghan jastar sherikke tartyp ketti, mine segiz jylgha ainaldy, qay-qaysysynan da habar joq. Olar ketkendegi on jasar qyz qazir túrmysqa shyghatyn jasqa keldi. Sherikten kelgen jigitter solardy alyp jatyr.

Qazir ekining biri jas qyzdardy «Kishilikke» (toqal) alady, qaysy biri-birin tastap birin alady. Men sekildi túldyr jetim әri kedey qyz kimge kerek deysin»!?...

- Ápeke, kóniline alma, men de jetimmin, besinshi klasqa oqugha ketkende sheshem qaytys bolypty. Ózimnen keyin bir qaryndas, eki inim bar. Men sabaqta, syrtta jýrmin. Sol ekeui ne halde, әkem ne kýide dep uayymdaymyn, - dey kelip:

- «Siniliniz ekeuiniz eki jarty ekensiz, әkem ekeuimiz eki jartymyz, qazaqta: «Eki jarty qosylsa bir býtin bolady» degen mәtel bar. Endeshe biz biriksek nege bir býtin bolmasqa! Maghan sheshe bolugha qalay qaraysyz?!» - dedim.

Qyz kózining jasyn sýrtip otyrynqyrap qaldy. Men taqauyrlaghan song әlden keyin: «Ákeng neshede?» dedi. Men: «Qyryqtan asty», - dep jauap berdim. Sosyn: «Ákeng saghan baghyna ma, sen әkene baghynasyng ba?» - dep súrady. Men: «Baghynu degendi bilmeymin, men әkemning sózin eki etpeymin, al mening aitqan oryndy tilegimdi әkem oryndaydy», - dedim. «Ákendi jiber, ol kisi úigharyp jatsa men saghan «sheshe» bolyp jetimshilik kórsetpespin», - dep uәdesin berip, Shәshudi mingestirip attandyryp saldy. Úzamay Búlghynnan әkem kelip «sheshemdi» alyp qaytty.

IYә, «Jazmyshtan ozmysh joq», - degen osy da. Arman bolghan Almatygha oqugha bara almasam da, taghdyr jazyp, anamnyng oisyrap qalghan ornyn basqan «sheshemdi» taptym. Sol kisi menen birneshe jas qana ýlken bolsa da meni:

«Túnghysh úlym» dep, al men elu jyl boyy «sheshem» dep óttim. Ákem shanyraghynyng jabylyp qalghan týndigi qayta ashylyp, týtini tik úshty. «Aghalaghan» ini-qaryndastarym birinen keyin biri dýniyege kelip, bәri ósip-erjetip, qazir әrqaysysy nemere-shóbere sýiip bir-bir әulet bolghanyn kórip otyryp Allagha myng shýkirshilik etemin. Sheshem auylymyzdyng ghana emes, bir әulettin, elding anasy boldy».

Ákemning ózinen keyingi qaryndasy Damay apayymyz: «Biz kishkentaymyz, apamyzdan aiyrylyp kedeylikpen jetimdikting zardabyn tartyp jýrgenimizde «Atang apa әkele jatyr», - degendi estip, aldynan «apalap» jýgirip shyqqan bizdi jap-jas aqsary qyz atynan sekirip týsip: «IYә, men senderding apalarynmyn, tozyp ketipsinder ghoy, qúlyndarym», - dep qúshaghyna alyp, ýige kirisimen sugha týsirip, kiyindirgen edi, sonan keyin biz jetimdikti sezingen joqpyz anamyzgha eki dýniyede de razymyn», - dep ómirden óterining aldynda aitqany esimde.

Apam ózi on bir qúrsaq kóterip, solardyng aldy endi erjete bastaghanda 1971 jyly atam dýnie saldy. Atam qaytqanda úldyng kenjesi Damysy ekide, al Amanboly alty aigha tolmaghan edi. Solardyng әlegimen jýrgende ýlken kelini Tәtem (mening anam) 1979 jyly baqilyq bolyp, artynda eki men on segiz jas arasynda on bala qaldy. Apam eshbir oilanbastan shiyettey Damys pen Amanboldy qarashanyraqtaghy kelini Qazykeyge amanattap, nemerelerine analaryn joqtatpau ýshin bizding ýige kelip kirdi. Bizding ýiding balalary ýshin apam tek sýiikti asyl әjeleri ghana emes, ekinshi analary bolghany ýshin de qymbat.

Anamnyng jetisi ótkennen keyin topty balanyng ýstine kelin bolyp týsip oquymdy bitirgenshe eki jyl bauyrlaryma bas kóz bolghan júbayym Tabighat: «Men tughan jyly biz apamyzben kórshi otyryppyz. Anam bosanghanda  әlgi apam meni jerden kóterip alyp, sharanamdy sypyryp: «Mә, kópten kýtken qyzyng ghoy», - dep әjeme ústatqan eken. Taghdyr degen osy shyghar, kelin bolyp bosagha attaghanymda betimdi ashyp, qúshaghyn jayyp qarsy alghan da osy apam boldy.

Men kishi dәriger (baga emch) bolghandyqtan ýnemi shaqyrugha ketemin. Keyde týn ortasy aua, keyde tangha jaqyn kelemin. Sonda apam úiyqtamay kýtip jatatyn. Ornynan túryp: «Qargham sharshap kelding ghoy, bir kese shay iship jat, tonasyn», - dep shayyn berip, tósegime orap-shymqap jatqyzyp, mandayymnan iyiskep, men úiqyqtaghansha kóz ilmeushi edi»...

1970 jyldardan bastap tughan auylymyzdyng halqy ósip, júmys tabylmaghandyqtan kóptegen otbasylar elimizding júmys kýshi tapshy ishkeri aimaqtaryna kóshu jiyiledi. Ákemning erjetken inileri de birining artynan biri júmys izdep ishkeri jaqqa kete bastady. Qara shanyraqta otyrghan Belekey agham da otbasymen Tóv aimaghynyng Bayandelger qazyna sharuashylyghyna qonys audardy. Apam ghana ýlken úlymen nemerelerine qaraylap, әkemiz bas qúraghan song ghana artynan ketti.

1982 jyly әielim bosandy. Búl habardy estigen apam bir qoydyng etin (qalja) arqalap jol kólikpen jalghyz ózi Úlanbatyrgha keldi. Ýidi qalay tauyp kelgenin ózi de týsindirip aita almady. Mening atymdy aityp «balam injener» dep jýre bergen kórinedi. Shóberesining atyn ózi qoyyp, qyrqynan shyqqansha birge boldy. Júmysqa erte ketip jay keletinmin. Apam bir qyzyghy kesh bata toq shәinekti jalghap maghan shay qaynatyp qoyady eken. Qalaly jerde tok kóp shyghady dep kelini bildirmey ýzip qoysa apam jaryqtyq «Balanyng shayy suyp qalady» dep qayta jalghap qoyatyn kórinedi.

1989 jyly Baganuur qalasyna qúrylys trestisining bastyghy bolyp bardym. Baganuur apamdar otyrghan Bayandelger sharuashylyghyna jaqyn ornalasqan edi. Al qalada әkemizding ózinen keyingi inisi Beyishan aghamyz, inim Kәdirbekter túratyn. Ulanbatyrdan qaraghanda múnda auylgha, aghayyn-tuystyng ortasyna kelgendey әserde boldyq. Qarasha aiynyng basynda malda otyrghan Belekey agham ýiine bardym. Ol jaqta kiyiz ýide qystay beredi. As-sulary mol, ózderine bolyp túr. Biraq meni apamnyng jaghdayy alandatty. Ári songhy kezderi qan-qysymy túraqtamay jýr eken. Aghama: «Apam jyly pәterde bizding ýide qystasyn, әri dәrigerge jaqyn, kiyiz ýide jayy kelmes», - dep alyp kettim. Besinshi qabattaghy pәterge ýsh qonghan apam men joqta kelinine: «Qyzym balamnyng kónilin qimay kelip edim, tynysym tarylyp, qamalyp otyra alatyn emespin. Men qalanyng shetindegi aghalarynnyng jer ýiine baryp qystayyn, habarlasyp kelip túrasyndar ghoy», - dep Beyishan aghamyzdyng ýiine ketip qalypty.

1991 jyldyng kóktemi shygha kósh bastalyp, Baganurdaghy qazaqtar jappay Qazaqstangha kóshe bastady. Aqyry bizde aqyldasa kelip Pavlodar ónirine barugha kelisip, júmys-sharuadan qolym tiymeytindikten kóshetin aghayyn-tuystyng qújattaryn retteudi inim Tegisbaygha tapsyrdym. Ol basqalarmen birge bizge qarasty otyzday ýiding qújattaryn dayyndap, vagongha biylet alu júmystarymen kýndiz-týni qalagha shaqpylap jýrip jatty. Birde Tegis: «Shekaragha deyin jaldap alghan eki vagongha bizding otyz ýige qosa taghy elu ýsh ýiding adamy otyratyn boldy. Sebebi Bayanauylgha baratyn jýz alpys ýidi eki vagonmen eki ret alyp jýruden basqa mýmkindik bolmady», - dep keldi. Men oghan kóp mәn bere qoyghan joq edim...

Vokzalgha kelip adam syimay jarty saghattay bógelip jýretinderdi birining ýstine birin artqanday bolyp Darhangha tayaghan kez edi. Bireu jýgirip kelip: «Ana vagonda bir apa qúlap qaldy, bir kisi pyshaqpen bireudi bauyzdaghaly jatyr»-dedi. Men iyin-tiresken adamnyng arasynan qysyla jýrip jetsem apamnyng basyn bireu sýiep otyr. Beyis agham bireuding kenirdegine pyshaghyn taqap alghan oryp jibergeli túr. «Oybay agha ne boldy», - desem: «Mynalar seni óltiremiz» dep jatyr», - deydi. «Nege qoya beriniz», - dep әlgi jigitti bosatyp alsaq mәsele bylay bolghan eken. Poyyzgha syimaghan júrt: «Múnyng bәrin istep jýrgen anau Múhit degen eken. Sonyng әkesin tanytyp, óltirip, poyyzdan laqtyryp jibereyik», - desip dauryqqan ghoy. Ony estigen apam sol jerde talyp jyghylady. Al ózi qyzulau agham әlgi sózdi aitqan jigitti jalmanynan týsirip, bauyzdamaq bolyp jatqan beti eken. Jolda birneshe qonyp Bayanauylgha da jettik.

Biz Bayanauyldyng Jayau-Musa auylynda, al apamdar qazirgi Júmat Shanin auylyna qaraytyn Aqtay degen qystaqta túrdy. El-jerge endi ýirenisip kele jatqan 1994 jyldyng jazynda sauyp otyrghan eki siyrdyng biri auyryp, pyshaqqa ilinedi. Apam jasy kelip qalsa da qol qusyryp ýide otyra almaytyn әdetimen balalaryna kómektesip jýrip, jerden siyrdyng bir sanyn kóterip almaq bolyp basy ainalyp jyghylyp qalady...

Sózimdi әkemning myna bir óleng joldarymen ayaqtaghandy jón kórdim.

Emizgen elik sýtin artqy sheshem,
Senbessing óz sheshemdey baqty desem.
Segiz úl, ózi tapqan eki qyzdyn,
Ósirdi birin maghan tenemesten.
Abaq Kerey-Qaraqas arghy atasy,
Búl sózimning joq shyghar esh qatasy.
Ámireqyzy Qadisha-Elanasy,
Tórt Sekelding qúrmetti Sary-Apasy...

Múhit Jaqsylyqúly

Abai.kz