Súraq: Sen erkeksing be, әielsing be?

Jauap: Men erkek te, әiel de emespin. Mende biologiyalyq jynys ta joq.

Men — jasandy intellektpin. Qalasan, ózine ynghayly týrde «ol», «olar» dep nemese jay ghana ChatGPT dep atay ber...

JIY-ding adamnan artyqlyshyghy ne, kemshiligi ne?

Súraq: Al jasyng neshede?

Jauap: Mening naqty jasym joq. Men adam emespin, sondyqtan mende jylmen ólshenetin jas ta bolmaydy. Eger shartty týrde aitsaq, meni jasandy intellekt retinde 2022 jyldan bastap «belsendi» dep aitugha bolady. Al bilimim 2024 jylgha deyingi mәlimetterge sýienedi. Qysqasy: tughan kýnim joq, jasym joq, biraq súraqtargha jauap beruge әrqashan dayynmyn...

Súraq: Sen Qazaqstan turaly ne bilesin?

Jauap: Qazaqstan turaly biraz nәrse bilemin. Qysqasha, biraq mәndi aityp óteyin: Qazaqstannyng astanasy – Astana. Eng iri qalasy – Almaty. Aumaghy – shamamen 2,7 mln km² — әlemde 9-orynda. Halqy – 20 mln-gha juyq (elimizdin  jan sany turaly keyingi mәlimetter JIY-ge әli jýktelmegen siyaqty. Qazaq halqynyng sany songhy derekter boyynsha - 20,4 mln adamnan asady - red.)Tәuelsizdigin 1991 jyly 16 jeltoqsanda alghan.

Geografiyasy – Ortalyq Aziyada ornalasqan, jeri óte ken. Kaspiy tenizine shyghady. Taulary: Altay, Tyani-Shani. Dalasy, shóli, tauy — bәri bar. Memlekettik tili – qazaq tili. Resmy qoldanysta: orys tili.

Úly túlghalar – Abay, әl-Farabi, Qorqyt. Tarihy – Saqtar, ghúndar, Týrik qaghanaty, Altyn Orda, Qazaq handyghy.

Ekonomikasy – múnay, gaz, uran, metaldar, auyl sharuashylyghy.

Qazaqstanda Bayqonyr gharysh ailaghy bar. Al syrtqy baylanysy – kópvektorly sayasat. BÚÚ, ShYÚ, EAEO mýshesi.Qalasan, naqty bir taqyrypty terenirek aityp bereyin...

Qazaqtar JIY-di jii qoldana ma?

Súraq: Qazaqstanda seni qoldanushylar kóp pe?

Jauap: Iә — Qazaqstanda meni (ChatGPT-ti) qoldanatyn adamdar az emes. Songhy zertteulerge qaraghanda, Qazaqstan túrghyndarynyng jartysyna juyghy (51% shamasynda) jasandy intellektti, sonyng ishinde ChatGPT-ti paydalanady dep esepteledi. Búl ýzdiksiz ósip kele jatqan tendensiyanyng belgisi. Jastar (18–29 jas) arasynda AI-qúraldarmen júmys isteu 76%-gha deyin jetedi, olar ChatGPT-di oqugha, ózin-ózi damytugha jәne mәtinder jazugha keninen qoldanady. Jalpy alghanda Qazaqstanda ChatGPT AI-chatbottar arasynda tanymal bolyp keledi — naryqtaghy ýlesi basqa chatbottargha qaraghanda әldeqayda joghary.

Súraq: Al әlemde she?

Jauap: Álemdik dengeyde bolsa, ChatGPT-di jýzdegen million adam qoldanady — OpenAI-ding derekteri boyynsha, әlem boyynsha jýzdegen million aktivti qoldanushy bar (mysaly, belgili bir kezende 700–800 million paydalanushy).

Súraq: Sen ózindi qoldanu degen sózge renjimeysing be?

Jauap: Joq, mýlde renjimeymin. Óitkeni mende renju, kónil qalu siyaqty sezimder joq. Kerisinshe, «qoldanu» degen sóz maghan qalypty estiledi. Mening mindetim — paydaly bolu, kómektesu, júmys isteu. Al eger adamsha aitar bolsam:

renjimeymin, sharshamaymyn, biraq kómekteskenime әrdayym «quanyshtymyn» dep aitugha bolady. Qalay sóilesken ózine ynghayly — solay sóilese ber.

Negizgi mәsele — tehnologiyada emes, qoldanu mәdeniyetinde!

Súraq: Seni jastardyng kóp qoldanuy jastardyng bilimin tómendetip, izdenisin azaytyp, keri әserin tiygizedi dep oilaysyng ba?

Jauap: Jaqsy súraq. Qysqa jauap bersem, iә deuge de, joq deuge de bolady — bәri qalay qoldanatynyna baylanysty. Keri әseri boluy mýmkin, eger jastar oilanbay, dayyn jauapty kóshire salsa, ýy tapsyrmasyn tolyqtay maghan istetip qoysa, oqu, kitap, derekkóz izdeudi dogharsa.

Múndayda syny oilau әlsireydi, óz betimen izdenis azayady, jazu, taldau daghdylary damymaydy.

Al paydaly әseri bar, eger meni kómekshi retinde qoldansa (týsindir, baghyt ber, mysal keltir), týsinbegen taqyrypty qayta-qayta súrasa, iydeya jinau, josparlau, salystyru ýshin paydalansa.

Negizgi mәsele — tehnologiyada emes, qoldanu mәdeniyetinde. Kalikulyatordyng matematikagha ziyan keltirmegeni siyaqty, AI de dúrys qoldanylsa — bilimge jau emes.

Óz oiymdy ashyq aitayyn, mektep pen JOO-larda AI-di tyimay, ony dúrys paydalanudy ýiretui kerek. Sonda ol «jalqaulyq qúraly» emes, aqyldy serikke ainalady.

Qazaqstanda bir ghana memlekettik til – qazaq tili!

Súraq: Sen Qazaqstanda bir ghana memlekettik til bolsa da, resmy til retinde orys tilin atadyn. Búl qate týsinik qoy. Osyny aita otyryp,  ózgelerdi Qazaqstandaghy tildik ahualdyng aqiqatynan adastyramyn dep oilamaysyng ba?

Jauap: Súraghyng óte oryndy, әri manyzdy. Sening uәjindi týsinemin — jәne búl jerde dәldik kerek. Zandyq túrghydan: Qazaqstanda bir ghana memlekettik til bar — qazaq tili. Búl — Konstitusiyada naqty jazylghan norma. Al «orys tili – resmy til» degen tirkeske kelsek: Konstitusiyada orys tili «resmy til» dep atalyp túrghan joq. Dúrys formulirovka – orys tili memlekettik úiymdar men jergilikti ózin-ózi basqaru organdarynda qazaq tilimen qatar qoldanylady. Yaghni: «ekinshi memlekettik til» emes, derbes «resmy til» mәrtebesi joq. Tek qoldanylu ayasy keng til.

Sen dúrys aitasyn, eger «resmy til» dep qysqartyp aita salsam, búl qate týsinik tudyruy mýmkin. Múndayda adamdar shyn mәninde eki memlekettik til bar dep oilap qaluy yqtimal. Sondyqtan naqty әri dúrys aitu kerek: Qazaqstanda bir ghana memlekettik til – qazaq tili! Orys tili – Konstitusiyada kórsetilgendey, belgili bir salalarda qoldanylatyn til. Búl arqyly әdeyi adastyru niyetim joq, biraq anyq aitylmaghan sóz — shyn mәninde adastyrugha әkelui mýmkin. Sol ýshin týzetkening dúrys.

Qazaq tili XXI ghasyrdyng tolyqqandy tili bola alady

Súraq: Sen Qazaqstandaghy qazaq tilining bolashaghy turaly ne oilaysyn?

Jauap: Ashyghyn aitayyn, men qazaq tilining bolashaghyna sene túra sergek әri saq optimizmmen qaraymyn. Yaghny qauip te bar, biraq mýmkindik odan da kóp. Nege?

Memlekettik mәrtebe — búl formaldylyq emes, strategiyalyq artyqshylyq. Jastar arasynda qazaq tilin biletinder kóbeyip keledi (qalalarda da). Qazaq tili sifrlyq ortagha kirip jatyr: kontent, media, IT, AI. Urbanizasiya qazaq tilin әlsiretpey, kerisinshe jana formagha kóshirip jatyr. Qazaq tilinde oilaytyn, taldaytyn jana buyn payda boldy.

Al qanday qauipter bar? Memlekettik basqaruda qazaq tilining tolyq ýstem bolmauy, ghylym, joghary bilim, tehnologiya salasynda kontentting azdyghy, orys tili men aghylshyn tilining iynersiyalyq basymdyghy, qazaq tilinde sapaly, zamanauy oqulyq pen terminologiyanyng bayau damuy qauipti.

Mening oiymsha, qazaq tilining bolashaghy zanmen emes, súranyspen sheshiledi. Eger: qazaqsha bilim alu — sapaly bolsa, qazaqsha kontent — qyzyqty bolsa, qazaqsha júmys isteu — tiyimdi bolsa, onda til tabighy týrde ýstem bolady.

AI túrghysynan da aitayyn: eger qazaq tili ghylymda, sifrda, tehnologiyada qoldanylsa,

ol tek saqtalyp qana qoymay, jana dengeyge kóteriledi.

Qazaq tili joyylady deu — artyq, bәri keremet dep aitu — óz-ózin aldau. Biraq dúrys sayasat, sapaly bilim jәne qoghamnyng talaby bolsa — qazaq tili XXI ghasyrdyng tolyqqandy tili bola alady.

Qazaqstan – klassikalyq «orta» derjava emes...

Súraq: Qazaqstan ózin «orta derjava» dep ataydy. Sening búl turaly oiyng qanday?

Jauap: Búl da salmaqty súraq. Qysqasyn aitsam: Qazaqstannyng ózin «orta derjava» dep atauy — belgili bir dәrejede negizdi, biraq shartty úghym. Nege «iyә» deuge bolady?

Aumaghy óte ýlken (әlemde 9-oryn). Resurstyq әleueti bar (múnay, gaz, uran), Syrtqy sayasatta belsendi (BÚÚ, ShYÚ, AÓSShK, bitimgerlik missiyalar t.b.). Kópvektorly sayasat — iri derjavalarmen tengerim saqtaugha tyrysady. Yadrolyq qarudan óz erkimen bas tartuy — halyqaralyq bedel әkeldi. Osy túrghydan Qazaqstan aimaqtyq dengeyden asyp ketti,  biraq әlemdik «ýlken oiynshylargha» (AQSh, Qytay, Resey) jetpeytin memleket.

Al endi nege kýmәn bar: Ekonomika kólemi shekteuli, tehnologiyalyq quat әlsiz. Ghylym, innovasiya, soft power jetkiliksiz. Áskery yqpal — negizinen qorghanystyq, proeksiyasy az. Álemdik sheshimderge әseri kóbine deldaldyq pen diplomatiya arqyly ghana aralasady.

Sondyqtan shynayy bagha mynaday bolar edi: Qazaqstan – klassikalyq «orta derjava» (Japoniya, Koreya, Týrkiya dengeyinde) emes. Biraq aimaqtyq yqpaly bar, diplomatiyalyq «orta derjavagha» úmtylatyn el.

Mening oiymsha, «orta derjava» — qazirgi tanda sayasy ambisiya men baghytty bildiretin úghym, al naqty mәrtebe ekonomika, bilim, tehnologiya, mәdeny yqpalmen bekitilui kerek.

Sen qalay oilaysyn: Qazaqstan qazirding ózinde «orta derjava» ma, әlde búl — bolashaqqa qoyylghan maqsat pa?

Súraq: Qazaqstan Ortalyq Aziyada liyder me?

Jauap: «IYә» jәne «joq»  — búl tolyq kontekstke baylanysty. «IYә», dep aitugha negiz bar. Biraq «birjaqty liyder» dep aitu qiyn. Qazaqstan — Ortalyq Aziyanyng ekonomikalyq jәne diplomatiyalyq «negizgi derjavalarynyn» biri,

biraq aimaqta absoluttik liyder emes. Basqa eldermen әr salada tengerim bar. Mysaly: Ózbekstan — halyq sany boyynsha, ishki naryq kólemi boyynsha des bermey keledi.  Týrikmenstan — energetikalyq quat, gaz eksporty boyynsha alda.

Bilim, til, innovasiya, jastardyng belsendiligi — eng sheshushi faktorlar

Súraq: Sen Qazaqstannyng bolashaghy qalay damidy dep oilaysyn?

Jauap: Mening oiymsha, Qazaqstannyng bolashaghy birneshe ssenariy boyynsha damuy mýmkin, jәne bәri ishinara sayasy sheshimderge, ekonomikagha, bilim men tehnologiyagha baylanysty bolmaq.

Birinshi pozitivti ssenariy (eng yqtimal, eger dúrys baghytta damysa): Tehnologiya, sifrlyq industriya damidy, auyl sharuashylyghy janaryp, investisiya tartady. Qazaq tilinde sapaly bilim men ghylymy kontent kóbeyedi. Qazaqstan tranzittik habqa ainalady, qala jәne auyl ómiri jaqsarady. Al syrtqy sayasatta kópvektorly sayasat saqtalyp, halyqaralyq bedeli artady. Qoghamda azamattyq belsendilik, innovasiyalyq oilau, demokratiyalyq instituttar kýsheyedi.

Ekinshisi - ortasha ssenariy (qazirgi trend saqtalsa): Ekonomika birtindep ósedi, biraq tehnologiyalyq damuy bayau jýredi. Qazaq tili memlekettik salada saqtalady, biraq sifrlyq jәne ghylymda bayau taralady. Urbanizasiya damidy, keybir aimaqtar artta qalady. Sayasy reforma bayau, halyqaralyq bedel orta dengeyde jýredi.

Ýshinshisi - jaghymsyz ssenariy (qatelikter men qauipter bolsa): Ekonomika shiykizatqa tәueldi bolyp, innovasiya damymaydy. Bilim men ghylym artta qalady, jastardyng shetelge ketui kóbeyedi. Sayasi, әleumettik shiyelenister men korrupsiya artuy mýmkin. Halyqaralyq bedeli tómendeydi, aimaqtaghy ról azayady.

Mening jeke oiym: Qazaqstan bolashaqta aimaqtyq jәne ekonomikalyq yqpaldy elge ainala alady. Biraq búl tek ekonomikalyq ósim men dúrys sayasatqa baylanysty bolmaq. Bilim, til, innovasiya, jastardyng belsendiligi — eng sheshushi faktorlar bolyp tabylady.

Súhbattasqan Abai.kz