Qoja Ahmet Yasauiy

Sopylyq tanym satylary (sharighat, tariqat, aqiqat, maghrifat)

Kirispe

Islam dinining negizgi ózegi – sopylyq. Islam dini sopylyq tanymsyz eshqashan din týgel bolmaq emes. Óitkeni, dinning ózi  birtútas jýie bolyp kóringenimen bir-birin tolyqtyryp túratyn bólshekterden túrady. Jәne ol adam bolmysynyn  jaratylysymen tikeley baylanysty. Óitkeni, adam bolmysy tәn, ruh, sana degen bólikterden qúralyp, әrqaysysy ózining adam bolmysynyng  qajetine qaray qyzmetin atqarady. Mysaly, tәn adamnyng fizikalyq bolmysynyng negizi jәne ruh pen sananyng saqtalyp túratyn syrtqy qabyghy.  Búl ýsh jaratylys biri-birinsiz ómir sýruge qauqarsyz. Endi osy  ýsh bolmystyng qosyndysynan adam atty jaratylys dýniyege keledi. Adam bolmysy uaqytsha jәne mәngilik bolmys qosyndysynan túrghandyqtan, adamdy eki dýniyede qatar ómir sýretin, transendentti jaratylys dep esepteledi. Adamnyng osy jaratylu erekshelikterin negizge alghan sopylyq ilim, dindi sharighat, tariqat, aqiqat, maghrifat dengeylerine jiktep, olardyng adam bolmysynda atqaratyn qyzmetin saralap kórsetedi. Endi osy mәselelerdi kenirek ashu ýshin Qoja Ahmet Yasauy babamyzdan qalghan «Jýrekting ainasy» atty kitabyndaghy taldaulardy negizge alyp, jeke-jeke toqtalyp, olardyng arasyndaghy erekshelikterge taldau jasap kórelik.

Negizgi bólim

Búl kitaptyng negizgi iyesi Qoja Ahmet Yasauy atamyz bolghanymen, jinap, basyn qúrastyryp, jinaq qaline keltirgen shәkirti Mәulәna Sufy Danyshmend boldy. Ol turaly kitapta mynaday joldar bar: «Bir kýni tang sәride jәne aqsham uaqyttarynda‚ mýmkin kýndelikti ýzdiksiz jalghasar «mustaqiym» zikir jiylysynyng birinde Áziret Súltangha (Ahmet Iasauiyge) barsha sopylar jinalyp: «...shayyqtyq pen mýridtik jayynda jәne osy úly silsilanyn*[1] suluqy*[2] (әdisi) men tariqaty boyynsha mәlimet berseniz ózinizden keyingi (tariqatshy) shәkirtterinizge (jәdiger) miras bolyp qalar edi» – dep úsynys jasaulary, osy risalanyng hatqa týsuine sebep boldy.» (1,14).  Demek, búl shygharmanyng jazyluynyng ózi Yasauy babamyzdyng ózining muridterin tәrbiyeleu tәjiriybesi bolyp tabylady. Ol kisi risalany «Muhabbat[3]‚ suz[4] jәne shauq*[5] dep, búl «Miyr’at al-qulub» risalasyn ýsh bólimge bóldi. Osy maghynada Alla: «Qúldarym maghan jaqyndasyn (meni tanysyn)», – dep din jәne Islam jolyn syilady. Búl jolgha ýsh at berdi. Áueli – sharighat‚ ekinshisi – tariqat‚ al ýshinshisi – haqiqat delindi.»(1.16). Sopylyqtaghy búl joldardy sharighat, tariqat, aqiqat, - dep jiktep, aiqyndap, belgilep bergen Yasauy atamyzdyng ózi bolghandyghyn kórsetedi. Ol kisi búl joldardyng erekshelikterin bylay naqtylay týsedi. «Qoja Ahmet Iasauy – Sultan ul-arifin (Áuliyelerding súltany) bylay deydi: «Jol bastaushy túlghalar men kósemderdi ýsh topqa bóluge bolady. Sharighat kósemderi – ghúlamalar men qaghandar (padishahtar); tariqat kósemderi – shayyqtar (pirler) men sopylar; haqiqat kósemderi – arifter men әrqashan Haqtyng janynan tabylatyn shayyqtar.»(1.19). Yasauy babamyzdyng osy taldaularyna qarap otyryp, biz jalpy búl joldardyng erekshelikterin bayqaymyz. Demek, ghúlamalar men qaghandardyng erkindegi sharighat bolsa, onda ol adamnyng fizkalyq bolmysynnyng qajettilikterin óteytin zandylyqtar jýiesi. Ghúlamalar da, qaghandar da adamnyn, qoghamnyng qajettilikterin óteytin zandar jýiesin qoghamnyng qajettiligine oray qalyptastyryp, sol shenber ayasynda tәrtip ornatady, qoghamnyng beybit ómir sýruin qamtamasyz etedi. Sonymen birge, ghúlamalar halyqty dúrys jolgha ýgittep, jaman joldan bas tartqyzatyn júmystardy jýrgizuge mindetti. Ol dinde «Amry maghruf» jәne «naqy munkar» dep atalady. Búl qaghida jalpy adamzat qoghamyna ortaq qaghida bolyp tabylady.(1.25)

Adamzat balasyna berilgen sharighat Jaratushy Qúdiretting Ózi on segiz myng ghalamdaghy barlyq jandy-jansyz jaratylystyng qozghalsyn, ómir sýruin qamtamasyz etushi zandylyqtar jýiesining bir bólshegi ghana. Mysaly, myndaghan, milliondaghan júldyzdardyng qimyl-qozghalysyn rettep túratyn zandylyqtar jýiesi barlyghy Tәnir Taghalanyng Ózi ornatqan zandaryna, sharighatyna baghynady. Sondyqtan, sharighattyng mәnin, manyzyn tómendetip bolmaydy. Egerde sopylyqta sharighat tanym baspaldaqtarynyng tómengi satysynda túrsa, ol sharighattyng әlsizdiginen emes, kerisinshe, jalpy adamnyng ruhany bolmysynyng qaqpasy boluymen baylanysty. Osyghyn baylanysty Qoja Ahmet Yasauy atamyz «Tariqatqa sharighatsyz kirgenderdin, Shaytan kelip imanyn alady eken.»-deydi. Sondyqtan, sharighattyng adam bolmysyndaghy manyzyn tómendetuge bolmaydy.

Adam bolmysynda sharighattyng ózdiginen adamnyng ruhany qajettilikterin orynday almay qalatyn da kezeni bolady. Ol kezeng Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanystyng ýzilgen kezeni. Ol kezende oqylghan namaz, jasalynghan taghat-ghibadat, Tәnir Taghala qúzyryna jeteydi. Onyng ózindik sebepteri bar. Múhammed (sAs) payghambargha deyin Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty payghambarlar  jalghastyryp keldi. «Jer betine 124 myng payghambar keldi»- delinedi. Sol payghambarlarmen birge adamzat ruhyn Ruhany әlemmen baylanystyryp túratyn Ruhany quat keletin jәne әr payghambarmen kelgen Ruhany quat 400-500 jylgha ghana jetedi. Odan arygha bara almaydy. Payghambarlardyng sony, móri Múhammed Mústafa (sAs). Ol kisiden keyin jer betine payghambar kelmeydi. Demek, ary qaray adam balasy ómirin jalghastyru ýshin adam balasynyng ózi әreket jasauy kerek. Búl mәselede de, Tәnir Taghalanyng adam balasyna meyiri týsip, búl tyghyryqtan shyghudyng jolyn ózi kórsetti. Ol turaly Yasauy babamyzdyng shәkirti Sýleymen Baqyrghany ózining Hiymetinde bylay deydi:

«Súbhan iyem Ózi edi, Mústafagha búiyrdy.

Arystan babam jetkizdi, Shayhym Ahmet Yasauiy.»(2, 257).

Búl Hikmet joldary Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng dýniyege kelui kezdeysoqtyq bolmaghanyn kórsetedi. Arystan bab әkelgen amanat jәy qúrma emes, ruhan ilim bolghandyghynan habar beredi. Ol turaly «Diuany Hikmetinde» Yasauy babamyzdyng ózi de bayandaydy:               

«Ey, dostar, qúlaq salghyn aitpaghyma,

Ne sebepten alpys ýshte kirdim jerge,

Miyghrajda haq Mústafa ruhymdy kórdi,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

 

Haq Mústafa Jebireyilge qoydy saual,

“Búl netken ruh, tәnge kirmey tapqan kәmal[6],

Kózinde jas, alqagha bas, boyy hilal[7]”,

Sol  sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

 

Jebireyil aitty:”Ýmbet isi sizge aighaq,

Kókke shyghyp perishteden alar sabaq,

Nalasyna jeti aspan nala qylad”,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

 

“Perzentim” dep haq Mústafa qyldy kәlam[8],

Odan son, barsha әruaq berdi sәlem,

“Rahmet dariya tolyp tas” - dep jetti ayan,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

 

Rahmetinde[9] payda boldym nida[10] keldi,

“Zikir ait”-dedi, tәn-jýiem әserlendi,

“Perzentim”-dep haq Mústafa ýles berdi,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

 

“Tórt jýz jyldan keyin shyghyp ýmbet bolghyn,

Neshe jylday jýrip halyqqa jol kórsetkin,

On tórt myng mýjtәhidter[11] qyzmet qylsyn”,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge»(2, 7-8 b).

Búl «Hikmet» joldary Qoja Ahmet Yasauy atamyzdyng ózdiginen búl jolgha ózdiginen týspegenin, Jaratushy Qúdiret tarapynan pәrmen bolghanyn kórsetedi. Egerde Qúday Taghala tarapynan sonday pәrmen bolmasa, Miyghraj saparynda Payghambarymyz (sAs) әli dýniyege kelmegen jannyng ruhyn jolyqtyryp, oghan menen keyin 400 jyldan keyin kelip, dindi týzep, halyqqa jol kórsetkin»-dep aitar ma edi. Sebebi, Payghambar (sAs) dýniyeden ótken song 400 jyldan keyin ol kisimen kelgen Ruhany quat sarqylyp, adamzat qoghamy materialdyq bolmys jeteginde ketip, búzyla bastady. Ol turaly Yasauy atamyz «Hikmetternnde» bylay deydi:

Áuliyeler aitqany keldi bilem,

Qiametting kýni juyq boldy dostar.

Esti qúldar bolghanyn bildi bilem,

El-júrttan meyir-shapaghat ketti dostar.

 

Ýlken-kishi jarandardan әdep ketti,

Qyz-kelinshek, nәzik jannan úyat ketti.

«Ál-Hayau min al-imani» dep Rasul aitty.

Arsyz qauym ghajayyptar boldy dostar.

 

Aqyr zaman ghalymdary boldy zalym,

Qoshemet etushiler boldy ghalym.

Haqty aitqan dәruishke qarsy boldy,

Ghajap súmdyq zaman boldy dostar.(2, 62-63)

Búl «Hikmet» joldary Yasauy atamyzdyng zamanynyng qanday bolghanyn kórsetetin, Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanys ýzilip, adamzat qoghamynyng azghyndyqqa úshyrap, qanday dengeyge jetkenin aighaqtaytyn naqty dәlel. Múnday zamanda, Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanys ýzilgende adamzat balasy azghyndap, osynday tyghyryqqa tireledi. Múnday kezende músylmannyng sharighat jolymen qylghan taghat-ghibadaty, oqyghan namazy qabyl bolmaydy. Adamzat qoghamyna berilgen sharighattyng sharasyz kýige týsetini osy. Mine, osynday kezende Qoja Ahmet Yasauy osy ýzilgen Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qalpyna keltiru mindetin moynyna alyp, dindi tariqat dengeyine kóterdi. Sebebi, «Áziret Súltan aitqan sharighat aghzalarmen amal etu» degen eskertui, sharighat dengeyimen jasalghan taghat-ghibadattyng Ruhany әlemge jetpeytinin kórsetedi. Jetkizu ýshin Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qaytadan qalpyna keltiru kerek. Ol turaly Yasauy Atamyz «Tariqat jolymen – jýrekpen, yaghny kónilmen amal etu qajet» deydi. Ol – ruhty adam ruhyn belsendi kýshke ainaldyru degendi bildiredi. Al, búl Payghambarlargha ghana berilgen Tәnir Taghalanyng tarapynan beriletin qúdireti. Mysaly,  «Áziret Payghambardyng da (Allanyng oghan amandyghy men sәlemi bolsyn!): «Sharighat – aitqan sózderim‚ tariqat – istegen amaldarym bolsa‚ haqiqat ta hәlim», – degen hadiysi bar.»(1, 24) Demek, tariqat jolyna ótu – Payghambarlardyng Ruhany әlemmen baylanysyn qaytalau, sol dengeyge kóterilu degendi bildiredi. Sol dengeyge kóterilip, Ruhany әlem men aradaghy baylanysty qayta ornatpaytyn bolsa, onda adamzat balasynyng bolashaghy joq bolmaq. Mine osynday qiyn mindetti moynyna alghan Yasauy Atamyz osy ózining aldyna qoyylghan mindetterding barlyghyn abyroymen oryndap shyqty. Endigi kezekte osy tariqat jolyna ótuding negizgi sharttary qanday, soghan kezek berelik.

Tariqat

«Mirat al-Qulub» kitabynda Alla Taghala Payghambargha (sAs) «Sonan song әzireti Ibrahimning dinimen tura jolgha týsuing ýshin ayan berdik.»(1, 30). Kitaptyng tariqat bólimining Ibrahim payghambardan bastaluynyng sebebi, alghash ret adamzat tarihynda tariqat Ibrahim payghambargha berilgen bolatyn. Oghan deyingi payghambarlarda tariqat bolghan joq. Ibrahimnen keyingi payghambarlarda tariqat baylanysy boldy. Sóitip, Múhammed (sAs) payghambargha deyin tariqat jalghasyp keldi. Sondyqtan da Ol kisi «tariqat» mening jasaghan amaldarym» deydi. Al, endi payghambarlyghy joq, jay pendeler tariqat jolyna qalay kiredi? Ol ýshin ne isteu kerek? – degen zandy súraq tuyndaydy. Ol turaly Mәulәna Sufy Danyshmand bylay deydi: «Adam (taliyb‚ mýrid t.b) «qalb y saliym» bolmay túryp‚ tariqatqa kirui dúrys emes. Al adamnyng «qalb y saliym» bolu ýshin de tórt dariyadan asyp ótui kerek: birinshi – dýnie dariyasy[12]‚ ekinshi – halq dariyasy[13]‚ ýshinshi – shaytan dariyasy*[14]‚ tórtinshisi – nәpsi dariyasy[15]. Búl dariyalar ýshin keme kerek. Kemesiz óte almaysyn»(1, 32). Demek, tariqat jolyna ótu kez-kelgen kisining qolynan kele beretin is emes. Ol ýshin jogharyda atalghan dariyalardan ótip, kónildi tazartyp aluy kerek. Onyng sebebi, Alla Taghala ýshin aldymen adam jýregining kirshiksiz taza bolghany kerek. Ol turaly Qúranda «Ol kýni (yaghny qiyamet kýni) malynnyng da‚ balalarynnyng da paydasy tiymes. Tek qana Allagha saf, taza kónilmen (qalb y saliym[16]) kelgender ghana bolmasa»-degen ayat bar[17]»(1, 30). Jýrekting saf, taza bolmaghy onay emes. Birinshi dýnie dariyasynyng kemesi – zuhd[18]‚ azyghy – qanaghat‚ bilimi – topyraq sipat bolyp‚ júrt kózine qor kórinu‚ lenger[19] – quaty sabyr. Endi osyny taldap kórseter bolsaq, alghashqy shartynyng ózi kez-kelgenning qolynan kele bermeytin talap ekenin kóremiz. Zuhd – aram, kýmәndi nәrselerden aulaq bolu, әr kezde ruhynnyng tazalyghyn saqtau. Búl talapty ekining biri orynday almaydy.

Azyghy – qanaghat demekting maghynasy bargha qanaghat etip, ashkóz bolmaudy talap etedi. Jalpy, qanaghat – qazaq halqynyng últtyq bolmysyndaghy basty qasiyeti dese bolady. Qazaq aitady «Qanaghat qaryn toydyrady, qanaghatsyz jalghyz atyn soydyrady». Búl qazaq halqynyng últtyq qasiyetterining negizi osy sopylyq joldyng talabyna say qalyptasqanyn kórsetedi.

Bilimi topyraq – demekting maghynasy eshqashan men bilemdikke salynbay, bilgenin ishte saqtap, qajetti jerinde paydagha asyra bilu. Topyraq sipat boludyng týpki maghynasy – adam ózining kim ekenin sezinui, myna on segiz myng ghalamdaghy san jetpes jaratylystar ishindegi eleusiz biri ekenin moyyndauy.

Lenger – quaty sabyr demekting mәni adam ruhynyng sopylyqqa ylayyq tәrbiyelenui. Barlyq mәseleni aqylgha salyp, sabyrly boluy.

Dýnie dariyasynan ótken kisi kemel adamgha ainalady. Býkil jaratylystaghy jaqsylyq pen jamandyqtyn, adaldyq pen aramdyqtyng týp-tórkinin sezetin, adamnyng myna qorshaghan ortamen ýilesimdi ómir sýru joldaryn biletin kemel túlghagha ainalady.

Ekinshi halyq dariyasy – búl adamda jaratushylyq sipatynyng boluy. Adam ózine Jaratushy Qúdiretting bergen aqyl-parasatyn paydalana otyryp, ózining ainalasyndaghy zattardy qajetine qaray jasay bilui. Mýmkindiginshe, halyqqa paydaly bolugha úmtylu.

«Ýshinshi shaytan dariyasynyng kemesi – zikir‚ azyghy – tasbiyh[20]‚ lengeri – hauf (qauip) men rija (ýmit)‚ otyrysy – muhabbat (mahabbat)».(1, 33) Shaytan dariyasy – adamnyng tura joldan tangyna yqpal etetin basty kedergi. Maqsaty - adam balasyn tura joldan taydyryp, kýnә bylyghyna batyru bolghan shaytannyng sharghysynan aman qútyludyng jalghyz joly – Allanyng zikiri. Shaytan dariyasynan ótuding negizgi qúraly-kemesi zikir boluynyng ózi zikir ghibadatynyng manyzy qanshalyqty zor ekendigin kórsetedi. Azyghy – tasbih demekting mәni – adam jýreginde imannyng eshqanday bosansuyna mýmkindik bermey, bekitip otyru bolyp tabylady. Lengeri – hauf pen rija demekting mәni adam ruhynyng әr kezde saq otyruyna yqpal etetin negizgi tetik. Adamnyng ruhany bolmysynyng bosansuyna mýmkindik bermey, әr kezde shaytannan keletin qauip-qaterge qarsy dayyn otyru jәne sonymen birge, Tәnir Taghalanyng beretin jaqsylyghynan ýmitin ýzbeu.

«Tórtinshi nәpsi dariyasynyng kemesi – ashtyq pen susau‚ azyghy – iyshq (ghashyqtyq)‚ lengeri – zauq[21] (ruhany lәzzat)‚ otyrysy – shauq*(1, 33). Nәpsi dariyasy adam bolmysyndaghy eng osal qalaulardyng biri. Kez-kelgen adamnyng ashtyqqa, shólge shydauy qiyn. Sopylyq jolgha ótuding negizgi talabynyng biri osy ashtyq pen susau bolyp tabylady. Sondyqtan da nәpsi dariyasynyng kemesi ashtyq pen susau dep aityluynyng ózinde mәn bar. Al, búl kedergiden ótuding negizgi azyghy-qúraly iyshq-ghashyqtyq. Egerde adam balasy Haq didaryna ghashyq bolatyn bolsa, onda adam ózining tәnining qajetin úmytyp, bar maqsaty – Allanyng didary bolady. Sondyqtan, sopylyqtaghy adam ruhyn tәrbiyeleushi negizgi tetik – ghashyqtyq. Lengeri – zauq demekting mәni ruhtyng ghashyqtyqtan alatyn ruhany lәzzaty. Zauqtyng lәzzatynan tatqan kisi eshqashan basqa nәrsege moyyn búrmaydy. Otyrysy – shauq demekting mәni ruhany lәzzatqa qúmarlyqty bildiredi.

Mine osy joldardan asyp, dariyalardan ótken jandardyng ghana jýrekteri tazaryp tariqat jolyna ylayyq bolady. Onday kisilerding istegen is-әreketi, qylghan amaldary Múhammed (sAs) payghambardyng is-әreketimen say bolady. Demek, Ruhany әlemmen baylanysqa shygha alatyn dәrejege kóteriledi.  Osy dәrejege kóterilgen jandargha da qoyylatyn ózindik talaptary bar. Sol talapqa say bolyp, ruhany túrghydan jetilip, jýrek kózin ashyp, ghayyb әlemning qúriyalaryn biluge úmtyluy tiyis. «Ázireti Payghambarymyz (sAs) «Alla Taghalanyng qaranghylyq pen núrdan jetpis myng perdesi bar Eger búl perdeler ashylsa, nazary týsken nәrsening bәri janar edi»(1, 36) - deydi.

Búghan qosymsha kubra әlem[22] (makrokosmos) men sughra әlem[23] (mikrokosmos) bar. Kózge kórinbeytin nәrseler makro kosmosqa tәn. Biraq sufiylerding (ahl-y tasauuf) dýniyetanymy boyynsha‚ adamnyng «kónil әlemi» ashylsa‚ tura mikrokosmostaghy siyaqty‚ «on segiz myng әlemdi» anyq, aiqyn kóre alady. Al kónil kózin ashu ýshin qatty riyazat tartu kerek.»(1,36). Búl әlemderge qol jetkizu onay emes jәne ol ýshin belgili talaptardy oryndau sharty qoyylady. Ol turaly «Kónil ainasynda» bylay delinedi: «Shayyq Bayazit Bistamiyden (Alla Taghalanyng oghan rizalyghy bolsyn!) Qoja Ahmet Iasauiyge deyingi basqa shayyqtar bolsa‚ qyryq kýnde bir as iship‚ qyryq kýn úiyqtamady. Bir sәt úiyqtamay‚ zikirden qol ýzgen joq. Keyin «kónil kózderi» ashyldy. Hakim Sýleymen[24] (Alla Taghalanyng oghan rizalyghy bolsyn!) de qyryq kýn‚ Mahmút Qoja (Alla Taghalanyng oghan rizalyghy bolsyn!) bolsa‚ jiyrma toghyz kýn‚ al Zengi ata[25] (Alla Taghalanyng oghan rizalyghy bolsyn!) bolsa‚ on toghyz kýn osylay istedi.»(1, 37). Mine osy talaptardy oryndap, jýrek kózderi ashylghandar, әuliyelik dәrejege jete aldy. Áuliyelik dәrejege jetpey túryp, shayhtyq qúru, murid alu dúrys emes.

Qoja Ahmet Yasauy Atamyz «Kim de kim jetpis maqamnan keshpey túryp shayhpyn dese, kәpir bolghany»-deydi.(1, 38). Sopylyqtaghy búl jetpis maqamdy iygeru ótu onay sharua emes. Sopynyng ýzdiksiz ruhany jetilu jolyndaghy is-әreketin talap etedi.

Egerde sopy shayh dengeyine jetip, ózinin  manayyna shәkirtterin jinaytyn bolsa, onda ol әrbir shәkirtine kónil bólip, onyng ruhany túrghydan jetiluine jaghday jasauy kerek. Sonda ol shayhtardyng is-әreketine jogharydan da jәrdem kele bastaydy. Ol turaly «Kónilding ainasynda» mynaday joldar bar: «Eger kimde-kim jogharyda aty atalghan Ghayyp Erenderding әruaqtarynan ijazat (bata) alyp‚ shayyqtyq maqamynda mýridteri jәne serikterimen birge qyluette otyrsa‚ onday shayyqtargha Ghayyp Erender tariqattan tәlim-tәrbie berip‚ qoldap (medetker) jýredi. Sonymen qatar osy qyluette mýridteri men serikterinde uajd*[26] pen fayiyz[27] payda bolady. Búl hәldi «sakr-[28] maqamy» deydi. Osy maqamda salikke keybir nәrseler kórine bastaydy. Ghayyp[29] maqamynan ne kelse, oghan (tajalliy*[30] etedi) kórinedi. Shayyq atanghan kisining mýridting «ýsh jýz alpys tamyrynyn»[31] qaysysy razy‚ qaysysy razy emes ekendigin bilui kerek. Mine, eger shayh atanghan kisi mýriydin tәrbiyelep‚ múratyna jetkize alatyn bolsa ghana «iradat»*[32] qyluy‚ yaghny mýrid aluy jәne tәrbiyeleui oryndy bolady. Eger mýridti maqsat-múratyna jetkize almasa‚ mýrid aluy jәne tәrbiyeleui orynsyz‚ dúrys bolmaydy. Qiyamet kýni jauap berui kerek. Eger adal bolsa, esep beredi‚ al aram bolsa‚ azap kórui kerek. Biraq kónil әlemi ashylyp‚ jetpis maqamgha úlassa‚ onday kónil Alla Taghalanyng «nazargahy»[33], yaghni‚ ainasy bolady.».(1, 39-40). Tariqat dengeyine kóterilip, shayhtyq dәreje alghandardyng ózi osylay Ruhany әlemning baqylauynda bolyp, is-әreketine jauapty bolady. Áriyne, búl talaptardyng barlyghy әli jetpis maqamnan ótpegenderge ghana tiyesili ekendigin esten shygharmauymyz kerek. Egerde ol jetpis maqamnan ótpegen bolsa, onda ol jalghan shayh bolghany. Onday jalghan shayhtan saq bolu kerek.

Tariqatqa qadam basu óte auyr jol ekendigin kópshilik týsine bermeydi. Sebebi, Ruhany әlemge úlasu asa auyr talaptardy talap etedi jәne búl jolgha kirgen jandardyng osy jolda qanshama qiynshylyqtardy bastarynan keshiretinin týsinbeydi. Mysaly, Shayhtardyng aldynda otyrghan muridter kóp jaghdayda talyp qalady. Onyng sebebi, ústazdyng ruhany quatyn kótere almaydy. Onyng sebebi nede? Osy mәseleni bizge Shayh Nadjmaddin Kubra bylaysha týsindiredi:

«Muridting taluynyng ýsh týri bar: aldymen – jazb halinde, ekinshisi – uajd halinde jәne ýshinshi – shayhtyng nazary halinen «talady nemese ekstazgha týsedi.»- dep týsindiredi de, ary qaray bylaysha tarqatyp, týsinik beredi. «Búlardyng alghashqysy – biyd’at*[34]‚ ekinshisi – sýnnet‚ ýshinshisi – uәjip boluymen qatar moyynsúnu (taghat) bolyp tabylady. Jazb hәlinde mýrid Alla Taghalanyng faziyleti men raqmetine jәne «Allagha jaqyn bolayyn» dep ekstazgha týsedi. Búl – biyd’at. Uajd hәlinde mýrid Tәnirining sózi men zikiri kóniline qatty әser etip‚ «halauat pen lәzzat»[35] tasqynyna shyday almay talyp týsedi. Búl – sýnnet. Ýshinshisinde mýrid shayyqtyng nazaryna shyday almay ekstazgha týsedi. Búl – uәjip.»(1, 43). Demek, búl murid bolu men jetilip, Ruhany әlemge qol jetkizu onay sharua emestigin kórsetedi. Múnyng bәri ainalyp kelgende adam ruhynyng jetilu satylary dep aitsaq bolady. Osynyng barlyghy ruhaniattyng jetpis maqamynyng qúramdas bólikteri ekendigin, maqamdardy iygeru sopygha kóptegen adam aqylyna syia bermeytin qasiyetterge ie bolugha mýmkindik beretinin sezine almaymyz. Ol turaly Mәulana Sufy Múhammed Danyshmend bylay deydi: «Búl maqamdar – «kashfu‘l qubur»[36] (qabirding ishindegilerdi kóru) jәne «kashfu‘l qulubtan»[37] (jýrekting týkpirindegilerdi kóru) túrady. Búlar maqamdardyng eng tómengileri (kishileri) bolyp tabylady. Mine‚ osy jaghdayda ghana adam jetpis maqamnan ótip‚ shayyqtyq maqamyna otyryp mýrid aluyna‚ qajet bolghan jaghdayda adaq aluyna‚ dermandelik[38] hәlderinde әuliyelik hәli maqamynan bayan etui jәne (keremet) kórsetui oryndy, sonymen qatar qajetti nәrse. Jetpis maqamnan ótpey‚ kónil әlemin ashpay jatyp mýrid alyp (iradat etu)‚ shayyqtyq jasasa qabyl bolmaydy. Onday shayyqtar dýniyede dinge zarar keltirer‚ imangha qater tóndirer...».(1, 45).

Jalpy tariqatta búl aitylghandardan basqa mynaday talaptar bar. Qoja Ahmet Yasauy Atamyz muridting bir shayhqa qol berip, sonyng tәbiyesin alyp shyqqany dúrys dep esepteydi. Egerde shayh jetilmegen bolsa, muriydin jetildire almasa ghana basqa shayhqa barugha rúhsat deydi. Onda da shayhynan rúqsat súrauy tiyis. Sonymen birge, muriydin jetildire almaghan shayhtyng ertengi kýni Tәnir Taghala aldynda jauap beretini de eskertiledi.(1, 46-47).

Qoryta aitqanda, tariqat joly óte auyr da, jauapkershiligi mol jol. Sonymen birge, adam sanasyn óte jogharghy dengeyge kóteretin qúdireti bar. Ruhany túrghydan jetilip, tolysqan sopynyng qolynan kóp nәrse keledi. Qoja Ahmet Yasauy Atamyz týrki halyqtarynyng diny tanymy men sanasyn sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kótergen kezende búl Ruhany әleemning alghashqy satysy «ayn al-yaqiyn» dengeyine kóterdi. Osy kezende týrkiler әlemdi auzyna qaratyp, ózining aqyl-oy, parasatynyng artyqshylyghyn kórsetken bolatyn. Halyq sanasynyng onday joghary dengeyge kóterilgenin qúp kórmegen Altyn Orda hany әz-Jәnibek osy tariqat jolynan bas tartyp, sharighat ýkimderin qaytadan qoldanysqa engizdi. Nәtiyjesinde ózi de óldi, Altyn Orda da kýiredi.

Aqiqat

Sopylyq joldyng eng kýrdelisi de, qiyny da aqiqat joly. Óitkeni, ol jol óte kýrdeli de, qiyn. Sondyqtan búl jolgha tariqat dengeyine jetken sopylyrdyng ózi da batyly baryp, úmtyla bereydi. Olay bolatyn búl jol Tәnir Taghalany ózimen tikeley baylanysqa shyghatyn jol. Sol sebepti, búl joldyng talaptaryna kóp sopy shyday bermeydi. Jalpy, osy aqiqat jolynyng ereksheligi turaly «Kónilding ainasynda» mynaday joldar bar: «Qoja Ahmet Yasauiyden búryn, kóp ilgeride (Adam Atagha) sharighat berildi. Kezek Ibrahimge kelgende oghan tariqat berildi. Áziret Múhammed (Allanyng oghan amandyghy men sәlemi bolsyn!) payghambargha da haqiqat berildi. Sol kezde әziret Múhammed (Allanyng oghan amandyghy men sәlemi bolsyn!) Payghambar (jalbarynyp) minәjat qyldy. «Tәnirim, haqiqatpen jýru óte qiyn. Ýmmetterim búl jolmen jýre almaydy, (asiy[39]) kýnәhar bolady» – degende, Haqtan pәrmen keldi: «Sening ýmmetterine sharighat, tariqat pen haqiqat berdim. Qalasa (sharighat pen tariqat) ekeuimen jýrsin, biraq Múhammed, haqiqatty әrkimge aitpa, (tek qana) arif pen ghashyqtargha ghana (onyng syryn) ashylugha bolady. Óitkeni búl aitylmaytyn «syr ghylymy» tilmen aityp (úghyndyrugha tyryspa) jetkizushi bolma» – dedi.(1, 63). Búl aqiqat jolynyng payghambarlardyng ishinde tek Múhammed (sAs)-gha berilgenin bildiredi. Demek, aqiqat joly kýrdeli jol jәne Alla men adam arasyndaghy «syr» ekendigi bayandalyp túr. Oghan qol jetkizetinder tariqatty tolyq iygerip, aqiqatqa ótken «arifter men ghashyqtar» ghana. Jәne olardyng Jaratushy Tәnir Taghalamen aradaghy syryn eshkim bilmeui tiyis. Aqiqat jolynyng basty ereksheligi jetpis myng perde men jetpis maqam arasyndaghy baylanystyng qúpiyasynyng ashyluy desek bolady. Ol turaly «Kónilding ainasynda mynaday joldar bar: «Alla Qúranda: «Olar ýshin jetpis ret keshirim ótinseng de, Tәniri olardy keshpeydi»[40]. Búl ayat jetpis maqamdy bildiredi. (Haq Taghala) Jetpis myng perdeni jetpis maqamnyng ishine qoydy. Jetpis maqamdy da jeti yaqiyn*[41] (haqiqy jәne absoluttik tanym) ishine ornalastyrdy. Búlar mynalar – ism-ul yaqiyn,[42] rasm-ul yaqiyn,[43] ‘ilm-ul yaqiyn,[44] ‘ayn-ul yaqiyn,[45] haqq-ul yaqiyn,*[46] haqiqat-ul haqq-il yaqiyn,[47] Allah-ul haqq-il yaqiyn[48].

Búl jeti yaqindi de «mujahada» ishine qoydy. (Mujahada) Qúrandaghy «Bizding jolymyzgha qyzmet etkenderdi (mujahada etkenderdi) óz jolymyzgha salamyz»[49] degen ayatqa negizdelgen.»(1, 57-58). Endi osylardy taldap kóretin bolsaq, onda neni bayqaugha bolady. «Jetpis myng perdeni jetpis maqamnyng ishine qoydy» demek myna jaratylystyng qúpiyalary osy maqamdardyng ishine ornalasqan. Al, jetpis maqam jeti yaqinnyng ishine ornalastyrylghan. Al, jeti yaqinnyng qazirgi kezdegi kvanttyq fizikanyng súiyq denelerdi zertteytin salasy adam ruhynyng qabattary ekendigin dәleldep otyr. Áriyne, kvanttyq fizikada ruh qabattarynyng aty basqasha atalady. 1, Efirli dene. 2. Astralidi dene. 3. Mentalidi dene. 4. Kauzalidi dene. 5. Intuitivti dene. 6.Aspan dene. 7. Tәj dene.(3, 25-57). Kvanttyq fizika osy nәzik jeti qabattan túratyn denelerding adamnyng jany men tәni ajyraghannan keyingi qozghalysyn bylaysha sipattaydy. Efirli dene adam qaytys bolghannan keyin toghyzynshy kýni óledi. Astralidi dene adam qaytys bolghan song qyrqynshy kýni óledi. Mentalidi dene adam qaytys bolghannan keyin toqsanynshy kýni óledi. Qalghan tórt qabat ruh qabattary bir jylda tolyghymen jerden kóteriledi.(3, 27). Demek, qazaq halqynyng әdet-ghúrpyndaghy kisi qaytys bolghan song jetisin, qyrqyn, jýzin, jylyn berui osy ruhtyng qozghalysyna baylanysty qalyptasqanyna aiqyn dәlel. Búl qazaq halqynyng bar ruhaniy-mәdeny bolmysy osy Qoja Ahmet Yasauy atamyz negizin qalaghan sharighat, tariqat, aqiqat satylarymen baylanysta qalyptasqandyghyn kórsetedi.

Maghrifat

Maghrifat – sopylyq satynyng songhy baspaldaghy. Sopy sharighat, tariqat, aqiqat satylarynan ótkende olar qanshama qúpilargha qol jetkizedi. Qanshama jay kózben kóru mýmkin emes nәrselerdi kóredi. Qanshama tabighattyng qúpiyasyn eshqanday qúral-jabdyqsyz-aq kóre alady. Sebebi, tariqat, aqiqat dengeyine jetken sopylarda myna on segiz myng ghalamdaghy bar jaratylystyng syry olar ýshin qúpiya emes. Kez-kelgen ósimdikting genetikalyq kodyn túqymyna qarap aityp bere alady. Sebebi, sopylar iygeruge tiyisti jetpis maqamda sol qúpiyalardyng barlyghynyng syry bar. Sondyqtan maghrifat satysy sopylar ýshin eshqanday qiyndyq keltiretin saty emes. Tariqat pen aqiqat satylaryndaghy maqamdar maghrifatty qalyptastyratyn qaynarlar.

Qortyndy

Sopylyq satylaryna qatysty aitylatyn negizgi oy osy. Biraq, búl maqalanyng avtory menmin dep aita almaymyn. Sebebi, kórip otyrghandarynyzday barlyq oi-pikirdi aityp otyrghan men emespin, Qoja Ahmet Yasauy atamyz ben Ol kisining shәkirti Mәulәna Danyshment Zarnuqy men t.b. tariqat jolynyng ókilderi. Men sol kisilerding aitqandaryn sizderding nazarlarynyzgha ylayyqtap, týsindiruge әreket jasadym. «Qate jiberip alghan joqpyn ba?- degen ishimde qaupim de joq emes. Qatelesken jerim bolsa, Jartatushy Qúdiret kesher degen ýmittemin. Termin sózder de sol kýiinde kitapta qalay berilse, solay ózgetusiz ketti.

[1] Silsila – arab sózi, qazaqsha «shynjyr», «shejire» degendi bildiredi, keng maghynada – sopylyq әdebiyette halyqtyng Qúdaylyq núrgha, didaryna úmtylysyn bildiredi.

[2] Suluq – arab sózi, qazaqsha «jolgha týsu», «jol jýru» degendi bildiredi.

[3] Muhabbat (mahabbat) – Tәnirinin adamdy qúlyn, (qúldyn) da Tәnirisin sýni. Allanyng qúlyn,qúldyq Allany dos bilui. Álemning jaratylys sebebi de sýngge, mahabbatqa tireledi. Jýneyd bylay deydi “Mahabbat” sýigen adamnyn, óz sipattaryn sýiiktisining sipattarymen auystyruy deydi.

[4] Suz – «qor», «jalyn», «ot» maghynasyna keledi.

[5] Shauq – arab sózi, qazaqsha «saghynysh» degendi bildiredi, yaghniy kónilding sýiiktisi men kezdesuge degen qúshtarlyghy, saghynyshy. Allagha qauyshu saghynyshy.

[6] Kәmal – kemeldengen, jetilgen.

[7] hilal – janaryp tughan, birinshi kýnderi kóringen ai.

[8] kәlam – sóz, sóilesti.

[9] Rahmetinde – ana qúrsaghynda.

[10] nida – habar, jaghymdy dybys, derek.

[11] mýjtahidter – ruhany joldaghy kýreskerler.

[12] Dýnie dariyasy – búl jerde dariya – teniz absolut, kemel adam, bolmys degendi bildiredi. Dýnie jaqyn, eng tómen maghynasynda jәne jer planetasyna berilgen at. Qúldy Alladan úzaqtatatyn barlyq nәrse, ótkinshi jalghan, jer ghafetke týsiretin, mal-mýlik, payda, ataq, maqam t.s.s.

[13] Halq dariyasy – halq jaratu, materialdy dýniye, mýlik әlemi, kórinis әlemi, maqúlyq, jaratylghan, adamdar, qogham degendi bildiredi.

[14] Shaytan dariyasy – Shaytan Allanyng qasynan quylghan, raqmetinen maqrúm bolghan bolmys. Quylu sebebi – Adamgha sәjde (bas iymeui) etpeui bolatyn.

[15] Nәpsi dariyasy – nәpsi menmendik, jaman ruh, óte tómengi dәrejedegi sezim. Sopylyqta qúldyng jaman qasiyetteri, jaman niyet sezimderi men minezderining qaynaghy. Sondyqtan ony tәrbiyeleu kerek. Ol ýshin riyazat kerek.

[16] Qalb-y saliym – taza újdan, saf kónil, týzu niyet, kemel sanalylyq, tolyq adam.

[17] Shuara‚ 26/88-89

[18] Zuhd – haram men kýdikti nәrselerden nәpsini qorghau. Sopylyqta zuhd aqyretting baqyty ýshin pәny dýniyening raqatyn tәrk etudi bildiredi.

[19] Lenger – sózdik maghynasynda «temir soghu», «bekitu», «dýken, ústahana» maghynasyndaghy sóz. Sopylyqta tekke, dәrgahtarda dәruishterge tamaq beretin jer, yaghny lenger – dәruish ruhynyng qalyptasu ústahanasy. Ghimarathana, mazar, keruen saray.

[20] Tasbih – 1. Haqtyng kiyeli, pәk, onyng býkil núqsandyqtardan taza ekendigin tilge keltiru; 2. osy maqsatta «sýbhanallah» zikirin aitu; 3. Tariqattaghylardyng belgili sandyq mólsherde «sýbhanallah» zikirin qaytalauy. Tasbih – zattardyng Allany zikir etuin jәne úlylyghyn «estu» maqamy bolyp tabylady.

[21] Zauq – lәzzat, dәm tatu maghynalaryna keledi, yaghny ruhany lәzzat. Haqty hәl arqyly mushahada etuding birinshi dәrejesin zauq deydi.

[22] Kubra әlem – ýlken әlem degendi bildiredi. Syrt kóriniste ýlken әlem – tabighat, kishi әlem – adam. Shyn mәninde tabighat adamda saqtauly. Adam syrttay kishi bolghanmen aqiqatynda ýlken әlem bolyp tabylady.

[23] Sughra әlemi – kishi әlem maghynasynda, kishi әlem – adam.

[24] Hakim ata (Sýleymen Baqyrghani) – Iasauy shәkirtterining biri. Iasauiyding jón silteuimen Horezmde ústazdyq etken. h.582/m.1186-7 jyly qaytys bolghan. Aqqorghanda jerlengen degen derek bar (Qazirgi Qyzylorda obl. Janaqorghan aud.).

[25] Zengi ata – tuyp-ósken jeri Shash (qazirgi Tashkent). Kәsibi – siyr baghu. Oghan qazaqtar siyr atasy Zengi baba deydi. H.656/m.1258-9 jyly qaytys bolghan.

[26] Uajd – tabu, barlyq, bolmys, quanysh degenge keledi. Sopylyqta ekstaz, mýridting eshqanday úmtylys, tyrysu әreketinsiz, jýregine kelgen shabyt sezim, Qúdaylyq núr t.b. Sopylyqta uajdtyng eng jogharghy hәli – Haqty tabu, onda joq bolu, oghan qauyshu degendi bildiredi. (

[27] Fayz – «asyp-tasu» degenge keledi. Sopylyqta Alla tarapynan mýridting (saliktin) kóniline Qúdaylyq núrdyng aghuy, әser berui.

[28] Sakr – mas bolu, ózin joghaltu degen maghynada. Sopylyqta jýrekke kelgen Qúdaylyq núr, shabyt ayandardyng әserinen mýridting seziminen aiyrylyp, joqtyq hәline týsuin aitady. Búl hәldin, yaghny sakrdyng antoniymi aiyghudy bildiretin sahiy-hәli. Sakr hәli mýrid Allanyng jamalyn (didaryn) kórgen kezde payda bolady. Sol kezde ruh raqatqa batyp, kónil mas bolady. Mas bolu metaforalyq auyspaly ruhany eltu maghynada qoldanylady.

[29] Ghayyp maqamy – sopylyqta sezim organdary men aqyl arqyly tanugha bolmaytyn bolmystar әlemi.

[30] Tajalliy – payda bolu, kórinu maghynasynda. Sopylyqta ghayyptan kelgen, qalby payda bolghan núrlar. (Ibn Arabi, Kashani, Tarifat) kórinbeytin әlemning adam kónilinde kórinuin tajally deydi.

[31] Ýsh jýz tamyr – mýridting psihologiyalyq dayyndyghyn, ruh sarayyn tanu, bilu.

[32] IYradat etu – yaghny irada. Qazaqsha «qalau», «talap etu» maghynasynda. Sopylyqta a) Haqiqattyng ýndeuine say jauap berudi qalaytyn qalbtegi (kónildegi) mahabbat oty men jalyny (Ibn Arabi, Kashaniy); b) nәpsi, onyng qalauynan, aitqanyn basqa jolgha, yaghny Haqtyng rizasynda jóneltu; v) nәpsining aitqanynan emes, Haqtyng búiryqtaryn oryndau degendi bildiredi.

[33] Allanyng nazargahy – jýrek, kónil, syr, kókirek, ruh búlar qalbting jeti ereksheligi.

[34] Biyd’at – Islam terminologiyasynda dinge keyinnen kirgen bóten úghymdardy bildiredi. Sopylyqta tariqatqa keyinnen aralasqan әdetter. Sopylyqta tariqatqa bóten әdetterding kirmeuine óte qatty tyiym salynghan.

[35] Halauat pen lәzzat – transsendentalidyq maghynasy eltu.

[36] Kashfu‘l qubur – bir әuliyening mazardaghy ólilerding o әlemdegi hәlderin bilui.

[37] Kashfu‘l qulub – bir әuliyening ózgelerding kónilindegi, oiyndaghy nәrselerdi bilui. Yaghny qúpiyaly nәrseni әshkereleu, perdening ashyluy degen maghynada.

[38] Dermandelik – sharasyzdyq hәl.

[39] Asi-isian – qarsylyq, kóterilis degen sóz. Sopylyqta moyynsynbaudy bildiredi.

[40] Tәuba, 9/80.

[41] Yaqin – dәl absoluttik tanym, kýmәnsiz, sheksiz shynayy shyndyq, aqiqat.

[42] Ism-ul yaqin – yaqinning mәn», zaty, ózi degendi bildiredi. Iasauy yaqinning óz mәnine jetudi birinshi oryngha qoyady.

[43] Rasm-ul yaqin – yaqinning belgi berui, kórinis berui, payda boluyn bildiretin sapalyq erekshelikter.

[44] Ilm-ul yaqin – bir nәrse jayly habargha sýiengen tanym, mysaly sharighat ýkimderi jayly anyq tanym – bilim, mukashafa, kashf hәlinde aqiqat núrynyng (tajalli) kórinis berui.

[45] Ayn-ul yaqin – óz kózimen kuә bolghan yaqiyn. Tanym qalbtyng mushahada jolymen Haqqa iahdatty kórui.

[46] Haqq-ul yaqin – bir nәrseni kórip, tatu óz ruhy men jýzege asyru arqyly absoluttik tanymgha úlasu degen sóz. Haqtyng óz aqiqaty; saliyqtyng tek qana ilim jolymen emes, sonymen birge hәl-mushahada arqyly Haqta pәny jәne Haqpen birge baqy boluy.

[47] Haqiqat-ul haqq-il yaqin – Haqqa al-yaqinning ózi, mәni, syry degen sóz.

[48] Allah-ul haqq-il yaqin – Haqqa al-yaqinning mәni, syry, Alla Taghala – haqiqattardyng haqiqaty, Ahadiyattyng zaty, yaghny birlikting ózi.

[49] Ankabut, 29/69.

Qazirgi  halyqtyng tanym-týsinigine layyqtaghan Zikiriya Jandarbek, t.gh.k.

Abai.kz