سوپىلىق تانىم ساتىلارى
قوجا احمەت ياساۋي
سوپىلىق تانىم ساتىلارى (شاريعات، تاريقات، اقيقات، ماعريفات)
كىرىسپە
يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى وزەگى – سوپىلىق. يسلام ءدىنى سوپىلىق تانىمسىز ەشقاشان ءدىن تۇگەل بولماق ەمەس. ويتكەنى، ءدىننىڭ ءوزى ءبىرتۇتاس جۇيە بولىپ كورىنگەنىمەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇراتىن بولشەكتەردەن تۇرادى. جانە ول ادام بولمىسىنىڭ جاراتىلىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى، ادام بولمىسى ءتان، رۋح، سانا دەگەن بولىكتەردەن قۇرالىپ، ارقايسىسى ءوزىنىڭ ادام بولمىسىنىڭ قاجەتىنە قاراي قىزمەتىن اتقارادى. مىسالى، ءتان ادامنىڭ فيزيكالىق بولمىسىنىڭ نەگىزى جانە رۋح پەن سانانىڭ ساقتالىپ تۇراتىن سىرتقى قابىعى. بۇل ءۇش جاراتىلىس ءبىرى-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرۋگە قاۋقارسىز. ەندى وسى ۇش بولمىستىڭ قوسىندىسىنان ادام اتتى جاراتىلىس دۇنيەگە كەلەدى. ادام بولمىسى ۋاقىتشا جانە ماڭگىلىك بولمىس قوسىندىسىنان تۇرعاندىقتان، ادامدى ەكى دۇنيەدە قاتار ءومىر سۇرەتىن، ترانتسەندەنتتى جاراتىلىس دەپ ەسەپتەلەدى. ادامنىڭ وسى جاراتىلۋ ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزگە العان سوپىلىق ءىلىم، ءدىندى شاريعات، تاريقات، اقيقات، ماعريفات دەڭگەيلەرىنە جىكتەپ، ولاردىڭ ادام بولمىسىندا اتقاراتىن قىزمەتىن سارالاپ كورسەتەدى. ەندى وسى ماسەلەلەردى كەڭىرەك اشۋ ءۇشىن قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدان قالعان «جۇرەكتىڭ ايناسى» اتتى كىتابىنداعى تالداۋلاردى نەگىزگە الىپ، جەكە-جەكە توقتالىپ، ولاردىڭ اراسىنداعى ەرەكشەلىكتەرگە تالداۋ جاساپ كورەلىك.
نەگىزگى ءبولىم
بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى يەسى قوجا احمەت ياساۋي اتامىز بولعانىمەن، جيناپ، باسىن قۇراستىرىپ، جيناق قالىنە كەلتىرگەن شاكىرتى ءماۋلانا سۋفي دانىشمەند بولدى. ول تۋرالى كىتاپتا مىناداي جولدار بار: «ءبىر كۇنى تاڭ سارىدە جانە اقشام ۋاقىتتارىندا‚ مۇمكىن كۇندەلىكتى ۇزدىكسىز جالعاسار «مۋستاقيم» زىكىر جيىلىسىنىڭ بىرىندە ازىرەت سۇلتانعا (احمەت ياساۋيگە) بارشا سوپىلار جينالىپ: «...شايىقتىق پەن مۇريدتىك جايىندا جانە وسى ۇلى سيلسيلانىڭ*[1] سۋلۋقى*[2] ء(ادىسى) مەن تاريقاتى بويىنشا مالىمەت بەرسەڭىز وزىڭىزدەن كەيىنگى (تاريقاتشى) شاكىرتتەرىڭىزگە (جادىگەر) ميراس بولىپ قالار ەدى» – دەپ ۇسىنىس جاساۋلارى، وسى ريسالانىڭ حاتقا تۇسۋىنە سەبەپ بولدى.» (1,14). دەمەك، بۇل شىعارمانىڭ جازىلۋىنىڭ ءوزى ياساۋي بابامىزدىڭ ءوزىنىڭ مۋريدتەرىن تاربيەلەۋ تاجىريبەسى بولىپ تابىلادى. ول كىسى ريسالانى «مۋحاببات[3]‚ سۋز[4] جانە شاۋق*[5] دەپ، بۇل «مير’ات ال-قۋلۋب» ريسالاسىن ءۇش بولىمگە ءبولدى. وسى ماعىنادا اللا: «قۇلدارىم ماعان جاقىنداسىن (مەنى تانىسىن)»، – دەپ ءدىن جانە يسلام جولىن سىيلادى. بۇل جولعا ءۇش ات بەردى. اۋەلى – شاريعات‚ ەكىنشىسى – تاريقات‚ ال ءۇشىنشىسى – حاقيقات دەلىندى.»(1.16). سوپىلىقتاعى بۇل جولداردى شاريعات، تاريقات، اقيقات، - دەپ جىكتەپ، ايقىنداپ، بەلگىلەپ بەرگەن ياساۋي اتامىزدىڭ ءوزى بولعاندىعىن كورسەتەدى. ول كىسى بۇل جولداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بىلاي ناقتىلاي تۇسەدى. «قوجا احمەت ياساۋي – سۋلتان ۋل-اريفين (اۋليەلەردىڭ سۇلتانى) بىلاي دەيدى: «جول باستاۋشى تۇلعالار مەن كوسەمدەردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. شاريعات كوسەمدەرى – عۇلامالار مەن قاعاندار (پاديشاھتار); تاريقات كوسەمدەرى – شايىقتار (پىرلەر) مەن سوپىلار; حاقيقات كوسەمدەرى – اريفتەر مەن ارقاشان حاقتىڭ جانىنان تابىلاتىن شايىقتار.»(1.19). ياساۋي بابامىزدىڭ وسى تالداۋلارىنا قاراپ وتىرىپ، ءبىز جالپى بۇل جولداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بايقايمىز. دەمەك، عۇلامالار مەن قاعانداردىڭ ەركىندەگى شاريعات بولسا، وندا ول ادامنىڭ فيزكالىق بولمىسىننىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەيتىن زاڭدىلىقتار جۇيەسى. عۇلامالار دا، قاعاندار دا ادامنىڭ، قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەيتىن زاڭدار جۇيەسىن قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي قالىپتاستىرىپ، سول شەڭبەر اياسىندا ءتارتىپ ورناتادى، قوعامنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە، عۇلامالار حالىقتى دۇرىس جولعا ۇگىتتەپ، جامان جولدان باس تارتقىزاتىن جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە مىندەتتى. ول دىندە «امري ماعرۋف» جانە «ناقي مۋنكار» دەپ اتالادى. بۇل قاعيدا جالپى ادامزات قوعامىنا ورتاق قاعيدا بولىپ تابىلادى.(1.25)
ادامزات بالاسىنا بەرىلگەن شاريعات جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ ءوزى ون سەگىز مىڭ عالامداعى بارلىق جاندى-جانسىز جاراتىلىستىڭ قوزعالسىن، ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋشى زاڭدىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا. مىسالى، مىڭداعان، ميلليونداعان جۇلدىزداردىڭ قيمىل-قوزعالىسىن رەتتەپ تۇراتىن زاڭدىلىقتار جۇيەسى بارلىعى ءتاڭىر تاعالانىڭ ءوزى ورناتقان زاڭدارىنا، شاريعاتىنا باعىنادى. سوندىقتان، شاريعاتتىڭ ءمانىن، ماڭىزىن تومەندەتىپ بولمايدى. ەگەردە سوپىلىقتا شاريعات تانىم باسپالداقتارىنىڭ تومەنگى ساتىسىندا تۇرسا، ول شاريعاتتىڭ السىزدىگىنەن ەمەس، كەرىسىنشە، جالپى ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ قاقپاسى بولۋىمەن بايلانىستى. وسىعىن بايلانىستى قوجا احمەت ياساۋي اتامىز «تاريقاتقا شاريعاتسىز كىرگەندەردىڭ، شايتان كەلىپ يمانىن الادى ەكەن.»-دەيدى. سوندىقتان، شاريعاتتىڭ ادام بولمىسىنداعى ماڭىزىن تومەندەتۋگە بولمايدى.
ادام بولمىسىندا شاريعاتتىڭ وزدىگىنەن ادامنىڭ رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن ورىنداي الماي قالاتىن دا كەزەڭى بولادى. ول كەزەڭ رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستىڭ ۇزىلگەن كەزەڭى. ول كەزەڭدە وقىلعان ناماز، جاسالىنعان تاعات-عيبادات، ءتاڭىر تاعالا قۇزىرىنا جەتەيدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. مۇحاممەد (ساس) پايعامبارعا دەيىن رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى پايعامبارلار جالعاستىرىپ كەلدى. «جەر بەتىنە 124 مىڭ پايعامبار كەلدى»- دەلىنەدى. سول پايعامبارلارمەن بىرگە ادامزات رۋحىن رۋحاني الەممەن بايلانىستىرىپ تۇراتىن رۋحاني قۋات كەلەتىن جانە ءار پايعامبارمەن كەلگەن رۋحاني قۋات 400-500 جىلعا عانا جەتەدى. ودان ارىعا بارا المايدى. پايعامبارلاردىڭ سوڭى، ءمورى مۇحاممەد مۇستافا (ساس). ول كىسىدەن كەيىن جەر بەتىنە پايعامبار كەلمەيدى. دەمەك، ارى قاراي ادام بالاسى ءومىرىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ادام بالاسىنىڭ ءوزى ارەكەت جاساۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە دە، ءتاڭىر تاعالانىڭ ادام بالاسىنا مەيىرى ءتۇسىپ، بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ءوزى كورسەتتى. ول تۋرالى ياساۋي بابامىزدىڭ شاكىرتى سۇلەيمەن باقىرعاني ءوزىنىڭ حيمەتىندە بىلاي دەيدى:
«سۇبحان يەم ءوزى ەدى، مۇستافاعا بۇيىردى.
ارىستان بابام جەتكىزدى، شايحىم احمەت ياساۋي.»(2, 257).
بۇل حيكمەت جولدارى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋى كەزدەيسوقتىق بولماعانىن كورسەتەدى. ارىستان باب اكەلگەن امانات ءجاي قۇرما ەمەس، رۋحان ءىلىم بولعاندىعىنان حابار بەرەدى. ول تۋرالى «ديۋاني حيكمەتىندە» ياساۋي بابامىزدىڭ ءوزى دە باياندايدى:
«ەي، دوستار، قۇلاق سالعىن ايتپاعىما،
نە سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە،
ميعراجدا حاق مۇستافا رۋحىمدى كوردى،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
حاق مۇستافا جەبىرەيىلگە قويدى ساۋال،
“بۇل نەتكەن رۋح، تانگە كىرمەي تاپقان كامال[6],
كوزىندە جاس، القاعا باس، بويى ھيلال[7]”،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
جەبىرەيىل ايتتى:”ۇمبەت ءىسى سىزگە ايعاق،
كوككە شىعىپ پەرىشتەدەن الار ساباق،
نالاسىنا جەتى اسپان نالا قىلاد”،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
“پەرزەنتىم” دەپ حاق مۇستافا قىلدى كالام[8],
ودان سوڭ، بارشا ارۋاق بەردى سالەم،
“راحمەت داريا تولىپ تاس” - دەپ جەتتى ايان،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
راحمەتىندە[9] پايدا بولدىم نيدا[10] كەلدى،
“زىكىر ايت”-دەدى، ءتان-جۇيەم اسەرلەندى،
“پەرزەنتىم”-دەپ حاق مۇستافا ۇلەس بەردى،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
ء“تورت ءجۇز جىلدان كەيىن شىعىپ ۇمبەت بولعىن،
نەشە جىلداي ءجۇرىپ حالىققا جول كورسەتكىن،
ون ءتورت مىڭ مۇجتاھيدتەر[11] قىزمەت قىلسىن”،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە»(2, 7-8 ب).
بۇل «حيكمەت» جولدارى قوجا احمەت ياساۋي اتامىزدىڭ وزدىگىنەن بۇل جولعا وزدىگىنەن تۇسپەگەنىن، جاراتۋشى قۇدىرەت تاراپىنان پارمەن بولعانىن كورسەتەدى. ەگەردە قۇداي تاعالا تاراپىنان سونداي پارمەن بولماسا، ميعراج ساپارىندا پايعامبارىمىز (ساس) ءالى دۇنيەگە كەلمەگەن جاننىڭ رۋحىن جولىقتىرىپ، وعان مەنەن كەيىن 400 جىلدان كەيىن كەلىپ، ءدىندى تۇزەپ، حالىققا جول كورسەتكىن»-دەپ ايتار ما ەدى. سەبەبى، پايعامبار (ساس) دۇنيەدەن وتكەن سوڭ 400 جىلدان كەيىن ول كىسىمەن كەلگەن رۋحاني قۋات سارقىلىپ، ادامزات قوعامى ماتەريالدىق بولمىس جەتەگىندە كەتىپ، بۇزىلا باستادى. ول تۋرالى ياساۋي اتامىز «حيكمەتتەرڭندە» بىلاي دەيدى:
اۋليەلەر ايتقانى كەلدى بىلەم،
قيامەتتىڭ كۇنى جۋىق بولدى دوستار.
ەستى قۇلدار بولعانىن ءبىلدى بىلەم،
ەل-جۇرتتان مەيىر-شاپاعات كەتتى دوستار.
ۇلكەن-كىشى جارانداردان ادەپ كەتتى،
قىز-كەلىنشەك، نازىك جاننان ۇيات كەتتى.
«ءال-حاياۋ مين ال-يماني» دەپ راسۋل ايتتى.
ارسىز قاۋىم عاجايىپتار بولدى دوستار.
اقىر زامان عالىمدارى بولدى زالىم،
قوشەمەت ەتۋشىلەر بولدى عالىم.
حاقتى ايتقان دارۋىشكە قارسى بولدى،
عاجاپ سۇمدىق زامان بولدى دوستار.(2, 62-63)
بۇل «حيكمەت» جولدارى ياساۋي اتامىزدىڭ زامانىنىڭ قانداي بولعانىن كورسەتەتىن، رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ، ادامزات قوعامىنىڭ ازعىندىققا ۇشىراپ، قانداي دەڭگەيگە جەتكەنىن ايعاقتايتىن ناقتى دالەل. مۇنداي زاماندا، رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلگەندە ادامزات بالاسى ازعىنداپ، وسىنداي تىعىرىققا تىرەلەدى. مۇنداي كەزەڭدە مۇسىلماننىڭ شاريعات جولىمەن قىلعان تاعات-عيباداتى، وقىعان نامازى قابىل بولمايدى. ادامزات قوعامىنا بەرىلگەن شاريعاتتىڭ شاراسىز كۇيگە تۇسەتىنى وسى. مىنە، وسىنداي كەزەڭدە قوجا احمەت ياساۋي وسى ۇزىلگەن رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتىن موينىنا الىپ، ءدىندى تاريقات دەڭگەيىنە كوتەردى. سەبەبى، «ازىرەت سۇلتان ايتقان شاريعات اعزالارمەن امال ەتۋ» دەگەن ەسكەرتۋى، شاريعات دەڭگەيىمەن جاسالعان تاعات-عيباداتتىڭ رۋحاني الەمگە جەتپەيتىنىن كورسەتەدى. جەتكىزۋ ءۇشىن رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ول تۋرالى ياساۋي اتامىز «تاريقات جولىمەن – جۇرەكپەن، ياعني كوڭىلمەن امال ەتۋ قاجەت» دەيدى. ول – رۋحتى ادام رۋحىن بەلسەندى كۇشكە اينالدىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ال، بۇل پايعامبارلارعا عانا بەرىلگەن ءتاڭىر تاعالانىڭ تاراپىنان بەرىلەتىن قۇدىرەتى. مىسالى، «ازىرەت پايعامباردىڭ دا (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سالەمى بولسىن!): «شاريعات – ايتقان سوزدەرىم‚ تاريقات – ىستەگەن امالدارىم بولسا‚ حاقيقات تا ءحالىم»، – دەگەن ءحاديسى بار.»(1, 24) دەمەك، تاريقات جولىنا ءوتۋ – پايعامبارلاردىڭ رۋحاني الەممەن بايلانىسىن قايتالاۋ، سول دەڭگەيگە كوتەرىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سول دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، رۋحاني الەم مەن اراداعى بايلانىستى قايتا ورناتپايتىن بولسا، وندا ادامزات بالاسىنىڭ بولاشاعى جوق بولماق. مىنە وسىنداي قيىن مىندەتتى موينىنا العان ياساۋي اتامىز وسى ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردىڭ بارلىعىن ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى. ەندىگى كەزەكتە وسى تاريقات جولىنا ءوتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى قانداي، سوعان كەزەك بەرەلىك.
تاريقات
«ميرات ال-قۋلۋب» كىتابىندا اللا تاعالا پايعامبارعا (ساس) «سونان سوڭ ازىرەتى ءيبراحيمنىڭ دىنىمەن تۋرا جولعا ءتۇسۋىڭ ءۇشىن ايان بەردىك.»(1, 30). كىتاپتىڭ تاريقات ءبولىمىنىڭ يبراحيم پايعامباردان باستالۋىنىڭ سەبەبى، العاش رەت ادامزات تاريحىندا تاريقات يبراحيم پايعامبارعا بەرىلگەن بولاتىن. وعان دەيىنگى پايعامبارلاردا تاريقات بولعان جوق. يبراحيمنەن كەيىنگى پايعامبارلاردا تاريقات بايلانىسى بولدى. ءسويتىپ، مۇحاممەد (ساس) پايعامبارعا دەيىن تاريقات جالعاسىپ كەلدى. سوندىقتان دا ول كىسى «تاريقات» مەنىڭ جاساعان امالدارىم» دەيدى. ال، ەندى پايعامبارلىعى جوق، جاي پەندەلەر تاريقات جولىنا قالاي كىرەدى؟ ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ول تۋرالى ءماۋلانا سۋفي دانىشماند بىلاي دەيدى: «ادام (تاليب‚ ءمۇريد ت.ب) «قالب ي ساليم» بولماي تۇرىپ‚ تاريقاتقا كىرۋى دۇرىس ەمەس. ال ادامنىڭ «قالب ي ساليم» بولۋ ءۇشىن دە ءتورت داريادان اسىپ ءوتۋى كەرەك: ءبىرىنشى – دۇنيە دارياسى[12]‚ ەكىنشى – حالق دارياسى[13]‚ ءۇشىنشى – شايتان دارياسى*[14]‚ ءتورتىنشىسى – ءناپسى دارياسى[15]. بۇل داريالار ءۇشىن كەمە كەرەك. كەمەسىز وتە المايسىڭ»(1, 32). دەمەك، تاريقات جولىنا ءوتۋ كەز-كەلگەن كىسىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن ءىس ەمەس. ول ءۇشىن جوعارىدا اتالعان داريالاردان ءوتىپ، كوڭىلدى تازارتىپ الۋى كەرەك. ونىڭ سەبەبى، اللا تاعالا ءۇشىن الدىمەن ادام جۇرەگىنىڭ كىرشىكسىز تازا بولعانى كەرەك. ول تۋرالى قۇراندا «ول كۇنى (ياعني قيامەت كۇنى) مالىڭنىڭ دا‚ بالالارىڭنىڭ دا پايداسى تيمەس. تەك قانا اللاعا ساف، تازا كوڭىلمەن (قالب ي ساليم[16]) كەلگەندەر عانا بولماسا»-دەگەن ايات بار[17]»(1, 30). جۇرەكتىڭ ساف، تازا بولماعى وڭاي ەمەس. ءبىرىنشى دۇنيە دارياسىنىڭ كەمەسى – زۋحد[18]‚ ازىعى – قاناعات‚ ءبىلىمى – توپىراق سيپات بولىپ‚ جۇرت كوزىنە قور كورىنۋ‚ لەنگەر[19] – قۋاتى سابىر. ەندى وسىنى تالداپ كورسەتەر بولساق، العاشقى شارتىنىڭ ءوزى كەز-كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن تالاپ ەكەنىن كورەمىز. زۋحد – ارام، كۇماندى نارسەلەردەن اۋلاق بولۋ، ءار كەزدە رۋحىڭنىڭ تازالىعىن ساقتاۋ. بۇل تالاپتى ەكىنىڭ ءبىرى ورىنداي المايدى.
ازىعى – قاناعات دەمەكتىڭ ماعىناسى بارعا قاناعات ەتىپ، اشكوز بولماۋدى تالاپ ەتەدى. جالپى، قاناعات – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنداعى باستى قاسيەتى دەسە بولادى. قازاق ايتادى «قاناعات قارىن تويدىرادى، قاناعاتسىز جالعىز اتىن سويدىرادى». بۇل قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىنىڭ نەگىزى وسى سوپىلىق جولدىڭ تالابىنا ساي قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.
ءبىلىمى توپىراق – دەمەكتىڭ ماعىناسى ەشقاشان مەن بىلەمدىككە سالىنباي، بىلگەنىن ىشتە ساقتاپ، قاجەتتى جەرىندە پايداعا اسىرا ءبىلۋ. توپىراق سيپات بولۋدىڭ تۇپكى ماعىناسى – ادام ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن سەزىنۋى، مىنا ون سەگىز مىڭ عالامداعى سان جەتپەس جاراتىلىستار ىشىندەگى ەلەۋسىز ءبىرى ەكەنىن مويىنداۋى.
لەنگەر – قۋاتى سابىر دەمەكتىڭ ءمانى ادام رۋحىنىڭ سوپىلىققا ىلايىق تاربيەلەنۋى. بارلىق ماسەلەنى اقىلعا سالىپ، سابىرلى بولۋى.
دۇنيە دارياسىنان وتكەن كىسى كەمەل ادامعا اينالادى. بۇكىل جاراتىلىستاعى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، ادالدىق پەن ارامدىقتىڭ ءتۇپ-توركىنىن سەزەتىن، ادامنىڭ مىنا قورشاعان ورتامەن ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ جولدارىن بىلەتىن كەمەل تۇلعاعا اينالادى.
ەكىنشى حالىق دارياسى – بۇل ادامدا جاراتۋشىلىق سيپاتىنىڭ بولۋى. ادام وزىنە جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ بەرگەن اقىل-پاراساتىن پايدالانا وتىرىپ، ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى زاتتاردى قاجەتىنە قاراي جاساي ءبىلۋى. مۇمكىندىگىنشە، حالىققا پايدالى بولۋعا ۇمتىلۋ.
«ءۇشىنشى شايتان دارياسىنىڭ كەمەسى – زىكىر‚ ازىعى – تاسبيح[20]‚ لەنگەرى – حاۋف (قاۋىپ) مەن ريجا ء(ۇمىت)‚ وتىرىسى – مۋحاببات (ماحاببات)».(1, 33) شايتان دارياسى – ادامنىڭ تۋرا جولدان تايۋىنا ىقپال ەتەتىن باستى كەدەرگى. ماقساتى - ادام بالاسىن تۋرا جولدان تايدىرىپ، كۇنا بىلىعىنا باتىرۋ بولعان شايتاننىڭ شارعىسىنان امان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – اللانىڭ زىكىرى. شايتان دارياسىنان ءوتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى-كەمەسى زىكىر بولۋىنىڭ ءوزى زىكىر عيباداتىنىڭ ماڭىزى قانشالىقتى زور ەكەندىگىن كورسەتەدى. ازىعى – تاسبيح دەمەكتىڭ ءمانى – ادام جۇرەگىندە يماننىڭ ەشقانداي بوساڭسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي، بەكىتىپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. لەنگەرى – حاۋف پەن ريجا دەمەكتىڭ ءمانى ادام رۋحىنىڭ ءار كەزدە ساق وتىرۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى تەتىك. ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ بوساڭسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي، ءار كەزدە شايتاننان كەلەتىن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى دايىن وتىرۋ جانە سونىمەن بىرگە، ءتاڭىر تاعالانىڭ بەرەتىن جاقسىلىعىنان ءۇمىتىن ۇزبەۋ.
«ءتورتىنشى ءناپسى دارياسىنىڭ كەمەسى – اشتىق پەن سۋساۋ‚ ازىعى – يشق (عاشىقتىق)‚ لەنگەرى – زاۋق[21] (رۋحاني ءلاززات)‚ وتىرىسى – شاۋق*(1, 33). ءناپسى دارياسى ادام بولمىسىنداعى ەڭ وسال قالاۋلاردىڭ ءبىرى. كەز-كەلگەن ادامنىڭ اشتىققا، شولگە شىداۋى قيىن. سوپىلىق جولعا ءوتۋدىڭ نەگىزگى تالابىنىڭ ءبىرى وسى اشتىق پەن سۋساۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ءناپسى دارياسىنىڭ كەمەسى اشتىق پەن سۋساۋ دەپ ايتىلۋىنىڭ وزىندە ءمان بار. ال، بۇل كەدەرگىدەن ءوتۋدىڭ نەگىزگى ازىعى-قۇرالى يشق-عاشىقتىق. ەگەردە ادام بالاسى حاق ديدارىنا عاشىق بولاتىن بولسا، وندا ادام ءوزىنىڭ ءتانىنىڭ قاجەتىن ۇمىتىپ، بار ماقساتى – اللانىڭ ديدارى بولادى. سوندىقتان، سوپىلىقتاعى ادام رۋحىن تاربيەلەۋشى نەگىزگى تەتىك – عاشىقتىق. لەنگەرى – زاۋق دەمەكتىڭ ءمانى رۋحتىڭ عاشىقتىقتان الاتىن رۋحاني ءلاززاتى. زاۋقتىڭ ءلاززاتىنان تاتقان كىسى ەشقاشان باسقا نارسەگە مويىن بۇرمايدى. وتىرىسى – شاۋق دەمەكتىڭ ءمانى رۋحاني لاززاتقا قۇمارلىقتى بىلدىرەدى.
مىنە وسى جولداردان اسىپ، داريالاردان وتكەن جانداردىڭ عانا جۇرەكتەرى تازارىپ تاريقات جولىنا ىلايىق بولادى. ونداي كىسىلەردىڭ ىستەگەن ءىس-ارەكەتى، قىلعان امالدارى مۇحاممەد (ساس) پايعامباردىڭ ءىس-ارەكەتىمەن ساي بولادى. دەمەك، رۋحاني الەممەن بايلانىسقا شىعا الاتىن دارەجەگە كوتەرىلەدى. وسى دارەجەگە كوتەرىلگەن جاندارعا دا قويىلاتىن وزىندىك تالاپتارى بار. سول تالاپقا ساي بولىپ، رۋحاني تۇرعىدان جەتىلىپ، جۇرەك كوزىن اشىپ، عايىب الەمنىڭ قۇريالارىن بىلۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس. «ازىرەتى پايعامبارىمىز (ساس) «اللا تاعالانىڭ قاراڭعىلىق پەن نۇردان جەتپىس مىڭ پەردەسى بار ەگەر بۇل پەردەلەر اشىلسا، نازارى تۇسكەن نارسەنىڭ ءبارى جانار ەدى»(1, 36) - دەيدى.
بۇعان قوسىمشا كۋبرا الەم[22] (ماكروكوسموس) مەن سۋعرا الەم[23] (ميكروكوسموس) بار. كوزگە كورىنبەيتىن نارسەلەر ماكرو كوسموسقا ءتان. بىراق سۋفيلەردىڭ (احل-ي تاساۋف) دۇنيەتانىمى بويىنشا‚ ادامنىڭ «كوڭىل الەمى» اشىلسا‚ تۋرا ميكروكوسموستاعى سياقتى‚ «ون سەگىز مىڭ الەمدى» انىق، ايقىن كورە الادى. ال كوڭىل كوزىن اشۋ ءۇشىن قاتتى ريازات تارتۋ كەرەك.»(1,36). بۇل الەمدەرگە قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس جانە ول ءۇشىن بەلگىلى تالاپتاردى ورىنداۋ شارتى قويىلادى. ول تۋرالى «كوڭىل ايناسىندا» بىلاي دەلىنەدى: «شايىق بايازيت بيستاميدەن (اللا تاعالانىڭ وعان ريزالىعى بولسىن!) قوجا احمەت ياساۋيگە دەيىنگى باسقا شايىقتار بولسا‚ قىرىق كۇندە ءبىر اس ءىشىپ‚ قىرىق كۇن ۇيىقتامادى. ءبىر ءسات ۇيىقتاماي‚ زىكىردەن قول ۇزگەن جوق. كەيىن «كوڭىل كوزدەرى» اشىلدى. حاكيم سۇلەيمەن[24] (اللا تاعالانىڭ وعان ريزالىعى بولسىن!) دە قىرىق كۇن‚ ماحمۇت قوجا (اللا تاعالانىڭ وعان ريزالىعى بولسىن!) بولسا‚ جيىرما توعىز كۇن‚ ال زەڭگى اتا[25] (اللا تاعالانىڭ وعان ريزالىعى بولسىن!) بولسا‚ ون توعىز كۇن وسىلاي ىستەدى.»(1, 37). مىنە وسى تالاپتاردى ورىنداپ، جۇرەك كوزدەرى اشىلعاندار، اۋليەلىك دارەجەگە جەتە الدى. اۋليەلىك دارەجەگە جەتپەي تۇرىپ، شايحتىق قۇرۋ، مۋريد الۋ دۇرىس ەمەس.
قوجا احمەت ياساۋي اتامىز «كىم دە كىم جەتپىس ماقامنان كەشپەي تۇرىپ شايحپىن دەسە، كاپىر بولعانى»-دەيدى.(1, 38). سوپىلىقتاعى بۇل جەتپىس ماقامدى يگەرۋ ءوتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سوپىنىڭ ۇزدىكسىز رۋحاني جەتىلۋ جولىنداعى ءىس-ارەكەتىن تالاپ ەتەدى.
ەگەردە سوپى شايح دەڭگەيىنە جەتىپ، ءوزىنىڭ ماڭايىنا شاكىرتتەرىن جينايتىن بولسا، وندا ول ءاربىر شاكىرتىنە كوڭىل ءبولىپ، ونىڭ رۋحاني تۇرعىدان جەتىلۋىنە جاعداي جاساۋى كەرەك. سوندا ول شايحتاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جوعارىدان دا جاردەم كەلە باستايدى. ول تۋرالى «كوڭىلدىڭ ايناسىندا» مىناداي جولدار بار: «ەگەر كىمدە-كىم جوعارىدا اتى اتالعان عايىپ ەرەندەردىڭ ارۋاقتارىنان يجازات (باتا) الىپ‚ شايىقتىق ماقامىندا مۇريدتەرى جانە سەرىكتەرىمەن بىرگە قىلۋەتتە وتىرسا‚ ونداي شايىقتارعا عايىپ ەرەندەر تاريقاتتان ءتالىم-تاربيە بەرىپ‚ قولداپ (مەدەتكەر) جۇرەدى. سونىمەن قاتار وسى قىلۋەتتە مۇريدتەرى مەن سەرىكتەرىندە ۋاجد*[26] پەن فايز[27] پايدا بولادى. بۇل ءحالدى «ساكر-[28] ماقامى» دەيدى. وسى ماقامدا ساليككە كەيبىر نارسەلەر كورىنە باستايدى. عايىپ[29] ماقامىنان نە كەلسە، وعان (تاجاللي*[30] ەتەدى) كورىنەدى. شايىق اتانعان كىسىنىڭ ءمۇريدتىڭ «ءۇش ءجۇز الپىس تامىرىنىڭ»[31] قايسىسى رازى‚ قايسىسى رازى ەمەس ەكەندىگىن ءبىلۋى كەرەك. مىنە، ەگەر شايح اتانعان كىسى ءمۇريدىن تاربيەلەپ‚ مۇراتىنا جەتكىزە الاتىن بولسا عانا «يرادات»*[32] قىلۋى‚ ياعني ءمۇريد الۋى جانە تاربيەلەۋى ورىندى بولادى. ەگەر ءمۇريدتى ماقسات-مۇراتىنا جەتكىزە الماسا‚ ءمۇريد الۋى جانە تاربيەلەۋى ورىنسىز‚ دۇرىس بولمايدى. قيامەت كۇنى جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ەگەر ادال بولسا، ەسەپ بەرەدى‚ ال ارام بولسا‚ ازاپ كورۋى كەرەك. بىراق كوڭىل الەمى اشىلىپ‚ جەتپىس ماقامعا ۇلاسسا‚ ونداي كوڭىل اللا تاعالانىڭ «نازارگاحى»[33], ياعني‚ ايناسى بولادى.».(1, 39-40). تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ، شايحتىق دارەجە العانداردىڭ ءوزى وسىلاي رۋحاني الەمنىڭ باقىلاۋىندا بولىپ، ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپتى بولادى. ارينە، بۇل تالاپتاردىڭ بارلىعى ءالى جەتپىس ماقامنان وتپەگەندەرگە عانا تيەسىلى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ەگەردە ول جەتپىس ماقامنان وتپەگەن بولسا، وندا ول جالعان شايح بولعانى. ونداي جالعان شايحتان ساق بولۋ كەرەك.
تاريقاتقا قادام باسۋ وتە اۋىر جول ەكەندىگىن كوپشىلىك تۇسىنە بەرمەيدى. سەبەبى، رۋحاني الەمگە ۇلاسۋ اسا اۋىر تالاپتاردى تالاپ ەتەدى جانە بۇل جولعا كىرگەن جانداردىڭ وسى جولدا قانشاما قيىنشىلىقتاردى باستارىنان كەشىرەتىنىن تۇسىنبەيدى. مىسالى، شايحتاردىڭ الدىندا وتىرعان مۋريدتەر كوپ جاعدايدا تالىپ قالادى. ونىڭ سەبەبى، ۇستازدىڭ رۋحاني قۋاتىن كوتەرە المايدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ وسى ماسەلەنى بىزگە شايح نادجماددين كۋبرا بىلايشا تۇسىندىرەدى:
«ءمۋريدتىڭ تالۋىنىڭ ءۇش ءتۇرى بار: الدىمەن – جازب حالىندە، ەكىنشىسى – ۋاجد حالىندە جانە ءۇشىنشى – شايحتىڭ نازارى حالىنەن «تالادى نەمەسە ەكستازعا تۇسەدى.»- دەپ تۇسىندىرەدى دە، ارى قاراي بىلايشا تارقاتىپ، تۇسىنىك بەرەدى. «بۇلاردىڭ العاشقىسى – بيد’ات*[34]‚ ەكىنشىسى – سۇننەت‚ ءۇشىنشىسى – ءۋاجىپ بولۋىمەن قاتار مويىنسۇنۋ (تاعات) بولىپ تابىلادى. جازب حالىندە ءمۇريد اللا تاعالانىڭ فازيلەتى مەن راقمەتىنە جانە «اللاعا جاقىن بولايىن» دەپ ەكستازعا تۇسەدى. بۇل – بيد’ات. ۋاجد حالىندە ءمۇريد ءتاڭىرىنىڭ ءسوزى مەن زىكىرى كوڭىلىنە قاتتى اسەر ەتىپ‚ «حالاۋات پەن ءلاززات»[35] تاسقىنىنا شىداي الماي تالىپ تۇسەدى. بۇل – سۇننەت. ۇشىنشىسىندە ءمۇريد شايىقتىڭ نازارىنا شىداي الماي ەكستازعا تۇسەدى. بۇل – ءۋاجىپ.»(1, 43). دەمەك، بۇل مۋريد بولۋ مەن جەتىلىپ، رۋحاني الەمگە قول جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە ادام رۋحىنىڭ جەتىلۋ ساتىلارى دەپ ايتساق بولادى. وسىنىڭ بارلىعى رۋحانياتتىڭ جەتپىس ماقامىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى ەكەندىگىن، ماقامداردى يگەرۋ سوپىعا كوپتەگەن ادام اقىلىنا سىيا بەرمەيتىن قاسيەتتەرگە يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن سەزىنە المايمىز. ول تۋرالى ءماۋلانا سۋفي مۇحاممەد دانىشمەند بىلاي دەيدى: «بۇل ماقامدار – «كاشفۋ‘ل قۋبۋر»[36] (قابىردىڭ ىشىندەگىلەردى كورۋ) جانە «كاشفۋ‘ل قۋلۋبتان»[37] (جۇرەكتىڭ تۇكپىرىندەگىلەردى كورۋ) تۇرادى. بۇلار ماقامداردىڭ ەڭ تومەنگىلەرى (كىشىلەرى) بولىپ تابىلادى. مىنە‚ وسى جاعدايدا عانا ادام جەتپىس ماقامنان ءوتىپ‚ شايىقتىق ماقامىنا وتىرىپ ءمۇريد الۋىنا‚ قاجەت بولعان جاعدايدا اداق الۋىنا‚ دەرماندەلىك[38] حالدەرىندە اۋليەلىك ءحالى ماقامىنان بايان ەتۋى جانە (كەرەمەت) كورسەتۋى ورىندى، سونىمەن قاتار قاجەتتى نارسە. جەتپىس ماقامنان وتپەي‚ كوڭىل الەمىن اشپاي جاتىپ ءمۇريد الىپ (يرادات ەتۋ)‚ شايىقتىق جاساسا قابىل بولمايدى. ونداي شايىقتار دۇنيەدە دىنگە زارار كەلتىرەر‚ يمانعا قاتەر توندىرەر...».(1, 45).
جالپى تاريقاتتا بۇل ايتىلعانداردان باسقا مىناداي تالاپتار بار. قوجا احمەت ياساۋي اتامىز ءمۋريدتىڭ ءبىر شايحقا قول بەرىپ، سونىڭ تابيەسىن الىپ شىققانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ەگەردە شايح جەتىلمەگەن بولسا، ءمۋريدىن جەتىلدىرە الماسا عانا باسقا شايحقا بارۋعا رۇحسات دەيدى. وندا دا شايحىنان رۇقسات سۇراۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە، ءمۋريدىن جەتىلدىرە الماعان شايحتىڭ ەرتەڭگى كۇنى ءتاڭىر تاعالا الدىندا جاۋاپ بەرەتىنى دە ەسكەرتىلەدى.(1, 46-47).
قورىتا ايتقاندا، تاريقات جولى وتە اۋىر دا، جاۋاپكەرشىلىگى مول جول. سونىمەن بىرگە، ادام ساناسىن وتە جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرەتىن قۇدىرەتى بار. رۋحاني تۇرعىدان جەتىلىپ، تولىسقان سوپىنىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەدى. قوجا احمەت ياساۋي اتامىز تۇركى حالىقتارىنىڭ ءدىني تانىمى مەن ساناسىن شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرگەن كەزەڭدە بۇل رۋحاني الەەمنىڭ العاشقى ساتىسى «اين ال-ياقين» دەڭگەيىنە كوتەردى. وسى كەزەڭدە تۇركىلەر الەمدى اۋزىنا قاراتىپ، ءوزىنىڭ اقىل-وي، پاراساتىنىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتكەن بولاتىن. حالىق ساناسىنىڭ ونداي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن قۇپ كورمەگەن التىن وردا حانى ءاز-جانىبەك وسى تاريقات جولىنان باس تارتىپ، شاريعات ۇكىمدەرىن قايتادان قولدانىسقا ەنگىزدى. ناتيجەسىندە ءوزى دە ءولدى، التىن وردا دا كۇيرەدى.
اقيقات
سوپىلىق جولدىڭ ەڭ كۇردەلىسى دە، قيىنى دا اقيقات جولى. ويتكەنى، ول جول وتە كۇردەلى دە، قيىن. سوندىقتان بۇل جولعا تاريقات دەڭگەيىنە جەتكەن سوپىلىردىڭ ءوزى دا باتىلى بارىپ، ۇمتىلا بەرەيدى. ولاي بولاتىن بۇل جول ءتاڭىر تاعالانى وزىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعاتىن جول. سول سەبەپتى، بۇل جولدىڭ تالاپتارىنا كوپ سوپى شىداي بەرمەيدى. جالپى، وسى اقيقات جولىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى «كوڭىلدىڭ ايناسىندا» مىناداي جولدار بار: «قوجا احمەت ياساۋيدەن بۇرىن، كوپ ىلگەرىدە (ادام اتاعا) شاريعات بەرىلدى. كەزەك يبراھيمگە كەلگەندە وعان تاريقات بەرىلدى. ازىرەت مۇحاممەد (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سالەمى بولسىن!) پايعامبارعا دا حاقيقات بەرىلدى. سول كەزدە ازىرەت مۇحاممەد (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سالەمى بولسىن!) پايعامبار (جالبارىنىپ) ءمىناجات قىلدى. «ءتاڭىرىم، حاقيقاتپەن ءجۇرۋ وتە قيىن. ۇممەتتەرىم بۇل جولمەن جۇرە المايدى، (اسي[39]) كۇناھار بولادى» – دەگەندە، حاقتان پارمەن كەلدى: «سەنىڭ ۇممەتتەرىڭە شاريعات، تاريقات پەن حاقيقات بەردىم. قالاسا (شاريعات پەن تاريقات) ەكەۋىمەن ءجۇرسىن، بىراق مۇحاممەد، حاقيقاتتى اركىمگە ايتپا، (تەك قانا) اريف پەن عاشىقتارعا عانا (ونىڭ سىرىن) اشىلۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل ايتىلمايتىن «سىر عىلىمى» تىلمەن ايتىپ (ۇعىندىرۋعا تىرىسپا) جەتكىزۋشى بولما» – دەدى.(1, 63). بۇل اقيقات جولىنىڭ پايعامبارلاردىڭ ىشىندە تەك مۇحاممەد (ساس)-عا بەرىلگەنىن بىلدىرەدى. دەمەك، اقيقات جولى كۇردەلى جول جانە اللا مەن ادام اراسىنداعى «سىر» ەكەندىگى باياندالىپ تۇر. وعان قول جەتكىزەتىندەر تاريقاتتى تولىق يگەرىپ، اقيقاتقا وتكەن «اريفتەر مەن عاشىقتار» عانا. جانە ولاردىڭ جاراتۋشى ءتاڭىر تاعالامەن اراداعى سىرىن ەشكىم بىلمەۋى ءتيىس. اقيقات جولىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى جەتپىس مىڭ پەردە مەن جەتپىس ماقام اراسىنداعى بايلانىستىڭ قۇپياسىنىڭ اشىلۋى دەسەك بولادى. ول تۋرالى «كوڭىلدىڭ ايناسىندا مىناداي جولدار بار: «اللا قۇراندا: «ولار ءۇشىن جەتپىس رەت كەشىرىم وتىنسەڭ دە، ءتاڭىرى ولاردى كەشپەيدى»[40]. بۇل ايات جەتپىس ماقامدى بىلدىرەدى. (حاق تاعالا) جەتپىس مىڭ پەردەنى جەتپىس ماقامنىڭ ىشىنە قويدى. جەتپىس ماقامدى دا جەتى ياقين*[41] (حاقيقي جانە ابسوليۋتتىك تانىم) ىشىنە ورنالاستىردى. بۇلار مىنالار – يسم-ۋل ياقين،[42] راسم-ۋل ياقين،[43] ‘يلم-ۋل ياقين،[44] ‘اين-ۋل ياقين،[45] حاقق-ۋل ياقين،*[46] حاقيقات-ۋل حاقق-يل ياقين،[47] اللاھ-ۋل حاقق-يل ياقين[48].
بۇل جەتى ياقيندى دە «مۋجاحادا» ىشىنە قويدى. (مۋجاحادا) قۇرانداعى «ءبىزدىڭ جولىمىزعا قىزمەت ەتكەندەردى (مۋجاحادا ەتكەندەردى) ءوز جولىمىزعا سالامىز»[49] دەگەن اياتقا نەگىزدەلگەن.»(1, 57-58). ەندى وسىلاردى تالداپ كورەتىن بولساق، وندا نەنى بايقاۋعا بولادى. «جەتپىس مىڭ پەردەنى جەتپىس ماقامنىڭ ىشىنە قويدى» دەمەك مىنا جاراتىلىستىڭ قۇپيالارى وسى ماقامداردىڭ ىشىنە ورنالاسقان. ال، جەتپىس ماقام جەتى ياقيننىڭ ىشىنە ورنالاستىرىلعان. ال، جەتى ياقيننىڭ قازىرگى كەزدەگى كۆانتتىق فيزيكانىڭ سۇيىق دەنەلەردى زەرتتەيتىن سالاسى ادام رۋحىنىڭ قاباتتارى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر. ارينە، كۆانتتىق فيزيكادا رۋح قاباتتارىنىڭ اتى باسقاشا اتالادى. 1, ەفيرلى دەنە. 2. ءاسترالدى دەنە. 3. مەنتالدى دەنە. 4. كاۋزالدى دەنە. 5. ءينتۋيتيۆتى دەنە. 6.اسپان دەنە. 7. ءتاج دەنە.(3, 25-57). كۆانتتىق فيزيكا وسى نازىك جەتى قاباتتان تۇراتىن دەنەلەردىڭ ادامنىڭ جانى مەن ءتانى اجىراعاننان كەيىنگى قوزعالىسىن بىلايشا سيپاتتايدى. ەفيرلى دەنە ادام قايتىس بولعاننان كەيىن توعىزىنشى كۇنى ولەدى. ءاسترالدى دەنە ادام قايتىس بولعان سوڭ قىرقىنشى كۇنى ولەدى. مەنتالدى دەنە ادام قايتىس بولعاننان كەيىن توقسانىنشى كۇنى ولەدى. قالعان ءتورت قابات رۋح قاباتتارى ءبىر جىلدا تولىعىمەن جەردەن كوتەرىلەدى.(3, 27). دەمەك، قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىنداعى كىسى قايتىس بولعان سوڭ جەتىسىن، قىرقىن، ءجۇزىن، جىلىن بەرۋى وسى رۋحتىڭ قوزعالىسىنا بايلانىستى قالىپتاسقانىنا ايقىن دالەل. بۇل قازاق حالقىنىڭ بار رۋحاني-مادەني بولمىسى وسى قوجا احمەت ياساۋي اتامىز نەگىزىن قالاعان شاريعات، تاريقات، اقيقات ساتىلارىمەن بايلانىستا قالىپتاسقاندىعىن كورسەتەدى.
ماعريفات
ماعريفات – سوپىلىق ساتىنىڭ سوڭعى باسپالداعى. سوپى شاريعات، تاريقات، اقيقات ساتىلارىنان وتكەندە ولار قانشاما قۇپيلارعا قول جەتكىزەدى. قانشاما جاي كوزبەن كورۋ مۇمكىن ەمەس نارسەلەردى كورەدى. قانشاما تابيعاتتىڭ قۇپياسىن ەشقانداي قۇرال-جابدىقسىز-اق كورە الادى. سەبەبى، تاريقات، اقيقات دەڭگەيىنە جەتكەن سوپىلاردا مىنا ون سەگىز مىڭ عالامداعى بار جاراتىلىستىڭ سىرى ولار ءۇشىن قۇپيا ەمەس. كەز-كەلگەن وسىمدىكتىڭ گەنەتيكالىق كودىن تۇقىمىنا قاراپ ايتىپ بەرە الادى. سەبەبى، سوپىلار يگەرۋگە ءتيىستى جەتپىس ماقامدا سول قۇپيالاردىڭ بارلىعىنىڭ سىرى بار. سوندىقتان ماعريفات ساتىسى سوپىلار ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق كەلتىرەتىن ساتى ەمەس. تاريقات پەن اقيقات ساتىلارىنداعى ماقامدار ماعريفاتتى قالىپتاستىراتىن قاينارلار.
قورتىندى
سوپىلىق ساتىلارىنا قاتىستى ايتىلاتىن نەگىزگى وي وسى. بىراق، بۇل ماقالانىڭ اۆتورى مەنمىن دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى، كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي بارلىق وي-پىكىردى ايتىپ وتىرعان مەن ەمەسپىن، قوجا احمەت ياساۋي اتامىز بەن ول كىسىنىڭ شاكىرتى ءماۋلانا دانىشمەنت زارنۋقي مەن ت.ب. تاريقات جولىنىڭ وكىلدەرى. مەن سول كىسىلەردىڭ ايتقاندارىن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ىلايىقتاپ، تۇسىندىرۋگە ارەكەت جاسادىم. «قاتە جىبەرىپ العان جوقپىن با؟- دەگەن ىشىمدە قاۋپىم دە جوق ەمەس. قاتەلەسكەن جەرىم بولسا، جارتاتۋشى قۇدىرەت كەشەر دەگەن ۇمىتتەمىن. تەرمين سوزدەر دە سول كۇيىندە كىتاپتا قالاي بەرىلسە، سولاي وزگەتۋسىز كەتتى.
[1] سيلسيلا – اراب ءسوزى، قازاقشا «شىنجىر»، «شەجىرە» دەگەندى بىلدىرەدى، كەڭ ماعىنادا – سوپىلىق ادەبيەتتە حالىقتىڭ قۇدايلىق نۇرعا، ديدارىنا ۇمتىلىسىن بىلدىرەدى.
[2] سۋلۋق – اراب ءسوزى، قازاقشا «جولعا ءتۇسۋ»، «جول ءجۇرۋ» دەگەندى بىلدىرەدى.
[3] مۋحاببات (ماحاببات) – ءتاڭىرىنىن ادامدى قۇلىن، (قۇلدىڭ) دا ءتاڭىرىسىن ءسۇيۋى. اللانىڭ قۇلىن،قۇلدىق اللانى دوس ءبىلۋى. الەمنىڭ جاراتىلىس سەبەبى دە سۇيۋگە، ماحابباتقا تىرەلەدى. جۇنەيد بىلاي دەيدى “ماحاببات” سۇيگەن ادامنىڭ، ءوز سيپاتتارىن سۇيىكتىسىنىڭ سيپاتتارىمەن اۋىستىرۋى دەيدى.
[4] سۋز – «قور», «جالىن»، «وت» ماعىناسىنا كەلەدى.
[5] شاۋق – اراب ءسوزى، قازاقشا «ساعىنىش» دەگەندى بىلدىرەدى, ياعني كءوڭىلدىڭ سۇيىكتىسى مەن كەزدەسۋگە دەگەن قۇشتارلىعى، ساعىنىشى. اللاعا قاۋىشۋ ساعىنىشى.
[6] كامال – كەمەلدەنگەن، جەتىلگەن.
[7] ھيلال – جاڭارىپ تۋعان، ءبىرىنشى كۇندەرى كورىنگەن اي.
[8] كالام – ءسوز، سويلەستى.
[9] راحمەتىندە – انا قۇرساعىندا.
[10] نيدا – حابار، جاعىمدى دىبىس، دەرەك.
[11] مۇجتاھيدتەر – رۋحاني جولداعى كۇرەسكەرلەر.
[12] دۇنيە دارياسى – بۇل جەردە داريا – تەڭىز ابسوليۋت، كەمەل ادام، بولمىس دەگەندى بىلدىرەدى. دۇنيە جاقىن، ەڭ تومەن ماعىناسىندا جانە جەر پلانەتاسىنا بەرىلگەن ات. قۇلدى اللادان ۇزاقتاتاتىن بارلىق نارسە، وتكىنشى جالعان، جەر عافەتكە تۇسىرەتىن، مال-مۇلىك، پايدا، اتاق، ماقام ت.س.س.
[13] حالق دارياسى – حالق جاراتۋ، ماتەريالدى دۇنيە، مۇلىك الەمى، كورىنىس الەمى، ماقۇلىق، جاراتىلعان، ادامدار، قوعام دەگەندى بىلدىرەدى.
[14] شايتان دارياسى – شايتان اللانىڭ قاسىنان قۋىلعان، راقمەتىنەن ماقرۇم بولعان بولمىس. قۋىلۋ سەبەبى – ادامعا ساجدە (باس يمەۋى) ەتپەۋى بولاتىن.
[15] نءاپسى دارياسى – ءناپسى مەنمەندىك، جامان رۋح، وتە تومەنگى دارەجەدەگى سەزىم. سوپىلىقتا قۇلدىڭ جامان قاسيەتتەرى، جامان نيەت سەزىمدەرى مەن مىنەزدەرىنىڭ قايناعى. سوندىقتان ونى تاربيەلەۋ كەرەك. ول ءۇشىن ريازaت كەرەك.
[16] قالب-ي ساليم – تازا ۇجدان، ساف كوڭىل، ءتۇزۋ نيەت، كەمەل سانالىلىق، تولىق ادام.
[17] شۋارا‚ 26/88-89
[18] زۋحد – حارام مەن كۇدىكتى نارسەلەردەن ءناپسىنى قورعاۋ. سوپىلىقتا زۋحد اقىرەتتىڭ باقىتى ءۇشىن ءپاني دۇنيەنىڭ راقاتىن تارك ەتۋدى بىلدىرەدى.
[19] لەنگەر – سوزدىك ماعىناسىندا «تەمىر سوعۋ»، «بەكىتۋ»، «دۇكەن، ۇستاحانا» ماعىناسىنداعى ءسوز. سوپىلىقتا تەككە، دارگاھتاردا دارۋىشتەرگە تاماق بەرەتىن جەر، ياعني لەنگەر – ءدارۋىش رۋحىنىڭ قالىپتاسۋ ۇستاحاناسى. عيماراتحانا، مازار، كەرۋەن ساراي.
[20] تاسبيح – 1. حاقتىڭ كيەلى، پاك، ونىڭ بۇكىل نۇقساندىقتاردان تازا ەكەندىگىن تىلگە كەلتىرۋ; 2. وسى ماقساتتا «ءسۇبھاناللاح» زىكىرىن ايتۋ; 3. تاريقاتتاعىلاردىڭ بەلگىلى ساندىق مولشەردە «ءسۇبھاناللاح» زىكىرىن قايتالاۋى. تاسبيح – زاتتاردىڭ اللانى زىكىر ەتۋىن جانە ۇلىلىعىن «ەستۋ» ماقامى بولىپ تابىلادى.
[21] زاۋق – ءلاززات، ءدام تاتۋ ماعىنالارىنا كەلەدى، ياعني رۋحاني ءلاززات. حاقتى ءحال ارقىلى مۋشاحادا ەتۋدىڭ ءبىرىنشى دارەجەسىن زاۋق دەيدى.
[22] كۋبرا الەم – ۇلكەن الەم دەگەندى بىلدىرەدى. سىرت كورىنىستە ۇلكەن الەم – تابيعات، كىشى الەم – ادام. شىن مانىندە تابيعات ادامدا ساقتاۋلى. ادام سىرتتاي كىشى بولعانمەن اقيقاتىندا ۇلكەن الەم بولىپ تابىلادى.
[23] سۋعرا الەمى – كىشى الەم ماعىناسىندا، كىشى الەم – ادام.
[24] حاكيم اتا (سۇلەيمەن باقىرعاني) – ياساۋي شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى. ءياساۋيدىڭ ءجون سىلتەۋىمەن حورەزمدە ۇستازدىق ەتكەن. ح.582/م.1186-7 جىلى قايتىس بولعان. اققورعاندا جەرلەنگەن دەگەن دەرەك بار (قازىرگى قىزىلوردا وبل. جاڭاقورعان اۋد.).
[25] زەڭگى اتا – تۋىپ-وسكەن جەرى شاش (قازىرگى تاشكەنت). كاسىبى – سيىر باعۋ. وعان قازاقتار سيىر اتاسى زەڭگى بابا دەيدى. ح.656/م.1258-9 جىلى قايتىس بولعان.
[26] ۋاجد – تابۋ، بارلىق، بولمىس، قۋانىش دەگەنگە كەلەدى. سوپىلىقتا ەكستاز، ءمۇريدتىڭ ەشقانداي ۇمتىلىس، تىرىسۋ ارەكەتىنسىز، جۇرەگىنە كەلگەن شابىت سەزىم، قۇدايلىق نۇر ت.ب. سوپىلىقتا ۋاجدتىڭ ەڭ جوعارعى ءحالى – حاقتى تابۋ، وندا جوق بولۋ، وعان قاۋىشۋ دەگەندى بىلدىرەدى. (
[27] فايز – «اسىپ-تاسۋ» دەگەنگە كەلەدى. سوپىلىقتا اللا تاراپىنان ءمۇريدتىڭ (ساليكتىڭ) كوڭىلىنە قۇدايلىق نۇردىڭ اعۋى، اسەر بەرۋى.
[28] ساكر – ماس بولۋ، ءوزىن جوعالتۋ دەگەن ماعىنادا. سوپىلىقتا جۇرەككە كەلگەن قۇدايلىق نۇر، شابىت ايانداردىڭ اسەرىنەن ءمۇريدتىڭ سەزىمىنەن ايىرىلىپ، جوقتىق حالىنە ءتۇسۋىن ايتادى. بۇل ءحالدىڭ، ياعني ساكردىڭ ءانتونيمى ايىعۋدى بىلدىرەتىن ساحي-ءحالى. ساكر ءحالى ءمۇريد اللانىڭ جامالىن (ديدارىن) كورگەن كەزدە پايدا بولادى. سول كەزدە رۋح راقاتقا باتىپ، كوڭىل ماس بولادى. ماس بولۋ مەتافورالىق اۋىسپالى رۋحاني ەلتۋ ماعىنادا قولدانىلادى.
[29] عايىپ ماقامى – سوپىلىقتا سەزىم ورگاندارى مەن اقىل ارقىلى تانۋعا بولمايتىن بولمىستار الەمى.
[30] تاجاللي – پايدا بولۋ، كورىنۋ ماعىناسىندا. سوپىلىقتا عايىپتان كەلگەن، قالبى پايدا بولعان نۇرلار. (يبن ارابي، كاشاني، تاريفات) كورىنبەيتىن الەمنىڭ ادام كوڭىلىندە كورىنۋىن تاجاللي دەيدى.
[31] ءۇش ءجۇز تامىر – ءمۇريدتىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىعىن، رۋح سارايىن تانۋ، ءبىلۋ.
[32] يرادات ەتۋ – ياعني يرادا. قازاقشا «قالاۋ»، «تالاپ ەتۋ» ماعىناسىندا. سوپىلىقتا ا) حاقيقاتتىڭ ۇندەۋىنە ساي جاۋاپ بەرۋدى قالايتىن قالبتەگى (كوڭىلدەگى) ماحاببات وتى مەن جالىنى (يبن ارابي، كاشاني); ب) ءناپسى، ونىڭ قالاۋىنان، ايتقانىن باسقا جولعا، ياعني حاقتىڭ ريزاسىندا جونەلتۋ; ۆ) ءناپسىنىڭ ايتقانىنان ەمەس، حاقتىڭ بۇيرىقتارىن ورىنداۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
[33] اللانىڭ نازارگاحى – جۇرەك، كوڭىل، سىر، كوكىرەك، رۋح بۇلار قالبتىڭ جەتى ەرەكشەلىگى.
[34] بيد’ات – يسلام تەرمينولوگياسىندا دىنگە كەيىننەن كىرگەن بوتەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى. سوپىلىقتا تاريقاتقا كەيىننەن ارالاسقان ادەتتەر. سوپىلىقتا تاريقاتقا بوتەن ادەتتەردىڭ كىرمەۋىنە وتە قاتتى تىيىم سالىنعان.
[35] حالاۋات پەن لءاززات – ترانستسەندەنتالدىق ماعىناسى ەلتۋ.
[36] كاشفۋ‘ل قۋبۋر – ءبىر اۋليەنىڭ مازارداعى ولىلەردىڭ و الەمدەگى حالدەرىن ءبىلۋى.
[37] كاشفۋ‘ل قۋلۋب – ءبىر اۋليەنىڭ وزگەلەردىڭ كوڭىلىندەگى، ويىنداعى نارسەلەردى ءبىلۋى. ياعني قۇپيالى نارسەنى اشكەرەلەۋ، پەردەنىڭ اشىلۋى دەگەن ماعىنادا.
[38] دەرماندەلىك – شاراسىزدىق ءحال.
[39] اسي-يسيان – قارسىلىق، كوتەرىلىس دەگەن ءسوز. سوپىلىقتا مويىنسىنباۋدى بىلدىرەدى.
[40] ءتاۋبا، 9/80.
[41] ياقين – ءدال ابسوليۋتتىك تانىم، كۇمانسىز، شەكسىز شىنايى شىندىق، اقيقات.
[42] يسم-ۋل ياقين – ياقيننىڭ ءمان»، زاتى، ءوزى دەگەندى بىلدىرەدى. ياساۋي ياقيننىڭ ءوز مانىنە جەتۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى.
[43] راسم-ۋل ياقين – ياقيننىڭ بەلگى بەرۋى، كورىنىس بەرۋى، پايدا بولۋىن بىلدىرەتىن ساپالىق ەرەكشەلىكتەر.
[44] يلم-ۋل ياقين – ءبىر نارسە جايلى حابارعا سۇيەنگەن تانىم، مىسالى شاريعات ۇكىمدەرى جايلى انىق تانىم – ءبىلىم، مۋكاشافا، كاشف حالىندە اقيقات نۇرىنىڭ (تاجاللي) كورىنىس بەرۋى.
[45] اين-ۋل ياقين – ءوز كوزىمەن كۋا بولعان ياقين. تانىم قالبتىڭ مۋشاحادا جولىمەن حاققا ياحداتتى كورۋى.
[46] حاقق-ۋل ياقين – ءبىر نارسەنى كورىپ، تاتۋ ءوز رۋحى مەن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ابسوليۋتتىك تانىمعا ۇلاسۋ دەگەن ءسوز. حاقتىڭ ءوز اقيقاتى; ساليقتىڭ تەك قانا ءىلىم جولىمەن ەمەس، سونىمەن بىرگە ءحال-مۋشاحادا ارقىلى حاقتا ءپاني جانە حاقپەن بىرگە باقي بولۋى.
[47] حاقيقات-ۋل حاقق-يل ياقين – حاققا ال-ياقيننىڭ ءوزى، ءمانى، سىرى دەگەن ءسوز.
[48] اللاھ-ۋل حاقق-يل ياقين – حاققا ال-ياقيننىڭ ءمانى، سىرى، اللا تاعالا – حاقيقاتتاردىڭ حاقيقاتى، احادياتتىڭ زاتى، ياعني بىرلىكتىڭ ءوزى.
[49] انكابۋت، 29/69.
قازىرگى حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە لايىقتاعان زىكىريا جانداربەك، ت.ع.ك.
Abai.kz
