Júma, 30 Qantar 2026
Bilgenge marjan 273 0 pikir 30 Qantar, 2026 saghat 13:35

Altay qazaqtarynyng qonys jótkeu tarihy

Suret: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

1860 jyldardyng sonynda bastalghan Altay qazaqtarynyng Tәnirtaugha , Tarbaghataygha kóshi – Qazaq handyghynyng joyyluyna baylanysty Reseyding shyghysqa irge keneytui, Sini imperiyasynyng qúldyrauyna baylanysty bolghan. Sonymen qatar jonghar handyghynyng joyyluyna baylanysty qazaqtardyng beybit ómiri, halyq sanynyng qauryt ósuinede baylanysty bolyp tabylady.  Osy kósh nәtiyjesinde qazyrgi kýnde 300-450 myng qazaq qonystanghan Tәnirtau aimaghy yaghny Sanjy oblysy, Ýrimji many men Barkól audany qazaqtary qalyptasty, 18 ghasyrdyng ortasynnan keyingi Altaygha kóshti Qojabergen batyr men Er Jәnibek bastasa, bir ghasyrdan keyin Tәnirtaugha kóshude kóshting negizgi tobyn Bóke batyr Jyrghalanúly bastady.

1864 jylghy eki imperiyanyng kelisiminen búryn abaq kereylerding nedauyr bóligi qazirgi Abay oblysy men Shyghys Qazaqstannyng shyghysyndaghy jerlerdi qonystanghan bolatyn. Jonghar hagndyghy qúlaghan song abaq kereyler shyghysqa qaray kóshkeni mәlim, osy kóshting  jetekshileri Qojabergen batyr men Jәnibek batyr boldy. Jәnibek batyr turaly I. G. Andreev mynaday mәlimet beredi: «Tatarsk stasasynan Ertis ózeni boyy Acharnsk bekinisine deyin kerey bolysynyng iyelikteri, kereylerding jetekshisi Yaniybek(Jәnibek)». (1) Osy kósh 1770 jyldary Zaysan kóli, Altay tauyna jetken. Jәnibek batyr Altay-Sauyrdaghy torghauyt-Dórbitti jenip torghauyt hanynyng Kóke degen qyzyn alady, ony ýsh ay iyemdenip Saniyaz tórege beredi(2) . Abaq kereyding az bóligi Jetisu jerindede qalyp qoyghan, sherushi Baytaylaq batyrdyng tuyna talasqan bir úly naghashylary jalayyrlargha ketip qalady. 1822- jyly qazaq handyghy joyylghan song Resey biyligi kýsheydi, 1785 jyldan bastap abaq kereyge tóre bolghan Kógeday men Saniyaz qly Qambar ara jer talasy kýsheyedi. Zaysan ónirine talasqan Qambar tóre Saniyaz úly Tәuke bala atty batyryn júmsap u jaghylghan soyylmen Kógnday tóreni úrady, Kógeday jylgha jetpey qaytys bolyp onyng qún dauy Ile generalyna deyin jetedi. Qambar tóre Manyraq tauyn jastaban ruynan zorlyqpen tartyp alady, olar Altaygha jane Tarbaghataygha auady.

«1825 jyly Resey Semey ónirindegi qazaqtardy ózine baghyndyrdy. Búdan búryn shyghysta Búlghyn, Shingilden batysta Zaysan kóli, Naryn ózenine deyingi aumaq abaq kerey eli jasap kele jatqan aumaq edi.»(3) 1822 jyly orta jýzde handyq biylik joyylghan song Resey jalghasty shyghysqa enteley týsti. Qazaq dalasynyng shyghysynda 1822 jylgha deyin tolyq qandy qazaq handyghyna , syrttay Sinige baghynghan qazaq rulary endigi jerde Resey bodandyghyn moyynday bastady. Nayman rularynyng bir bóligi, kereyding ýlken bir tarmaghy bolghan abaq kereyler, alban-suanyng qomaqty bóligi, uaqtyng az bóligi Sinige búryn sóz jýzinde bodanbyz dese endigi jerde resmy týrde bodan boldy. 1830 jyldary orys okrugtarynyng qúryluyna narazy bolghan qazaqtar kóship ketken, mysaly: Ayakóz jane Kókpekti qazaqtary Qytaygha kóship ketken(4). 1844 jylgha kelgende Kókpektide abaq kerey qalmaghan, onda 11 bolystyng ishinde siban kerey bolysy ghana qalghan(5). Jastaban ruy Qarqaraly syrtqy okrugine qaradyda jiyny 1045 ýy 5-6 myng adam boldy.1909 er, 1855 әiel, 56212 qoy, 15686 jylqy, 2781 siyr bolghan. Keyin ósip 2477 ýy 10361 adamgha jetken.(6). Semeyge qaraghan qazaqtardanda biraz adamdar qytaygha kóshken, Semeydegi qazaqtyng 41% nayman, 32 % tobyqty, 19% uaq, 6% ashamayly kerey bolghan(7).  Olardyng birizi Tarbaghatay aimaghyna auyp barghan.

19 ghasyrdyng ortasynda Resey imperiyasyna qarasty qazaq bolystarynda kereyler 13 bolys el bolghan. Onyng 4 bolysy Petropavlda, 2 bolysy Aqmolada, 2 bolysy Ombyda, 1 bolysy Kókshetauda, 1 bolysy Shúbartauda, 1 bolysy Semeyde, 1 bolysy Zaysanda túrghan.(8). Olar 1897 jyly 100 mynnan asqan, osy jyly tútas Resey imperiyasynda 4 million 84 myng qazaq bar edi, al Qytay men Mongholiyada kemi 250 myng qazaq bolghan.

1860 jyldary Zaysan kóli atyrabyda Resey biyligine ótti, 1760 jyldardan beri osy mandy mekendep kelgen abaq kereyler jappay Reseyge baghynghysy kelmey Sini teritoriyasyna kóshe bastaydy. «1864 jyly Ajy súltan 1000 ýidi bastap Zaysannan auyp Jemeneyding Sauyr tauyna kóship barady. (9)

1864 jyly qyrkýiekte Reseyding Babukov, Zaharov bastaghan 600 qúraldy әskeri Sini úlyqtaryn qaruly kýshpen qorqytyp kelissózge kóndirmek bolady. Qazaqnda Uliyastay generaly Ming Y eki jaqtyng «Qytay-Resey batys soltýstik shegarany aiyru kelisimin» ne qool qoydy. 1869 jyly eki imperiyanyng «Qobda shegara kelisimi», «Uliyastay shegara kelisimi», «Tarbaghatay shegara kelisimi» qatarly kelisimderden keyin Resey kóp jerdi ózine qaratty(10). Osy shegara kelisimderinen keyin Qazaqstannyng Zaysan, Marqakól, Kýrshim, Katonqaraghay audandarynan 5-6 myng ýy 1864-1884 jyldary Qytay betke kóshuge mәjbýr boldy, olar Altay betine simaghan song Tarbaghatay, Qobda, Sanjy, Barkólge kóshu tolqyny bastaldy. Osylaysha Shyghys Qazaqstanda Zaysanda kendirling bolysynda negizinen, Maghyraq, Kókpekti bolsynda azyraq abaq kerey, al Qarqaraly uezine qarasty Shúbartauda bir bolys, ózgelerin qosqanda 3 bolystay el qalyp qoyady. Semey uezindede azdaghan el shәshirap qalady. «Zaysan manynan kóshken 100 ýy kerey kóshe-kóshe Morigha deyin bardy(11) «Zaysan manynan kóshken 100 ýy kerey elinen Kýrenqabaq Kýrtúly bastaghan 100 ýy Manasqa baryp qonystandy. (12) Altaydan jer audarghan basqada kóshterden 200-300 ýy Morigha barghan(jyly belgisiz) . Qareke sheshen men Qalmaqbay bastaghanmalshylar Manasqa baryp qonystanghan. Atalbay, Sashqal qajy bastaghan 155-200 ýide Manasqa kóship barghan. Onan taghy Bútabay bastaghan elde Altaydan Jemsarygha auyp barghan. 1878 jyly Úlingir ózenining orta agharynda Semey oblysy Óskemen uezinen qytaygha qashyp kelgen qyrghyzdar(qazaqtar) mekendedi. Olar 1800 otbasy kóship ótti.(13) Osylaysha Óskemen, Zaysan uezderinde abaq kereyding az bólimi qaldy. Óskemende abaq kereyding 140 shanyraghy bolghan, olar Tomsk guberniyasyna qarasty kazak-orys qonystarynyng jerlerin jalgha alghan.(14) 1885 jyly Altaydan aughan el Qútybi, Sanjy, Boghdagha(Fukan) onan ary Jemsarygha deyin bardy. (15) Desede búl kóshterding kólemi shaghyn bolatyn,  onyng ýstine sol dәuirde Sini ýkimeti qazaqtardy Altay, Tarbaghatay, Ileden ózge ónirge baryp mal baghuyn shektegendikten olar úzaq túra almaghan.

Mongholiyagha kósh

1868 jyly (Tundjy biyligining jetinshi jyly) Buryltoghayda (qazirgi Fuhay okrugining ainalasyndaghy aimaq) isterdi basqaratyn uәzir qysqa merzimge taghayyndaldy, biraq búl lauazym kelesi jyly kýshin joydy.(16) Qobda betke eng alghash abaq kereyding sherushi, jәntekey eki ruy kelgen. Jәntekey Elesh Ayytqúlúly, Kóbesh Ayytbayúly, Samarqan auyldary kelse; Sherushi Kәribay, Yrysbay auyldary 1867 jyly Qobda betke kóship baryp, 1869 jyldardan bastap mekendep qalghan.»(17) Qyzyl ayaq shapqynshylyghy kezinde Ajy tóre qyzylayaqtrgha mal jiyp bermek bolghanda Qojamjar tóre men Jylqyshy mal beruden bas tartady. Ajy zorlap almaq bolghanda elin bastap Qobdagha kóship ketedi(18) «1870 jyly sherushi ruynan Jylqyshy, bazarqúl ruynan Kóbesh jiyny 400 den astam ýidi bastap Mongholiyagha kóship ketti... 1890 jyly qaraqas, molqy, shybarayghyr rularynanda bir bólim el Qobdagha kóship ketti». (19). Búdan keyin jәdik, iyteli rularyda auyp barghan. 1880- jyly qoyan jyly Altay betinde auyr jút bolady, búlda kóp elding malyn aman saqtap qalu ýshin kóshuine sebep bolady. Osy jyly jútqa úshyraghan jyly bir baydyng mynaday óleni bolghan eken:

Shirkin-ay qoyan jylghy biyelerim,

Bosaydy senderdi oilap jýielerim.

Jer qayysqan bar malym jútqa kettin,

Artynda kedey boldy-au iyelerin.

Shirkin-ay qoyan jylghy aighyrlarym,

As ishpey ýsh kýn, ýsh týn qayghyrghanym.

Jetkisiz aidap júrtqa qayran malym,

Bәrinen bir-aq jylda aiyrylghanym.

Shirkin-ay qoyan jylghy qúr atym-ay,

Alysty jaqyn qylghan quatym-ay.

Kórgen týstey kózimnen ghayyp boldyn,

Azyraq kónil aulap túra túrmay (20). 1880 jyly Jylqyshy, Barlam bastap 1000 ýy Qobdagha(Qazirgi Bayanólgeyge) ótip ketti. (21) Demek jylqyshy bastaghan el 1867 jyly 400 týtin aldynala kóshken, al 1880 jyly Jylqyshy  1000 ýidi kóshirip әketken dese shyndyqqa jaqynday týsetin synayly. Qobda betke kóshuge  1760-1860 jyldargha deyingi halyq sanynyng artuy, mal órisining tarayuy, 1864-1883 jyldaoda Shyghys Qazaqstannan kelgen neshe myng otbasynyng keluine baylanysty tipti de óris- qonystyng tarayuy basty sebep boldy. Al sol kezdegi qyzyl ayaq shapqyny qosymsha sebep boldy deuge bolady.

Qyzyl ayaq shapqyny

1780 jyldary Abylay han qaytys bolghan song qazaq handyghynyng qúldyraghany siyaqty  1780 jyldardan bastap Sini imperiyasy biyliginde paraqorlyq asqynyp shiriktesip qúldyray bastaydy. 1840 jyly Angliya men aradaghy «apin soghysy» ynda jenilip mýlde qúldyraugha betalady. 1851 jyly hristiyannyng bir sektasy bolghan «Taypiyn» kóterilisi bastalyp 1864 jyly ayaqtalady. Al 1864 jyldan bastap Ishki qytaydaghy dúnghandardyng kóterilisi bastalyp 40 million adam soghysta qyrylady. Sin әuletining Tunchjy biyligi kezinde Shynjannyng әrtýrli bólikterinde kóterilister bastaldy. Tunchjiyding ýshinshi jylynyng qazan aiynda (1864) Qúljanyng әkim begi әkim bek Abdullusu (Abdulshule dep te audarylady) úighyr taranshy auyl túrghyndarynyng kóterilisin basqaryp, Qúlja qalasyn basyp aldy. Qarasha aiynda kóterilisting basshylyghyn qyzmetinen bosatylghan әkim bek Qúljany basyp alyp, «taranshy súltanatyn» qúrdy. Qúljadan qashqan әskerler qashyp Tarbaghataygha barady, olar Mayly-Barlyq tauyn mekendegen qyzay elin shauyp, qyzaylar Búratala, Jyn, Shihugha auyp ketedi, onan ary Jәiirdaghy qalmaqty shabady, qashqan qalmaqtar Altaygha barady. Olar Altayda binreshe jyl túryp qaytadan Tarbaghataygha ketken. Olar Altay elining keng qoltyq meymandostyghyna riza bolyp auyl aqsaqaldaryna bylay degen eken: « Biz kerey elining ishine kelip es jiyp etek japtyq. Altay tauynyng jazy jaqsy-aq eken, biraq qysy qatty, mal otarlatyp jyl boyy ýy betin kórmeytinder kóp eken. Bizding Tarbaghatayda Qúlystay degen ózen bar, shapsang pishen, salsang egin. Oiy balyq, qyry kiyik Mayly-Jәiir degen tau bar, jazy jәilau, qysy qystau. Soghan kóship baryndar, aghayyn bolyp óteyik» degen eken.(22)

Qyzyl ayaqtar1867 jyly Altaydyng Buryltoghayyna jetip Jylykól boyyna kelip halyqty búlap-talaydy. Olardyng basshysy Jang Go, Jang Saylar Sauyrgha adam jiberip Ajy tórege: « Biz Sini ýkimetining Ile-Tarbaghataydan kele jatqan әskerimiz, Qobdagha ketip baramyz. Altay elimen jaulaspaymyz, tek bizge at-kólik, azyq kómek etsenizder, ayaldamay Qobdagha asyp ketemiz» deydi. Ajy tóre kereyden 10000 qoy, 1000 kesek kiyiz, 1000 at, 1000 ógiz jinap bermek bolady. Osy shapqynshylar sózinde túrmay Altay elin ýzdiksiz shabady, Ertis boyynda Qúlanbay ruyn qyrghyndaydy. Sydyqay batyr, Dalay mergender bastaghan elding jasaghynan jenilip Sauyrgha baryp esaghasy, qazybek, shybarayghyr, elkeldi auyldaryn shabady.  Qyzylayaqqa qarsy soghysqa Dalay mergen, Dәrken batyr, Qarymbek batyrlar qol bastaydy. Soghysta Qarymbek, Qúiqalaq, Bitiken, Balapan batyrlar oqqa úshady. Kóbesh batyr atqa qonghan song el dýr qozghalyp attanadyda qyzyl ayaqtardy qan-josa etip qyryp Qobdagha asyrady(23)

Tarbaghataygha aughan el

Altay qazaqtary 1868-1888 jyldary Tarbaghataydyng Mayly-Jәiir, Barlyq taularyna (Toly, Shaghantoghay audandary), onan ary Tәnirtaudyng Erenqabyrgha(Shihu, Sauan audandary) kóship barady. Tarbaghataygha kóshken elding kóbi Zaysan óniri men oghan irgeles Altaydyng Jemeney audanynan bolatyn. Zaysan ónirine ol kezde Resey sayasaty jýrilip onda otyrghan elge Sini imperiyasynyng salyghymen qatar Reseyding salyghy qabattasyp elge auyr tiygen. Sonymen qatar abaq kerey tóresi Ajynyng ozbyr qylyqtaryda sebep bolghan. Ajy óte qúsbegi adam bolghan, el ishinde qolyna qyran qús týskender , nemese jýiirik qúnan shyqsa ony Ajygha sybagha retinde aparu kerek bolady eken. Búghybay degen ataqty sayatshy kisi bolyp әlde neshe ret qyran bolatyn býrkit balapandaryn Ajygha beripti. Aqyry bir kýni toryna shúbar qúiryq qyran týsedi, ony Ajy estip qashan әkeler eken dep kýtsede әkelmepti. Aqyry kýder ýzip әkeluge adam jiberse Búghybay: «Ajygha qús kerek bolsa maghanda kerek, búrynda talay qús alghan solda jeter!»- dep qysqa qayyrypty. Sodan bastap Ajy ony jau sanapty, onan bir kýni bir jiylysta Ajymen Búghybay birge otyryp qalady, qyran qús jәili әngime shyghyp Ajy qyran qús turaly aiytqandary Búghybaydyng aiytqanynan tómen bolyp qaladyda ishi qyj-qyj qaynap jýredi. Búghybaymen rulas Temir degen adam alman alghaly kelgen orys saldatyn sabap, shynjyrlap baylap tastap eldi shoshytady. El bolyp toqtatyp saldatqa mal berip auyzyn alady. Barqynyng әuliyesi, batyry Múqy degen kisining úly Kóben qúnanyn bәigege qosqanda , Kóken biyding balasynyng qúnany ekeui qatar kelipti, kereshilerding aitysynsha Kóbenning qúnanynyng basy ozyp kelgen eken. Oghan Kókenning úly boybermegen song tóbeles shyghyp Kóben aldymen qamshy siltep ony basqa tartyp jiberedi. Aqyry ýlken dau bolyp ketedi. Onymen qosa Ajy Múqyny orystyng jylqysyn úrlady dep Semey týrmesine japqyzady, tuystary tólem berip jýrip shygharyp alady. Sol kezde atantay ruynan Topay degen adamda bir jiynda Ajygha qarsy sóz aitady, osylaysha Múqy, Topay, Temir, Búghybay Ajy tórening jaularyna ainalady, Ajy olardy oryspen qalmaqtan jasaq әkelip kózderin joymaq bolady, ony aldynala sezgen olar ózderine qarasty elderin bastap Mayly-Jәiirgha auady.

«Toly audany tarihy materiyaly», 1- kitabynda abaq kereylerding Mayly-Jәiirgha kóshui  1868- jyly Múqy, Topay, Temir, Búghybay qatarly tórt adam bastaghan, 72 auyl 350-400 ýy dep kórsetilgen. Taghybir derekte: «1872 jyly Múqy, Topay, Temir, Búghybay bastaghan 72 auyl,  400 den artyq ýy Tarbaghataydy betke alyp audy.  1873 jyly Mayly-Jәiirgha baryp toqtady. Kelesi jyly jastaban ruynan Eset, Atantay ruynan Saudabaylar 300 ýidi bastap Mayly-Jәiirgha barghan. Osy elden keyin 1876 jyly sherushi ruynan Kәribay sherushi rularyn bastap Mayly-Jәiirgha barghan»- delinedi. (24) Qajynaby búl kóshti 1870 jyly dep kórsetedi (25) 1867 jyly Altaydaghy barqy ruynyng ru basylary Múqy, Topay qatarlylar  350 ýidi bastap Tarbaghataydyng Jәiir tauyna kóshti(26). Múqy 1888 jyly qaytys bolghan, onyng qúlyptasynda 1868 jyly auyp keldi dep jazypty, sonda Sauyrdan 1867 jyly auyp, Qobyqty qystap 1868 jyly Mayly-Jәiirgha kelgen bolady. Olar Aldyn-ala jer shalghan kezde Mayly-Barlyqtaghy qyzay eli auyp ketip bos jatypty. Osy aughan el barqy, atantay ruylaryn negiz etken, taghy Múqynyng qayyn júrty sherushi Jýzbay baydyng auyly bar eken. Múqylarmen birge aumaq bolghan atantay  Saudabaydyng әkesi auru bolghandyqtan kóshpey qalady, kóp úzamay qaytys bolady, kelesi jyly asyn bergen song dosy jastaban Esetti ertip jastaban, atantay t.b rulardan 300 ýidi bastap 1869 jyly Mayly-Jәiirgha kelipti. Búlar Zaysan jane Jemeney jerlerinen auyp kelgender edi. Olarmen birge uaqtardan 200 ýy Jәiirgha auyp kelgen.

Múqylardyng kóshinen keyin segiz jyl ótkende  Altaydyng Buyrshyn audanyn mekendegen sherushi  elinen Kәribay Balabayúly bastaghan 150 dey sherushi ruyn negiz etken el Mayly-Jәiirgha barady. Kәribaydyng әkesi Balabay әsili Ajynyng aqylshysy eken, Ajynyng hanymy Áben Balabaydyng nemere qaryndasy bolatyn. 1867 jylghy kóshte Balabay kóshting artynan qughynshy bolyp barypty. Alayda Ajy sol jyly ólgen song sherushining qaq jarymy Qobda betke aughanda Kәribay ermey qoyypty. 1875 jyly jazatayym óz inisimen egeste inisi jaralanyp qaytys bolady, búl «tórt bi- tóre» aldyna jetken ýlken daugha ainalady, tórt biyding niyetin týsingen Balabay auyp ketudi jón sanaydy. Osylaysha Kәribay bastaghan el Altaydan 1875 jyly auyp, 1876 jyly Mayly-Jәiirgha jetedi.

1870-1880 jyldar shamasy Kókpekti-Kendirlikten Aman zәngi bastaghan 300 ýy merkite Mayly-Jәiirgha bet týzeydi(27) Búl elding jartysy Maylyda qalyp qalghany Erenqabyrghagha mekendeydi. Derekterde Jәnibek batyr auyly bolghan jәilau-sary rulary elding eng sonynan kóship Maylygha kelgen, az bólimi Maylyda qalyp kóbi Sauan audanyna ótken.(28). Taghy jәntekeyding esdәulet degen atasyda Zaysannan  kóship(kóshken jyly belgisiz) Maylygha kelgen, olar qonghan say әli kýnge «Esdәulet say» dep atalady.  Olar Sauangha baryp túraqtaydyda bir toby Ýrimji,  Sanjy, Barkólge ketedi.

Mayly- Jәiirgha 1868-1883 jylgha deyin jiyny 1200 den asa ýy , 6000 nan asa adam auyp barady. 1884 jyly Shynjang provinsiya bolyp qúrylghanda osy kereyler bir ýkirday(bolys), alty zәngi el bolady. Barqygha bazar, jantas-botaqaragha  -Isa, atantaygha-Saudabay, sherushige-Kәribay, jastabangha- Eset, merkitke- Bólkendik zәngi bolady. 1884 jyldan keyn Zaysannan Mamyrbek tóre, jәdik Qanay, qaraqas Júmaghúl eli keledi, Qabadaghy shybarayghyrlardan bir bólim el keledide , osy rular bir zәngi bolady. 1893 jyly Mamyrbek Mayly-Jәiir-Barlyqty mekendegen kereylerge ýkirday bolady. 1912 jyly Sini qúlaghannan keyin Kóben bastaghan el iyeleri saylam arqyly el basqaru kerek dep onyng qoldaushylary- «jana», Mamyrbekti qoldaushylar- «kóne» dep bólinip eki jaq soghysyp eki adam óledi, aqyry Mamyrbek Sauyrgha baryp jarty jyl panalaydy, osy ýlken daudy Altay biylerimen Jәke by kelip bitiredi. Osydan keyin atantay Qyryqbay 1913-1914 jyldary ýkirday bolsa, Shókibay Kәribayúly 1914-1917 jyldary ýkirday bolady. 1918 jyly Mamyrbekting úly qyzyr Tarbaghatay әmbisyna toghyz jamby berip ýkirdaylyqty alady, onymen saylamgha týsip jenilgen barqy Týsip Bozanúly sol jyly 300 den artyq barqy, qaraqas rularyn bastap Sauan-Manasqa auady. Aytulargha qaraghanda sol jyly ýlken jút bolady, Kóben batyr qaytys bolyp , onyng 800 jylqysy sol jyly jútta qyryladyda jalghyz aighyry qalypty. Búdan kóshke jút yaghny qar apatyda sebep bolghanyn kóremiz. 1935 jyly barqy Qaliybek Rayymbekúlyda óz tuystarymen Sauangha auyp ketedi.  Qyzyr 1918-1930 jyldary el biylese; Onan keyin barqy Áseyinghazy 1931-1937 jyldary el basqarady; Onan keyin tóre Omar Raqyshúly 1937-1941 jyldary el basqaryp , 1941 jyly Ýrimjige shaqyrtylyp sonda týrmede óledi. Onan keyin sherushi Manghyl Kólbayúly 1942-1945 jyldary el basqarady. Osy kereyler 1870 jyldan bastap beybit ómir sýrip sany eselep ósip qazirgi kýnde 130-200 myngha deyin jetip otyr. Osy elding tynysh boluyna 1883-1945 ke deyin el sany 3-4 ese kóbeysede bir ýkirday , jeti zәngi týzimining ózgermeui, salyqtyng túraqty boluy, el basshylaryn saylau arqyly shygharuy sebep bolghan deuge negiz bar.

Sanjygha aughan el

Tәnirtaudyng teriskeyindegi Sanjy dep atalatyn týrkining kóne júrty búryn «Besbalyq» atanghan. 1417 jylgha deyin qazaq rularyn negiz etken Mogholstannyng bir aimaghy edi. Oirattar basyp alghannan keyin qazaq rulary batysqa aughan bolatyn. Jongharlar joyylghannan keyin búl jer negizinen iyen jatqan bolatyn. Guansuy imperatorynyng biylik qúrghan on ekinshi jylynda (1886) Dihua prefekturasy Chjenidy okrugining qaramaghyndaghy Dihua okrugine (Ýrimji aimaghy) auystyryldy. Prefekturalyq ortalyq Dihua okruginde (qazirgi Ýrimshi qalasy jәne Ýrimshi okrugining keybir bólikteri) ornalasqan jәne bes okrugti basqardy. Guansuy imperatorynyng biylik qúrghan jiyrma toghyzynshy jylynda (1903) Fuiani okrugi prefekturadan bólinip qúryldy.

Osy iri aimaqqa qazaq kóshin Bóke Jyrghalanúly bastady. Bókening jas kezinde Kóktoghay-Shingil Qobda uanyna tike qaraytyn, ondaghy Sary Uannyng týiesin barymtalau oqighasyna baylanysty Bókege qughyn týsedi. (29) 1880 jyldary Shonjy Soltýstik Shynjandaghy manyzdy jol toraby, sauda ortalyghyna ainalady. 1885 jyly Shynjandy Lu Jintang degen qytay úlyq basqaratyn. Osylaysha Bóke Shonjydaghy tórt últtyng ishindegi qazaqtan shyqqan shaniya(Auyl bastyghy) bolady.  1883 jyldan búryn qazaqtardyng Altay, Tarbaghatay, Ileden ózge jerlerge baryp qonystanuyna tiym salynghan bolatyn. Tәnirtaudyng teriskeyi iyen jatatyn. Bókege bastapta 100 den asa ýy ghana erip kóshken. Bóke Lu Jintang generaldyng Shonjygha kelgenin paydalanyp ony qonaghasygha shaqyryp , kóp ang terilerin tartu etedi. Lu Jintang razy bolyp Bókeni Shondy manyndaghy qazaqtardyng zalyny etip taghayyndaydy.  Bókege erip barghan elding jaghydayy jaqsarghanyn, Shonjynyng saudaghada, malghada qolayly ekenin estip Altaydan kóp el aghyla bastaydy, sonyng biri qaraqas Mәntibay bolsa , biri sarbas Qaba degen kisi eken. Qaba 700 ýidi bastap Shonjygha kelip mal tóldetedi(30) 1890 jyly elkeldi-esdәulet ruynan Alghaday qajy bastaghan auyldar kóship kelip Shonjy, Ýrimji, Qútybigha qonystanady. 1895 jyly General Bókeni Ýrimjige shaqyryp qarakók tasy bar bas kiyim kiygizip, Erenqabyrgha, Boghda qazaqtaryna әmbi bolghanyn úqtyrady, talap boyynsha Bóke Michuan manyna kelip qonystanady.(31) Bókening turashyl, әdildigin estip Altay, Tarbaghataydan kóp el kóship keledi. Tarbaghatay әmbisi Mәten búdan alandap onyng ýstinen aryz jazady, ony Ýrimji úlyqtary elemegen song Pekinge aryz jazady. Sonan patshanyng «Ýrimji manyna qazaqtardyng mal baghuyna bolmaydy, malshylar týgel Tarbaghataygha kóshirilsin!»- Degen búiryghy keledi.(32)  Tarbaghataydan arnayy әsker keledi, olarmen soghys bolyp 9 adamyn óltirip Manastan ary quyp salady.  Bóke týrmege jabylyp alty ay jatady, shyqqan song generalgha jolyghyp « Ýrimji, Boghda, Erenqabyrgha qazaqtary eshqayda kóshpeydi, jәilau-qystaulary mekendegen auyldardyng iyeliginde bolady» -degen mór basylghan qaghaz alady(33)

1880 jyly Bóke bastaghan 300 ýy molqy, Qama bastaghan 700 ýy qaraqas, sarbas rulary ór Altaydan auyp kelgen song batysqa bettep qazirgi Sanjy-Ýrimji tóniregine mekendey bastaydy(34) « Bóke bastaghan Shingil, Kóktoghay audandarynan 1000 nan astam ýy 1883 jyly Boghda tauyna kóship bardy. Bóke onda Shaniya mәnsәbin alyp Altay biylerine salyq tapsyrudan bas tartty. Altay biyleri Ýrimjige aryz jazyp eldi qaytarudy, Bókeni ústaudy talap etti. (35). Bóke óte әdil, turashyl, joq-jitikke qarasqysh qayyrymdy adam bolghandyqtan, Altaydaghy el arasynda : «Bóke degen әdil by shyghypty, joq-jitikke qaraylasqysh eken, oghan auyp barghan el birneshe jylda bayyp ketipti»- degen sóz taraydyda kóshushiler kýn sanap kóbeye beredi.

1881 jyly Resey men Qytaydyng Ile aimaghyndaghy shekara mәselesin aiqyndaugha arnalghan kelisimi. Qytaydaghy músylmandar kóterilisining qol astyndaghy últ aimaqtaryna qanat jaiynan seskengen Resey 1871 jyly qazaq jerine jaqyn Ile aimaghyn basyp aldy. Qytay Shynjandaghy kóterilisti basqannan keyin Reseyge Ileni qaytaru turaly talap qoydy. Eki el arasyndaghy úzaqqa sozylghan diplomat. kelissózderden keyin 1881 jyly 12 aqpanda eki jaq Peterburg shartyna qol qoydy. Kelisim boyynsha orys әskerleri basyp alghan Ile aimaghy Qytay ýkimetining biyligine qaytaryldy, tek Sin ókimetining biyliginde qalghysy kelmeytinderdi ornalastyru ýshin degen jeleumen Resey Ilening batys bóligin iyemdendi. Ile halqyna bir jyl ishinde Reseyge dýnie mýlkimen kedergisiz qonys audarugha rúqsat berildi. Eki memleketting Ile aimaghyndaghy shekarasy Bejintaudan bastalyp, Qorghas óz-n boylay onyng Ilege qúyar túsyna deyin sozylyp, odan qazirgi Almaty oblysyndaghy Kóljat auylynyng shyghysyn orap ótip, ontýstikke qaray Úzynqarataugha deyin, al qalghan jeri 1884 jylghy Shәueshek kelisiminde kórsetilgen syzyqpen ótetin boldy. Alayda qazaqtardyng búrynghysynsha jaylau men qystaularyn auystyryp, kóship-qonyp jýrui Resey men Qytay shekarasynda biraz qiyndyqtar tughyzdy. Kelissózder barysynda patsha ókimeti “jerleri dúrys bólinbegen qazaq rulary tútasymen Resey bodandyghynda bolu kerek” ekendigin dәleldeu arqyly, Zaysan men Qara Ertis aumaghyndaghy shekarany Reseyding paydasyna qayta belgileuge qol jetkizdi. Shekara syzyghy Qara Ertisting Kýitin taularynan Sauyr jotalaryna qaray kesip ótetin boldy. Shegara bólingen song shegara manyndaghy elding qaysy eldi tandauyna bir jyl uaqyt beriledi. Osydan song Shyghys Qazaqstannan neshe myng otbasy Qytaygha qarasty jerlerge kóshedi.

Merkit eli Zaysan qalasy túrghan jerdi mekendep kelgen eken(36). 1884- jyly Jәke by bastaghan  myng ýy kereyler(merkit ruy) Zaysannan kóship Jemeneyding Lasty degen jerine kóship keledi.  Sonymen birge shybarayghyr ruynan mynday ýi, nayman ruynan mynday ýy Qaba audanyna ótken. Al myng ýidey kerey ata-mekenderin qimay Zaysan jerinde qalyp qoyady. Búl turaly sol el arasynda mynaday óleng taraghan:

Aq biydәi, qara biydәi, qyzyl biydәi,

Orysqa bodan boldyq jerdi qimay.

Qoy ýstine boz torghay júmyrtqalap,

Bolarma zaman qaytyp búrynghyday?»(37). Búlar kendirlik bolsyn qúrady.

Bóke batyr týrmege týskende inisi Shóke kelisken bir jolbarysty atyp alyp, onyng terisin tiri jolbarystay etip qatyryp Lu Jintang generalgha tartu etip, Bókeni bosatyp alady. Asqar Tatanayúly: «Bóke bastaghan elding kóshui 1883 jyly bastalghan... 1888 jyly Bóke Pekinge baramyn dep shyghyp ketedi...1890 jyly 400 ýidi bastap Tәnirtaudan asyp , Chaqylyqtan ótip  Sini әskerimen soghysyp qalady»(38) 1908 jyly Tiybettegi uәzir : «Qazaqtar tiybet jerine kirdi»- dep mәlimdegen(39) «Bóke batyr» atty dastanda  1880 jyly Bóke Altaydan 600 ýidi bastap aughan delinedi. On jyl kóship aqyry Tiybetten asyp Butan jerine baryp túraqtaghan (40)Búndaghy 600 ýy Altaydan shyqqan 600 ýy emes, qayta 1895 ten keyin Tәnirtaudan asyp Tiybetke barghan elding týtin sany. 1903 jyly Bóke bastaghan 300 ýy Tiybetke ótip ketti» (41) 1902 jyly Ile generaly Chang Gin Pekinge shaqyrylady, ol Altaydy basyp Qobda arqyly Pekinge barady eken. Altay elbasylary generaldy kýtip alyp , qyruar tartu úsynyp, Altay halqy atynan Pekinge tóte qarau turaly aryz jazyp, sonau syanluni patsha zamanynan beri derbes ómir sýryp kele jatqanyn aityp, osy aryzdy patshagha jetkizudi ótinedi. General oryndaugha uәde berip attanady. Osylaysha aryz patshagha jetip Altay Qobdadan bólinip Pekinge tóte qaraytyn bolady(42)

Bókening zamanynda Altay eli jappay auyp qaq jartysy osy Tәnirtaugha kelip mekendegen kórinedi. 1840 jyldary Altay kereyi 15 myng týtin 70-80 myng halyq bolsa,  1911 jyly 11517 týtin 59513 adam bolghan. Al 1919 jyly 7200 ýi, 36 myng qazaq qalghan. 1944 jyly qaytadan Altayda 63040 adam bolsa onyng 53352 qazaq bolghan(Kóktoghay, Shingildi qamty almaghan sanaq), 1946 jyly 78844 qazaq bolghan. (43)

1904 jyly (Guansu imperatorynyng biylik qúrghanynyng 30-shy jyly) Qobda әkimshilik uәziri qúrylyp, isterdi basqaru ýshin Chenhua(sarsýmbe) ghibadathanasyna (qazirgi Altay qalasy) kóshirildi, búl Qobda men Altaydy bóludi jýzege asyrdy. Búl Altay aimaghynyng resmy týrde qúryluynyng bastamasy boldy. 1906 jyly (Guansu imperatorynyng biylik qúrghanynyng 32-shi jyly) Qobdany bólu arqyly Altay aimaghy qúryldy, Sihen Altay әkimshilik ministri bolyp taghayyndaldy, ol Monghol Altayynyng Uryanhay, Jana Torghút jәne Jana Hoshut taypalaryn basqardy jәne Chenhua ghibadathanasynda (Qazirgi Altay qalasy) túrdy. (44) 1904 jyly tamyz aiynda Qobda is basqarushy uәziri Shy Hyng bylay deydi: «Altay qúlazyp qaldy, qazaqtardyng kóbi kóship Sanjy, Fukan, Manas, Qútybi, Ýrimji, Shonjy, Mori, Barkólge bardy»- degen.(45) «Bóke bastaghan qazaqtar Tiybetke auyp bardy. 1908 jyly Tiybette túratyn uәzir: «qazaqtar Tiybetke keldi»- dep mәlimdegen. (46). Bóke batyr ózi Pekinge aryzgha baryp rúhsat qaghaz әkelgen deydi, osydan song Tәnirtaugha barghan elge patshadan quu turaly parmen bolmaydy, osylaysha Shihudan-Barkólge deyingi aumaqqa qazaqtar erikti túra beretin boldy. Alayda Al onyng Tiybet asuyna Altay-Tarbaghatay úlyqtarynyng ishtarlyqpen japqan jalasy men aryzy sebep boldy. Ýitkeni Altaydaghy qazaqtyng qaq jarymy Tәnirtau baurayyna auyp ketken edi. Bóke Tiybet jerine auyp baryp , onda neshe jyl mekendep Tiybet jerinde auyryp óledi, arada apta ótpey ýkimetting qughynshy әskeri onyng qabyryn ashyp basyn kesip әketedide eldi aidap Ýrimjige әkeledi. Bókening basyn neshe kýn ilip qoyyp elge ses kórsetedi. Artynan eldi qayta Shingnlge kóshiredide Bókening basyn úlyna qaytaryp beredi, úly ony Shingilge aparyp jerleydi. Osylaysha Bóke batyrdyng denesi Tiybette, basy Altayda qalady.  20 ghasyrdyng basynyyda Altaydan taghyda tolassyz aughan elden 300-500 ýy auyp Morygha bardy, 200-300 ýy auyp Manasqa bardy(47)

1911 jyly Altaydy biylegen torghauyt Palto Sinuaninyng túsynda ol 12 abaq kereyge 12 tәiji qoyady, tәijige qaraytyn birde -eki ýkirday, ýkirdaygha qaraytyn 1-2 zalyn,  5-6 zәngi qoyyldy. Altay eli ortalyq ýkimetke tapsyratyn salyqtan tys gýnge myng qoy, tәiji ózine qarasty elden 400 qoy, ýkirday 100 qoy, zalyng 30 qoy, zәngi 20 qoy beruge mindetti boldy.  Palta taghy altay elinen 3000 týie, 3000 jylqy, 500 ógiz, 1000 siyr, 1000 qoy jinatyp alady. 1912- jyly Maylydaghy Kóben batyr men Mamyrbek tóre qaqtyghysyp, taghy Tarbaghatay әkimi Mәtenning qysymy bolyp Mamyrbek 40 adamymen Sauyrgha qashyp kelip panalaydy. Osy adamdardy kútu degendi jeleu etken Jenisqan tóre men tórt by taghyda elden 40000 qoy jinap alady(48) Jogharydaghy derekte tәiji ataghyn alghan adamdar mynalar: Shybarayghyrgha -Daby , Jәdikke Kәken(janatargha), Qylysh(Mәlikterge), merkitke- Qabyl, Jәntekeyde Ospan(Barqy t.b), Nәzir(Shaqabay), Ziya(Bazarqúl), Dәulktshe(shýiinshaly), Janymqan(Shaqabay), Qúliy(Molqy), Qalel(Qaraqas), Japar(IYteli), Buratay(Sarbas), Sýgirbay(Sherushi), Qasymbek(Nayman, jarboldy). Búdan búryn biyler men súltan tóre, qara biylerden ózge salyq jiyatyn mәnsapty bolmaghan. Mәnsapty kóbeygen song salyq kóbeyip elding kóshuine sebepting biri bolghan.

Osy jyly sinhay revolusiyasy tuylyp Sini imperiyasy ydyrap joyyladyda orynyna qytaylar biylikke kelip «Júnhua mingo» ýkimeti qúrylady. 1912 jyly preziydent saylamy bolyp oghan Altay uәkili retinde Zәkәriyabeysi men Baymolla baryp qaytady. Osydan song kerey tóresi Álenge han lauazymy beriledi(49) Osydan keyin Mamyrbek pen Jenisqan qúda bolady. Sauyrdaghy Qaly zәngi auyr salyqqa shydamay , Jaqyp әmbynyng shabarmanyn baylap Qútybi, Manas jaqqa kóship ketti.(50)

1917 jyly qazan revolusiyasynan keyin Kenester odaghynan aughan qazaqtardan kóp adam qytaygha ótedi. Mysaly Aqsuattan aughan el Tarbaghataygha kelgen, onan túraqtap túrmay Ýrimji manyna kelip mekendegen.

Mongholiyanyng tәuelsizdik aluy jane sonyng saldarynan elding kóshui

Suanidunnyng ýshinshi jylynyng shildesinde (1911), Syrtqy Mongholiyanyng tәuelsizdigin alghashqy jaqtaushysy bolghan Tushetu handyghynyng hanzadasy Handadorjy Reseyge delegasiya bastap baryp, Reseyden әskery qoldau aldy. Sinihay revolusiyasynan keyin Sin әuletining biyligi birtindep ydyrap, Handadorjy jәne basqalary derbestenuge oray keldi dep sendi. Qarasha aiynyng basynda Kulunda Tushetu handyghynyng kósemi jәne sol qanat tyl tuynyng jasaghy Chakdurjab basqarghan «Uaqytsha Halha isteri kensesi» qúryldy. 30 qarashada orys jәne monghol әskerleri Kulun isteri kensesin qorshap alyp, Sin armiyasyn qarusyzdandyryp, Kulun isteri ministri Sanduo men onyng ainalasyndaghylardy elden shygharyp jiberdi. 1 jeltoqsanda Mongholiya ýkimeti Sin әuletinen tәuelsizdigin jariyalady.[51] Múny bilgennen keyin Sin ýkimeti Kulungha jauapty ministr Penchuk Chelinge Kulundy tәuelsizdiginen bas tartugha kóndirudi súrap telegraf jiberdi. 21 jeltoqsanda Sin ýkimeti Beyjindegi sheshen handyghynyng kósemi Dorjy Paramdy jәne Kobdogha jauapty janadan taghayyndalghan ministr Guyfandy «Kulun oqighasyn tergeu ministrleri» etip taghayyndady. Alayda, orys jәne monghol taraptarynyng kedergilerine baylanysty missiya oryndalmady.(52) Handadorji, Chelin Chimit jәne basqa da hanzadalar men lamalar Syrtqy Mongholiyanyng segizinshi Jebsundambasy Hutuktudy Kulunda imperator etip taqqa otyrghyzdy. Jebsundambasy Kulunda taqqa otyrdy jәne «Bogd han» («Kýn imperatory» dep te audarylady), Gunday biylik ataghymen marapattaldy jәne «Úly Monghol memleketin» qúrdy.[53] 1912 jyldyng qantarynda Uliastaydaghy orys konsuly Zasagtu hany Sotnamblattangha kóterilis bastaugha kómektesti. Zasagtu hany Sin әuletining Uliastay generaly Kuyfangty, Uliastay ministri Rongendi jәne basqalardy quyp jiberudi búiyrdy jәne olargha «barlyq qoymalardy, kýmisti, atlasty, әskery kiyimderdi jәne t.b. jeti kýn ishinde monghol ministrine tapsyru jәne óz qarajattaryn elge oralugha dayyndau» merzimin berdi. Kuyfang kelisuden bas tartty, al orys konsulynyng kómegimen kazak atty әskerining toby Kuyfangty elden kýshtep shygharu ýshin jiberildi.(54) Mamyr aiynda Qara Lama Danbiszyanzan, Markserzab, Damdinsulun jәne Hayshani Syrtqy Monghol әskerlerin Qobdogha shabuyl jasaugha jiberdi. [55] Shynjang gubernatory Yan Szensini Qobdony qútqara almady, al qala qúlady.

Osy tústa Qobda qazaqtarynyng ishinde sherushining el iyesi Sýgirbay halqanyng qytaydy jengenine kýmәndanyp qytay úlyqtaryna hat jazady, al Qylang endigary qytaygha salyq tólemender degen bastama kóteredi.(56) Mongholiya tәuelsizdik alghan song Altay búryn Mongholiyagha qarasty jer qayta qosyp alu kerek dep basyp alugha әsker shygharady. Dәl osy oqighagha baylanysty osy jyly (1913) jyly Ór Altaydan Qalel(Qaraqas), Baqyray, Japar(iyteli), Buratay(sarbas) bastaghan rubasylar Shonjy, Mori, Barkólge kóship barady. Keyin Baqyray, Qalel, Japar bastaghan elder Altaygha qayttyda , Buratay bastaghan el Barkólde qalyp qaldy(57)1912- jyly Mongholiyanyng Jalama bastaghan әskeri Shingilge kirip olarmen atysta Saqari, Satanbay, Mәmila bastaghan 12 adam qaza tapty. El ýrkip Shonjy men Morigha, Barkólge bardy.  Jalama Qobda qazaghyn soltýstikke aidap qarsylasqan qaraqas Aqynbekti tiridey soyyp , terisinen túlyp jasap eldi qorqytady, aqyry shydamaghan el uyqtardy ýshkirlep úshtap monghol әskerlerinnen  36 adamdysonymen shәnship óltirip qashyp Tyva, Qosaghashqa qashyp barady. (58) Eldi aidaghanda Jalama 50 sәbiydi kiyizge orap túnshyghyp ólsin dep dalagha tastaydy, ol jer qazirde «Elu bala darasy» atanady. Aqyry 3 jyldan song 1270 ýy el óz mekenine qayta oralady. Al ór Altay elining kóshuine 1912 jylghy Mongholiyanyng Altaygha basyp kirui sebep bolghan. Sol sebepti Buratay, Noghaybay myng ýidi bastap Barkólge bardy, endi biraz bóligi Mory, Shonjygha bardy... Sol jyly Altay men Tarbaghataydan  kóshken 300 ýy qazaq Shonjy, Jemsary, Fukan, Qútybi, Manas audandaryna kóship bardy. (59) «Altaydyng Jemeney audanyndaghy elkeldi ruynyng zәngisi Qaly biylerge alman-salyq tóleuden bas tartyp , Jaqyp әmbining shabarmanyn baylap alyp 300 ýidi bastap Qútybi, Manas ónirine kóship ketedi(60) Elkeldi ruynan qaly 300 ýidi bastap  salyq jinaghaly kelgen shabarmandardy baylap alyp Qútybi, Manasqa kóship ketti.(61) 1914 jyly Núrghaly bastaghan Shingilden 200 den artyq ýy Barkólge bardy(62). Bazarqúl ruynan Stambol eli auyp Boghdagha bardy . (63). Búl «qalqa shapqan zaman», «Stambol shabylghan zaman»- dep ataldy. 1919 jyly Shynjang biyleushisi Yan Zyshyin Altaygha Ju degen qytay bastaghan 400 әsker jiberedi, osydan bastap Altay Shynjang provinsiyasyna baghynatyn bolady.

1921 jyly Kenestik qyzyl armiyadan jenilgen Bakich bastaghan 10000 nan artyq aq orystar Tarbaghataygha basyp kirip, artynan Altaygha keledi. Qyzyl armiya búlardy qualap Mayqapshaghay, Alqabek, Bilezik arqyly Altaygha kirip olarmen soghysady, aqtar jenilip Qobdagha qashady, qobda qazaqtarynan mal almaq bolyp sherushining rubasy Dórbitqandy qolgha alady, ol mal beruden bas tartqany ýshin atyp óltiredi, inisi Dәlelqan qashyp qútylyp Altaygha keledi. Sol jyldary Altay halqy auyr apatqa úshyrady, aqsýiek jút bolyp 2000 gha juyq adam ashtan óldi(64) Osy tústada elding syrtqa aughany bayqalady, mysaly Jaqyp biyge 1903 jyly 1600 ýy qarasa keyin 800 ýige azayghan eken.

1921 jyly Mongholiyada kommunistik biylik ornay bastaydy. Qobdadaghy elbasylarynan sherushi Sýgirbay, Qylan, Qiubay bastaghan ýsh hoshun, botaqara Aqtyshqan, molqy Ahmediyar jana ýkimetke adaldyq tanytady. 1924 jyly Qobda qazaghynan Qanapiya, Dәuitbay, Ibrahimda Úlanbatyrgha baryp sol jerde Túrar Yrysqúlovpen jolyghyp kenesin alyp qaytady.(65) 1924 jyly Múqyr tolqa bastaghan Monghol әskeri Shingilge basyp kirip el qyrghyndady. Olar Súraubay, Saparghali, Seksen, Qajet, Qonyrbay bastaghan qatyn- bala aralas 50 den asa jazyqsyz adamdy qyryp ketedi. Osy oqighadan song kóp el Barkólge auyp Shingil elsiz qaldyda,  eki jyldan song qayta auyp keldi(66)  1920 jyldardan bastap әdilet jolynda kýresip, óz aldyna qaruly qosyn ústaghan Zuqa batyrdyng basy alynghannan(1929 jyly basy alyndy) keyin, 1930-1933 jyldary Saray bastaghan  1000 ýy Mongholiyagha auady. (67) 1930 jyly Mongholiya ýkimetinde Eldev Ochirdyng mәlimeti boyynsha Altaydaghy 12 abaq kereyde 74 myng 651 adam dep kórsetedi. (68). 1932 jyly Bókening úly Rabay 700 ýidi bastap Mongholiyagha auyp ketti(69). 1931 jyly Shingilde jalghan jala jauyp Jantaylaqtyng basyn Madaryng degen dýngen kesip әketedi. Bazarqúl Zәiip 1000 ýidi bastap boghdagha ausa, kóbi Boghdada qalyp artynan Zәiip 230 ýimen Barkólge auyp barady(70) 1931 jyly Mongholiyada qazaqtar túrghan jerlerde jana әkimshilik qúrlymdar qúryla bastady. Olar sherushi, shybarayghyr, qoshaq molqy, bayqadam(qangeldi-sekel), botaqara hoshundary qúrylady. Sherushi hoshuny baqat, sanyrau, qúrman dep bólinedi. 1937 jyly әkimshilik bólinis ru attarymen emes jer-su attarymen ataldy, olar: Úlanghús, Saqsay, Sengnl, Deluin ,Túlba, Qújyrty, Spgpnnur, Bayannur, Saghangol dep ataldy. 1940- jyly 19-20 tamyzda qúryltay ashylyp «Bayanólgey qazaq qlttyq» aimaghy qúryldy. B. Qaby túnghysh aimaq әkimi boldy. 1943 jyly aimaq әkimi bolyp Jenisqan Týzelbayúly taghayyndaldy.(71)

1930-1940 jyldardaghy kóshi-qon

1928 jyldan bastalghan kompeskeleu sayasaty men 1931 jyldardaghy asharshylyq, sayasy repressiyagha bayylanysty Qazaqstannan Qytaygha 96 mynnan asa qazaq ótedi. Altaygha Shyghys Qazaqstannan Ábdikәrim bolys bastaghan el ótken, onyng ishindede talay adamdar Altaydan tәnirtaugha bosyp ketken. Shúbartau kóterilinen keyin kóshken 500 ýidinde birazy sauan, Qútybi, Ýrimji manyna kelgen. Búlardan ózgede әr jerge tipti Barkólge deyin kelgen kenestik Qazaqstan qazaqtary boldy. 1931 jyly Shynjanda úighyrlar kóterilisi bastalady. Qúmylda Qojaniyaz әskeri 6000 gha jetedi, Barkóldegi qazaqtyng el aghasy Álipte ony qoldap kóteriliske qatysady. Úighyrlar Shynjandy alugha shamamyz kelmeydi dep Gansudaghy dúnghandardan kómek súraydy (72). Osylaysha  Ma Júniyng bastaghan dúnghan әskerlerining lany bastalady.  Ol kezde Altayda Lu atty batalion komandiyrinde 600 qaruly әsker bolsa, Jang Dauyinda 3000 myltyq bolsa, Álen men Qanapiyada 300-600 bes atar, toghyz atar , torghauyt uanynda 600 toghyz atar bar edi, Shәripqan osy kýshterge taghy halyq ishindegi qaruy barlardy qosyp jiyny 5000 әsker toptap kóterilis jasaugha qamdandy(73) Ma Júniyng Buryltoghaygha tórt adam jiberip : «Biz Gansudan kómekke keldik, Qúmyl azat boldy, armiyamyz Qojaniyazben birigip Ýrimjini qorshaugha aldy, endi músylman memleketin qúramyz»- dep ýgit aitady. Búdan ilgeri Uy Jyngogha qarsy kóterilgen Buryltoghay eline endi shaqabay ruynyng tәijisi Janymqan qosylady. Kóterilisshiler Ábitangha kelgende Uy Jyngonyng qytay, monghol, orystardan qúralghan әskeri zenbirekpen atyp qarsy alghandyqtan jenilip qashty. Osydan song Buryltoghay eli Kóktoghaygha auady, Uy jyngo әskeri Qom qanasta 100 ýilik qazaqtan (qaratay ruy) 300 adamdy jazyqsyz qyryp , әielder men balalardy barymtalap әketedi. Qanapiya beysi aldyn ala habarlanyp Kóktoghaygha kóship ketedi. Qazaq, úighyr, dýngenderden qúralghan kóterilisshiler (1000 adam boluy mýmkin) Lamajau degen jerde taghy soghsyp jenilip kóp adam óledi. Orys, monghol әskerleri sol jyly Qaba audanynda tonaushylyq jasap 30000 qoy, 3000 iri qarany búlap alyp , 22 adamdy jazyqsyz atyp tastaydy. Uy Jyngo aqyry Altaydan shegingen song Altayda az uaqyt dýngen biyligi ornap Sarsýmbege Búqat әkim bolady. Qalaymaqanshylyq, talan-taraj órship elde ashtyq bastalady. Shәripqan Jemeneyde kýsh toptap óz biyligin jýrgizedi. Osylaysha dýngender Altayda qazaqtardan qoldau tappady, Shәripqan Qabagha barghanda Ma Hyiyng Sarsýmbege qashty. Aqyry mynnan artyq әskermen Sauyr arqyly Tarbaghataygha qashty, Jemeneyding Tosty degen jerinde Shәripqannyng әskerlerimen soghysyp shyghyngha úshyradyda Sauyrdan asyp Tarbaghataygha ótip ketti. Osy jyldardaghy soghys pen ashtyqtan Altayda 4000 adam qaza tapty. Sol jyly (1933) jút bolyp 2500 adam ashtan, auyrudan qyryldy. Aqyry  500 den artyq ýy Mongholiya shegarasyna baryp qystady(74) 1933 jyly Altayda Shәripqan kóterilis jasap Buryltoghay audanyn basyp alady, Búqat beyside jasaq qúra bastaydy. Olar Ma Hyiyng әskerimen soghysyp jenedi, Alayda Ma hyiyng әskeri Ómirtay auyly, Sauyrdaghy Shәripqan auylyn shauyp, maldaryn oljalap ketedi(75) 1933 jyly Altayda jút bolyp Mongholiyagha mal qystatu ýshin Molqy Qojaqan, Shildebay, Sarbas Kýji, jәntekey Isash, Temirshi, Tәlpeshbay auyldary; sherushi Núrghali, Ýkibas auyldary bolyp jiyny 600 ýy Mongholiyagha baryp jaghydaylaryn aitady. 1934 jyly Mongholiya ýkimeti osy elderdi ishki jaqqa kóshirmek bolady. Kenjebek degen qazaqty bas etip monghol әskerleri olardy aidaydy, amalsyz qalghan el Rayys, Ybyrayhan, Ortek, Músayyp bastap aqyldasyp  Kenjebekti baylap alyp Altaygha qasha kóshedi. Qashqan el qughan әskermen soghysa jýrip Kenjebekti atyp tastaydy. Altaygha barghan song artta jau qolynda qalghan malyn izdep, tabylmaghanyna Mongholiyadan mal quyp әkeledi. Osydan song Mongholiya әsker shygharyp, úshaq shygharyp Shingilge shabuyl jasaydy, Shingilden hankeldi-sekelden 100 adam ghana tiri qalyp 540 tan asa adam monghol әskerining oghy men әskery úshaqtyng bombasynan qyrylady. Búny el «Bayqadam shabylghan», «hankeldi-sekel qyrylghan»- dep atap ketedi. Key aitylymdarda 800 den asa adam qyrylyghan desedi. Osydan song eki myng ýy Mori, Barkólge barady (76) 1937 jyly Mongholiya qazaqtarynda zor qozghalys bolyp, baylar men feodal taptar qudalanyp týrmelenedi. H. Zardyhannyng mәlimetinshe 2000 day adam atylyp, 3270 adam jazalanghan. Osyghan baylanysty biraz adamdar Mongholiyadan Barkólge qashyp barghan.  Jalpy Mongholiyada qazaq sany 21 mynnan astam bolghan(77). 1940 jyly Manasta qazaq sany 1940 adam bolady.

1944-1947 jylghy kóshter

1940 jyly Esimqan, Rysqan bastaghan Ór Altay qazaqtarynyng kóterilisi bastalady. Búl kóterilis jyl sonynda kelisimge kelip uaqytsha toqtaghanymen 1941 jyly qayta bastalyp  jenilispen ayaqtaghanymen Osypan batyrdyng bastauynda kýres jalghasa berdide 1943 jyly Mongholiyanyng qoldauyna ie bolyp 1000 nan asa qaruy bar qosyn qalyptastyrdy. 1944 jyly kóktemde Shingildi tolyq basyp aldy, 1944 jyly 24 qazanda «Altay qazaqtarynyng tónkeristik ýkimeti» qúryldy. 1944 jyly Buyrshynnyng jarym eli, Sarsýmbe, Buryltoghay elin Mongholiya arqyly Shingilge kóshirip әkeledi. 1944-1946 jyly Altayda ýlken jút bolady, quanshylyq bolady. Sonymen birge sýzek auruy taraydy. Osy jyldary 300 den asa ýy Jýkey bastap Morygha kelip qonystanady. Osydan song Moridaghy qazaq sany 4109 adamgha jetedi.(78)Osy jyly key derekter boyynsha  Altayda 2000 adam ashtyqpen auyrudan qyrylghan desedi.

1945 jyly kýzde Ospan batyrdyng qosyny Altaydyng 90% jerin baqylaugha aldy, osy jyly qazanda Altay ýkimeti Qúljada qúrylghan «Shyghys Týrkistan ýkimeti» men birikti. Osy jyldary Altayda neshe jylgha sozylghan soghys pen tәbighy apattardyng saldarynan auyr jút boldyda el auyr apatqa úshyrady. Ásirese Sanjygha irgeles Buryltoghay, Kóktoghay, Shingil eli qysta Qúbynyng qúmyna qystap bara almaghandyqtan qatarynan 2-3 jyl jútqa úshyrady. 1946 jyly jazda «Shyghys Týrkistan ýkimeti» qúlady. Ospan men Kenes odaghy qoldaghan «ýsh aimaq ýkimeti» arasyndaghy qayshylyq asqyndy. 1946 jyly Ospan Gomiyn  ýkimetimen kelissózder ótkize bastady, taghy olardan ekonomikalyq kómek aldy, búlda elding qamy ýshin istelgen is edi. 1946 jyldyng sonynda ýsh aimaq әskeri men Ospan bólimderi ara ashyq qaqtyghystar bastaldy.

1947- jyly kóktemde Ospan 150 ýidi bastap Bәitikke shegindi. Sol jyly Ásen 100 den asa ýidi bastap baryp Ospangha qosylsa, Lәtip 400 ýidi bastap baryp Ospangha qosyldy.(79) 1947 jyly mausym aiynda Ospan Lәtipti jiberip Shingilden taghy 1000 nan asa týtindi kóshirip aldy. Osylaysha Shingilde Nәzirge qarasty bir bólim el men Uatqangha qaraghan biraz el bolyp jiyny 320 ýy qaldy...(80) 1947 jyly qyrkýiekte Ospannyng 1000 gha juyq qaruly qosyny Altaygha qayta kirip ýsh aimaq armiyasynyng Altay atty polki men Qobyq atty polkin auyr shyghyngha úshyratyp Altaydy basyp aldy. Dәlelqan Sýgirbaev Tarbaghataygha sheginip jane Kenester odaghynan kómek alyp 4-5 myng әsker toptap Altaygha shabuylgha ótti. Tótep bere almaytynyn bilgen Ospan Altaydan sheginu búiryghyn týsiredi.  «Ospan Altaydan sheginerde (17- qazan) 3694 týtin 17 mynnan asa adamdy ertip ketti, Buryltoghay men Kóktoghayda azghana el, Shingnlde tek on shaqty týtin qaldy(81). Ýsh aimaqtyng doklatta : 3694 ýy , 17831 adam kóshirilgen.(Ýsh aimaq tónkerisi tarihy. Últtar baspasy. Pekiyn. 2000 j) . Taghybir derekte Ospan 19 mynnan asa adamdy kóshirip әketti deydi. 1946 jyldyng basynda Altayda qazaq sany 78844 adam bolsa, 1949 jyly 50042 adam qalghan. Demek Ospangha erip ýsh audannan 30000 day adam Sanjygha auyp ketken. 1945- jyly jaztúrym  Ór Altaydan 110 ýi, 370 adam  qasha kóshedi, olardy Gomin әskerleri joldan tosyp alyp, Shonjygha aidap aparady. Jantýrshýgerlik tergeu, ashtyq, qalaghanynsha óltiru әreketterinen song olardan tek 76 adam tiri qalady. Osy aughan elding deni 1952-1957 jyldary Altaygha qayttyda, az bólimi Sanjy jerinde qalyp qoydy.

Qojay Doqasúly bylay mәlimet beredi: Altay, Tarbaghatay, Ile ýsh aimaqta 383559 qazaq bolghan, Altayda 53352 qazaq deydi, biz búl sanaqtyng 1944 jyly Kóktoghay, Shingildegi 30 myngha tayau qazaq qamtylmaghan sanaq nemese 1947 jyly ýsh audannan kóp el aughannan keyingi sanaq dep qaraymyz. Al Ilede 22672 qazaq, Tarbaghatayda 103180 qazaq bolghan.(82)Demek  ýsh aimaqta 410 mynnan asa qazaq bolghan, al Sanjy, Ýrimji, Barkólde 80-90 myng qazaq ómir sýrgen.

1949- jyly kommunistik qytay biyligi ornaghanda býkil Shynjanda 500 myngha juyq qazaq bolsa sonyng 100 myny osy Sanjy, Ýrimji, Barkóldegi qazaqtar bolatyn. 1954 jyly osy Tәnirtau aimaghyn Ile, Altay, Tarbaghatayda qúrylghan Ile qazaq avtonomiyaly oblysy qúramyna qospay kerisinshe «Sanjy dýngen avtonomiyaly oblysy» etip qúrdy. Osy uaqytqa deyin osy ónirde san jaghynan qazaqtar eng kóp últ sanalatyn. Tek Mory audanyna ghana «Mory qazaq avtonomiyaly audany» -degen atau berdi de shilde aiynda qazaq últtyq audany retinde qúryldy, alayda Shonjy, Qútybi, Sanjy audandaryndaghy qazaqtyng sany jeke-jeke alghanda Moridaghy qazaqtan kóp edi. Osylaysha Sanjydaghy qazaqtar avtonomiya úqyghyna ie bola almady, әr audanda ekiden- ýshten qazaq últtyq auyldary qúrylumen shekteldi.

Barkólge kóshu

Barkól saharasy Gob Altaymen Tәnirtaudyng arasyndaghy shýrayly dala. 2000 jyl ilgeri ghúnnyng sol qanat hanynyng ordasy túrghan jer. 13-14 ghasyrda Shaghatay úlysy men Mogholstannyng jeri bolghan, keyin oirattar basyp alghan.  Qazaqtardyng Barkól saharasyna qonys audaruy Bókening kóshimen birge bastaldy. «1883 jyly Altaydan Dildabay, Ámirti (Nayman, teristanbaly, Dildabay Tarbaghataydan kóship kelgen), Kókdarqan (kerey), Jamysbay (kerey, tasbiyke, Álip ýkirdaydyng әkesi, Tiybet asqan Elisqannyng atasy) qatarlylar 90 nan astam ýidi bastap Barkólge kóship keledi. Olar jazda Aqarqa, sarshoqy ónirlerin jәilaydy. Qysta Bashanzy, Jasan, Ashqarany qystaydy. 1887- jyly Shayahymet Symayylúly(uaq), Jamysbay, Ámirti(tasbiyke ruynan), Sydyq(Sekel ruynan), Jolynbay, Tәukebaq(Esdәulet ruynan), Bapalaq(Qystaubay ruynan) bolyp jiyny 200 ýiden asa qazaq Barkólge kóship keledi. 1895 jyly Qanatbay qayyrbayúly(jәdik), Shýlenbay (sarbas) bastaghan 200 ýy Altaydan Barkólge kóship keledi. 1903 jyly Qabimolla zalyng on ýidi bastap Barkólge kóship keledi. (83) «1887-1895 jyldary jәdik Sabyrbay, Qayyrbay, tasbiyke Jamysbay, sekel Sydyq, sarbas Shýlenbay bastaghan 700 ýy ilgerindi-keyindi Barkól saharasyna auyp barghan.(84)

Jogharyda Buratay (sarbas ruynan), Noghaybay(Shaqabay ruynan) 1912 jyly Barkólge 1000-2000 ýidi bastap kóship kelgenin aittyq. Onan 1917 jyly Altaydan Núrghaly (Shaqabay ruynan), Áyembet(Uaq ruynan, jogharydaghy Shәyahymetting úly) qatarlylar 300 ýidi bastap Barkólge auyp keledi. 1924 jyly Mongholiya әskeri kishi Shingil, ýlken Shingilge kirip, Sekpiltay- Shanqangha kirip qazaqtardy tonap qyrghyndaydy, osydan song kóp el Barkól, Shonjy, Mory jaqqa auyp ketedi(85). 1927 jyly Shonjy, Moridan Álip(Jamysbaydyng úly) eki myng ýidi bastap Barkólge auyp keledi. (86) Demek Barkól men Sanjynyng shyghysynda qazaqtar bir jerdi túraqtap túrmaghan.

1933 jyly Bәitik tauynda túrghan Irgebay, Qasen bastaghan kónsadaqtar men Núrghazy bastaghan uaqtar 250 ýy , 1000 nan asa adam Ma Júniyng әskerinen qashyp Shonjy qamalyna panalamaq bolghanda qamaldan oq borap 600 adam qyrylady. Osy oqighadan keyin Moridy mekendegen Sabyrbay,  Altynbek, Túrabay, Qasbay, Ysqaqbaylar bastaghan 600 ýy Barkólge kóshedi. (87) 1932-1935 jyldary sarbas Qabdolla, molqy Qaptalbay bastaghan 1000 ýi,  Esaghasy Majan, molqy Salahittan, bastaghan 300 ýi, IYteli Irgebay, uaq Núrghazy, , kónsadaq Qasender bastaghan 250 ýi, Adubay, Túrabay, Qasbaylar bastaghan 600 ýi, Qúsayyn bastaghan naymandar, Soltanshәrip, Kóky bastaghan 300 ýy Altay, Shonjy, Jemsary, Moridan Barkólge kóship keledi. Osylaysha Barkóldegi qazaq sany 20 mynnan asady, abaq kereyler 18 myng adam, naymandar 1200 adam, uaqtar 560 adam bolady (88) 1935 jyly Altaydan sherushi Shәry zәngi 30 ýimen Barkólge kelip  artynan qayta Altaygha kóship ketedi. 1936 jyly Shingilden Nәzir tәiji  Barkólge kóshpek bolady, biraq ýkimet kedergi jasap Bәitikten keri qaytady (89)

1932 jyly Álip ýkirday Qúmyl kóterilisine kómekteskeni, qatynasqany ýshin auylynda jasaq joq orayda qytay әskeri basyp qaladyda , Álip ishinde117 adamdy qyrghyndaydy. Áliptin  qly Elisqan 200 qaruly jigitimen qayghyly oqighanyng ýstinen týsedi. Osydan song Elisqandar qytay әskerin quyp birazyn óltirsede әkesining basyn alyp qala almaydy. Sonan Barkóldegi qytaylardan neshe jýz adamdy qyrghyngha úshyratady. 1934 jyly Ákesine as berip kelesi jyly Gansu Provinsiyasyna kóshedi, osylaysha әlemge әigili «Tiybet asqan qazaq kóshi» bastalady. 20 mynnan asa adam kóshedi, 1941 jyly olardae Indiyagha 3039 adam jetedi, Tiybet jonynda 3000 gha juyq adam ystan, soghystan óledi, Indiyada 1500 dey adam tiri qalyp qalghany  ystyqtan, obadan qyrylady. Al 1947-1948 jyly osy Gansu, Sinhaydan Shynjangha 5500 adam qayta kóshedide, Gansuda 200 dey adam, Sinhaydy 1200 dey adam qalady. Qalghan qazaqtar Ma Bufang bastaghan dýngen armiyasynyng qandy qyrghynynan, ashtyqpen auyrudan qyrylady, jalpy 11 mynnan asa adamnyng týtini óshken.

1949 jyly Barkól audanyndaghy qazaqtar turaly mәlimet:

1948 jyly 22 mamyr

Rular Ru basylar Týtin sany Mal sany Myltyq sany
Jәntekey Topanqúl 207 86
IYteli Sәduaqas 198 80
Molqy Mysyrqan 99 51
Sarbas Mashan 120 83
Jәdik Aqay 99 52
Sherushi Qabylash 89 41
Qaraqas Qatay 78 48
Nayman Ómirbay 51 39
Jәdik Ahymet 33 30
Sarbas Syban 56 69
IYteli Kerim 106 97
Jәntekey Malsaq 165 153
Súltan tәiji 201 184
Jiyny 33593 1013

(90) 1954 jyly 2 sәuirde búrynghy Barkól okrugining alghashqy halyq sezi avtonomiyalyq okrug qúrugha dayyndyq maqsatynda ótti. 1 qazanda «Barkól qazaq avtonomiyalyq okrug» resmy týrde qúryldy. Halyq ýkimetining alghashqy tóraghasy Zәrip (qazaq), al tóraghanyng orynbasary Van Peyszini (hani) boldy. Halyq ýkimeti komiyteti on toghyz mýsheden túrdy, onyng ishinde Chjan Chjikuani boldy, onyng on mýshesi qazaq, jeti hani, bir monghol jәne bir úighyr boldy. 1957 jyly Kәben, Altynbek bastaghan el Gansuden Barkólge qayta kóship keldi. Jalpy keltirilgen mәlimetter tek derekke, arhivke týskenderi, jalpy Shyghys Qazaqstan men Altaydan ózge ónirge kóshkenderding derekke týspegenderininde kóp ekenine dau joq.

Ádebiyetter:

  1. Ghany Qaratasev. Qazaqstannyng shyghys óniri XVIII-XX ghasyr basyndaghy batys, orys zertteushileri shygharmalarynda, ghylymiy-kópshilik basylymdary derekterinde . Media-Aliyans, 2006
  2. Altybaev, Q. Atameken Zaysan. 51 bet
  3. Qajynaby Uәliyúly . Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 5- bet
  4. Qarasaev, Ghani. Qazaqstannyng shyghys óniri XVIII-XX ghasyr basyndaghy batys, orys zertteushileri shygharmalarynda, ghylymiy-kópshilik basylymdary derekterinde
  5. Qarasaev, Ghani. Qazaqstannyng shyghys óniri XVIII-XX ghasyr basyndaghy batys, orys zertteushileri shygharmalarynda, ghylymiy-kópshilik basylymdary derekterinde. 158-159
  6. K. Tólemisúly. Shúbartau tarihy. 72 bet
  7. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96
  8. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96
  9. Qajynaby Uәliyúly. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 5-6 bet
  10. Shynjannyng jergilikti tarihy. 421-422 better. Shynjanuniyversiyteti. 1997. Ýrimji
  11. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 109-110 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  12. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 111 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  13. Ghany Qaratasev . Qazaqstannyng shyghys óniri XVIII-XX ghasyr basyndaghy batys, orys zertteushileri shygharmalarynda, ghylymiy-kópshilik basylymdary derekterinde. 113- bet
  14. Ghalym Baymúratov. Shejireli shyghys óniri. 95-96 better
  15. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 112-113 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  16. 吴福环主编. 新疆的历史及民族与宗教. 北京:民族出版社. 2009-07: 61. ISBN 978-7-105-10141-2.)
  17. Islam Qabyshúly. Mongholiya qazaqtarynyng tarihy. 36 bet
  18. Asqar Tatanay. Tarihy derek, keleli kenes. 2- tom. 9 bet . Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1996
  19. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 109-110 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  20. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 137 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  21. Qajynaby Uәliyúly. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 8- bet
  22. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay . 107 . bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  23. Asqar Tatanay. Tarihy derek, keleli kenes. 1- tom 110-113 better. Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1996
  24. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay . 107-108 better. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  25. Qajynaby Uәliyúly. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 8- bet
  26. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 108 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  27. Baymolda Qarekeúly. Qizat Áubәkirúly. 13- bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 2005
  28. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 52 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  29. Bóke batyr. Shәmis Qúmarúly.30 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 2002
  30. Bóke batyr. Shәmis Qúmarúly. 40-44 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 2002
  31. Bóke batyr. Shәmis Qúmarúly. 46 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 2002
  32. Bóke batyr. Shәmis Qúmarúly. 48-49 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 2002
  33. Bóke batyr. Shәmis Qúmarúly. 58-65 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 2002
  34. Asqar Tatanayúly. Tarihy derek, keleli kenes. 170- bet. Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1989
  35. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 109-110 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  36. Altybaev, Q. Atameken Zaysan. 51 bet
  37. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 6- bet
  38. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 108-111-112. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  39. Qazaqtyng qysqasha tarihy. Nyghymet Mynjan. 561 bet
  40. Babalar sózi. 27 tom. Tarihy jyrlar. Bóke batyr. 229-230 better. Ádebiyet jәne óner iyn-ty- Astana : Foliant , 2006
  41. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary . 13- tom. 8- bet
  42. Asqar Tatanay. Tarihy derek, keleli kenes. 136-137. Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1989
  43. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 13 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  44. 吴福环主编. 新疆的历史及民族与宗教. 北京:民族出版社. 2009-07: 61. ISBN 978-7-105-10141-2.)
  45. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 111 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  46. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 111 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  47. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 113 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  48. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary. 15 bet
  49. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. 15-16 bet
  50. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey . Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. 9-13 better
  51. Urgungge Onon; Derrick Pritchatt. Asia's First Modern Revolution: Mongolia Proclaims Its Independence in 1911 [亚洲的首次现代革命 蒙古1911年宣告独立]. Brill. 1989-12-01 [2024-08-16]. ISBN 9789004083905. (原始内容存档于2025-01-15) (英语
  52. 《宣统政纪》. : 卷六五、卷六九] 29 jeltoqsanda[周学军; 白剑光. 《库伦独立始末记》订误. 内蒙古社会科学. 2000年, (第6期) [2019-06-25].]
  53. 梁鹤年. 《库伦独立始末记
  54. A.A. Sizova. KONSULSKAYa SLUJBA ROSSIY v MONGOLIY (1861–1917) (PDF). MOSKVA. 2015 [2022-04-23]. ISBN 978-5-02-036596-4.]
  55. Hovdyg chólóólóh bayldaan. Tolgoilogch.mn. [2021-06-20].
  56. Qazaqstan tarihy monghol derektemelerinde. 3- tom. 78-79 better
  57. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey .13-14 better
  58. Qazaqstan tarihy turaly monghol derektemeleri. 3- tom. 70 bet.
  59. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 113-114 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  60. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 113better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  61. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.115 bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  62. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 62 bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  63. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.116 bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  64. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey 22-23 better
  65. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey 72 better
  66. Abaq kerey . Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.117bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  67. Asqar Tatanayúly. Tarihy derek, keleli kenes.178 bet. Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1989
  68. Qazaqstan tarihy turaly monghol derektemeleri. 3- tom. 72 bet
  69. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.113bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  70. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.120 bet . Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  71. Qazaqstan tarihy turaly monghol derektemeleri. 3- tom. 73-74 better
  72. Shynjang jergilikti tarihy. 586 bet7 Shynjanuniyversiyteti. 1997. Ýrimji
  73. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. 27 bet
  74. Shynjang tarihy materiyaldary. 13 tom. Qajynaby Uәliyev. Abaq kerey. 33-43 better
  75. Asqar Tatanay. Tarihy derek, keleli kenes.195 bet. Shynjang halyq baspasy. Ýrimji. 1989
  76. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.120-125 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  77. Qazaqstan tarihy monghol derektemelerinde. 3- tom. 72 bet
  78. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 115 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  79. Shynjang tarihy materialdary. 13 tom. 79-80 better
  80. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay.126 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  81. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 127 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  82. Qazaq últ-azattyq qozghalysy. 14 tom. Ýsh aimaq qozghalysy. 158 bet
  83. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 124-125 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  84. Abaq kerey. Qadys Jәnәbil, Qonyrqan Jusanbay. 113 bet. Ile halyq baspasy. 2008. Kýitin
  85. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 134 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  86. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 127-128 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  87. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 128 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  88. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 130-131 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  89. Shynjang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 132 better. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999
  90. Shynjaang qazaqtarynyng kóshi-qon tarihy. 35 bet. Últtar baspasy. Pekiyn. 1999

Erzat Kәribay

Abai.kz

0 pikir