1860 جىلداردىڭ سوڭىندا باستالعان التاي قازاقتارىنىڭ تاڭىرتاۋعا ، تارباعاتايعا كوشى – قازاق حاندىعىنىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى رەسەيدىڭ شىعىسقا ىرگە كەڭەيتۋى، تسين يمپەرياسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى بولعان. سونىمەن قاتار جوڭعار حاندىعىنىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى قازاقتاردىڭ بەيبىت ءومىرى، حالىق سانىنىڭ قاۋرىت وسۋىنەدە بايلانىستى بولىپ تابىلادى.  وسى كوش ناتيجەسىندە قازىرگى كۇندە 300-450 مىڭ قازاق قونىستانعان ءتاڭىرتاۋ ايماعى ياعني سانجى وبلىسى، ءۇرىمجى ماڭى مەن باركول اۋدانى قازاقتارى قالىپتاستى، 18 عاسىردىڭ ورتاسىننان كەيىنگى التايعا كوشتى قوجابەرگەن باتىر مەن ەر جانىبەك باستاسا، ءبىر عاسىردان كەيىن تاڭىرتاۋعا كوشۋدە كوشتىڭ نەگىزگى توبىن بوكە باتىر جىرعالاڭۇلى باستادى.

1864 جىلعى ەكى يمپەريانىڭ كەلىسىمىنەن بۇرىن اباق كەرەيلەردىڭ نەداۋىر بولىگى قازىرگى اباي وبلىسى مەن شىعىس قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى جەرلەردى قونىستانعان بولاتىن. جوڭعار حاگندىعى قۇلاعان سوڭ اباق كەرەيلەر شىعىسقا قاراي كوشكەنى ءمالىم، وسى كوشتىڭ  جەتەكشىلەرى قوجابەرگەن باتىر مەن جانىبەك باتىر بولدى. جانىبەك باتىر تۋرالى ي. گ. اندرەەۆ مىناداي مالىمەت بەرەدى: «تاتارسك ستاتساسىنان ەرتىس وزەنى بويى اچارنسك بەكىنىسىنە دەيىن كەرەي بولىسىنىڭ يەلىكتەرى، كەرەيلەردىڭ جەتەكشىسى يانيبەك(جانىبەك)». (1) وسى كوش 1770 جىلدارى زايسان كولى، التاي تاۋىنا جەتكەن. جانىبەك باتىر التاي-ساۋىرداعى تورعاۋىت-ءدوربىتتى جەڭىپ تورعاۋىت حانىنىڭ كوكە دەگەن قىزىن الادى، ونى ءۇش اي يەمدەنىپ سانياز تورەگە بەرەدى(2) . اباق كەرەيدىڭ از بولىگى جەتىسۋ جەرىندەدە قالىپ قويعان، شەرۋشى بايتايلاق باتىردىڭ تۋىنا تالاسقان ءبىر ۇلى ناعاشىلارى جالايىرلارعا كەتىپ قالادى. 1822- جىلى قازاق حاندىعى جويىلعان سوڭ رەسەي بيلىگى كۇشەيدى، 1785 جىلدان باستاپ اباق كەرەيگە تورە بولعان كوگەداي مەن سانياز قلى قامبار ارا جەر تالاسى كۇشەيەدى. زايسان وڭىرىنە تالاسقان قامبار تورە سانياز ۇلى تاۋكە بالا اتتى باتىرىن جۇمساپ ۋ جاعىلعان سويىلمەن كوگنداي تورەنى ۇرادى، كوگەداي جىلعا جەتپەي قايتىس بولىپ ونىڭ قۇن داۋى ىلە گەنەرالىنا دەيىن جەتەدى. قامبار تورە ماڭىراق تاۋىن جاستابان رۋىنان زورلىقپەن تارتىپ الادى، ولار التايعا جانە تارباعاتايعا اۋادى.

«1825 جىلى رەسەي سەمەي وڭىرىندەگى قازاقتاردى وزىنە باعىندىردى. بۇدان بۇرىن شىعىستا بۇلعىن، شىڭگىلدەن باتىستا زايسان كولى، نارىن وزەنىنە دەيىنگى اۋماق اباق كەرەي ەلى جاساپ كەلە جاتقان اۋماق ەدى.»(3) 1822 جىلى ورتا جۇزدە حاندىق بيلىك جويىلعان سوڭ رەسەي جالعاستى شىعىسقا ەنتەلەي ءتۇستى. قازاق دالاسىنىڭ شىعىسىندا 1822 جىلعا دەيىن تولىق قاندى قازاق حاندىعىنا ، سىرتتاي تسينگە باعىنعان قازاق رۋلارى ەندىگى جەردە رەسەي بوداندىعىن مويىنداي باستادى. نايمان رۋلارىنىڭ ءبىر بولىگى، كەرەيدىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى بولعان اباق كەرەيلەر، البان-سۋانىڭ قوماقتى بولىگى، ۋاقتىڭ از بولىگى تسينگە بۇرىن ءسوز جۇزىندە بودانبىز دەسە ەندىگى جەردە رەسمي تۇردە بودان بولدى. 1830 جىلدارى ورىس وكرۋگتارىنىڭ قۇرىلۋىنا نارازى بولعان قازاقتار كوشىپ كەتكەن، مىسالى: اياكوز جانە كوكپەكتى قازاقتارى قىتايعا كوشىپ كەتكەن(4). 1844 جىلعا كەلگەندە كوكپەكتىدە اباق كەرەي قالماعان، وندا 11 بولىستىڭ ىشىندە سيبان كەرەي بولىسى عانا قالعان(5). جاستابان رۋى قارقارالى سىرتقى وكرۋگىنە قارادىدا جيىنى 1045 ءۇي 5-6 مىڭ ادام بولدى.1909 ەر، 1855 ايەل، 56212 قوي، 15686 جىلقى، 2781 سيىر بولعان. كەيىن ءوسىپ 2477 ءۇي 10361 ادامعا جەتكەن.(6). سەمەيگە قاراعان قازاقتارداندا ءبىراز ادامدار قىتايعا كوشكەن، سەمەيدەگى قازاقتىڭ 41% نايمان، 32 % توبىقتى، 19% ۋاق، 6% اشامايلى كەرەي بولعان(7).  ولاردىڭ ءبىرىزى تارباعاتاي ايماعىنا اۋىپ بارعان.

19 عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسەي يمپەرياسىنا قاراستى قازاق بولىستارىندا كەرەيلەر 13 بولىس ەل بولعان. ونىڭ 4 بولىسى پەتروپاۆلدا، 2 بولىسى اقمولادا، 2 بولىسى ومبىدا، 1 بولىسى كوكشەتاۋدا، 1 بولىسى شۇبارتاۋدا، 1 بولىسى سەمەيدە، 1 بولىسى زايساندا تۇرعان.(8). ولار 1897 جىلى 100 مىڭنان اسقان، وسى جىلى تۇتاس رەسەي يمپەرياسىندا 4 ميلليون 84 مىڭ قازاق بار ەدى، ال قىتاي مەن موڭعوليادا كەمى 250 مىڭ قازاق بولعان.

1860 جىلدارى زايسان كولى اتىرابىدا رەسەي بيلىگىنە ءوتتى، 1760 جىلداردان بەرى وسى ماڭدى مەكەندەپ كەلگەن اباق كەرەيلەر جاپپاي رەسەيگە باعىنعىسى كەلمەي تسين تەريتورياسىنا كوشە باستايدى. «1864 جىلى اجى سۇلتان 1000 ءۇيدى باستاپ زايساننان اۋىپ جەمەنەيدىڭ ساۋىر تاۋىنا كوشىپ بارادى. (9)

1864 جىلى قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ بابۋكوۆ، زاحاروۆ باستاعان 600 قۇرالدى اسكەرى تسين ۇلىقتارىن قارۋلى كۇشپەن قورقىتىپ كەلىسسوزگە كوندىرمەك بولادى. قازاقندا ۋلياستاي گەنەرالى ميڭ ي ەكى جاقتىڭ «قىتاي-رەسەي باتىس سولتۇستىك شەگارانى ايىرۋ كەلىسىمىن» نە قوول قويدى. 1869 جىلى ەكى يمپەريانىڭ «قوبدا شەگارا كەلىسىمى»، «ۋلياستاي شەگارا كەلىسىمى»، «تارباعاتاي شەگارا كەلىسىمى» قاتارلى كەلىسىمدەردەن كەيىن رەسەي كوپ جەردى وزىنە قاراتتى(10). وسى شەگارا كەلىسىمدەرىنەن كەيىن قازاقستاننىڭ زايسان، مارقاكول، كۇرشىم، كاتونقاراعاي اۋداندارىنان 5-6 مىڭ ءۇي 1864-1884 جىلدارى قىتاي بەتكە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى، ولار التاي بەتىنە سيماعان سوڭ تارباعاتاي، قوبدا، سانجى، باركولگە كوشۋ تولقىنى باستالدى. وسىلايشا شىعىس قازاقستاندا زايساندا كەندىرلىڭ بولىسىندا نەگىزىنەن، ماعىراق، كوكپەكتى بولسىندا ازىراق اباق كەرەي، ال قارقارالى ۋەزىنە قاراستى شۇبارتاۋدا ءبىر بولىس، وزگەلەرىن قوسقاندا 3 بولىستاي ەل قالىپ قويادى. سەمەي ۋەزىندەدە ازداعان ەل ءشاشىراپ قالادى. «زايسان ماڭىنان كوشكەن 100 ءۇي كەرەي كوشە-كوشە موريعا دەيىن باردى(11) «زايسان ماڭىنان كوشكەن 100 ءۇي كەرەي ەلىنەن كۇرەڭقاباق كۇرتۇلى باستاعان 100 ءۇي ماناسقا بارىپ قونىستاندى. (12) التايدان جەر اۋدارعان باسقادا كوشتەردەن 200-300 ءۇي موريعا بارعان(جىلى بەلگىسىز) . قارەكە شەشەن مەن قالماقباي باستاعانمالشىلار ماناسقا بارىپ قونىستانعان. اتالباي، ساشقال قاجى باستاعان 155-200 ۇيدە ماناسقا كوشىپ بارعان. ونان تاعى بۇتاباي باستاعان ەلدە التايدان جەمسارىعا اۋىپ بارعان. 1878 جىلى ۇلىڭگىر وزەنىنىڭ ورتا اعارىندا سەمەي وبلىسى وسكەمەن ۋەزىنەن قىتايعا قاشىپ كەلگەن قىرعىزدار(قازاقتار) مەكەندەدى. ولار 1800 وتباسى كوشىپ ءوتتى.(13) وسىلايشا وسكەمەن، زايسان ۋەزدەرىندە اباق كەرەيدىڭ از ءبولىمى قالدى. وسكەمەندە اباق كەرەيدىڭ 140 شاڭىراعى بولعان، ولار تومسك گۋبەرنياسىنا قاراستى كازاك-ورىس قونىستارىنىڭ جەرلەرىن جالعا العان.(14) 1885 جىلى التايدان اۋعان ەل قۇتىبي، سانجى، بوعداعا(فۋكاڭ) ونان ارى جەمسارىعا دەيىن باردى. (15) دەسەدە بۇل كوشتەردىڭ كولەمى شاعىن بولاتىن،  ونىڭ ۇستىنە سول داۋىردە تسين ۇكىمەتى قازاقتاردى التاي، تارباعاتاي، ىلەدەن وزگە وڭىرگە بارىپ مال باعۋىن شەكتەگەندىكتەن ولار ۇزاق تۇرا الماعان.

موڭعولياعا كوش

1868 جىلى (تۋندجي بيلىگىنىڭ جەتىنشى جىلى) بۋرىلتوعايدا (قازىرگى فۋحاي وكرۋگىنىڭ اينالاسىنداعى ايماق) ىستەردى باسقاراتىن ءۋازىر قىسقا مەرزىمگە تاعايىندالدى، بىراق بۇل لاۋازىم كەلەسى جىلى كۇشىن جويدى.(16) قوبدا بەتكە ەڭ العاش اباق كەرەيدىڭ شەرۋشى، جانتەكەي ەكى رۋى كەلگەن. جانتەكەي ەلەش ايىتقۇلۇلى، كوبەش ايىتبايۇلى، سامارقان اۋىلدارى كەلسە; شەرۋشى كارىباي، ىرىسباي اۋىلدارى 1867 جىلى قوبدا بەتكە كوشىپ بارىپ، 1869 جىلداردان باستاپ مەكەندەپ قالعان.»(17) قىزىل اياق شاپقىنشىلىعى كەزىندە اجى تورە قىزىلاياقترعا مال جيىپ بەرمەك بولعاندا قوجامجار تورە مەن جىلقىشى مال بەرۋدەن باس تارتادى. اجى زورلاپ الماق بولعاندا ەلىن باستاپ قوبداعا كوشىپ كەتەدى(18) «1870 جىلى شەرۋشى رۋىنان جىلقىشى، بازارقۇل رۋىنان كوبەش جيىنى 400 دەن استام ءۇيدى باستاپ موڭعولياعا كوشىپ كەتتى... 1890 جىلى قاراقاس، مولقى، شىبارايعىر رۋلارىناندا ءبىر ءبولىم ەل قوبداعا كوشىپ كەتتى». (19). بۇدان كەيىن جادىك، يتەلى رۋلارىدا اۋىپ بارعان. 1880- جىلى قويان جىلى التاي بەتىندە اۋىر جۇت بولادى، بۇلدا كوپ ەلدىڭ مالىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كوشۋىنە سەبەپ بولادى. وسى جىلى جۇتقا ۇشىراعان جىلى ءبىر بايدىڭ مىناداي ولەڭى بولعان ەكەن:

شىركىن-اي قويان جىلعى بيەلەرىم،

بوسايدى سەندەردى ويلاپ جۇيەلەرىم.

جەر قايىسقان بار مالىم جۇتقا كەتتىڭ،

ارتىڭدا كەدەي بولدى-اۋ يەلەرىڭ.

شىركىن-اي قويان جىلعى ايعىرلارىم،

اس ىشپەي ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن قايعىرعانىم.

جەتكىسىز ايداپ جۇرتقا قايران مالىم،

بارىنەن ءبىر-اق جىلدا ايىرىلعانىم.

شىركىن-اي قويان جىلعى قۇر اتىم-اي،

الىستى جاقىن قىلعان قۋاتىم-اي.

كورگەن تۇستەي كوزىمنەن عايىپ بولدىڭ،

ازىراق كوڭىل اۋلاپ تۇرا تۇرماي (20). 1880 جىلى جىلقىشى، بارلام باستاپ 1000 ءۇي قوبداعا(قازىرگى بايانولگەيگە) ءوتىپ كەتتى. (21) دەمەك جىلقىشى باستاعان ەل 1867 جىلى 400 ءتۇتىن الدىنالا كوشكەن، ال 1880 جىلى جىلقىشى  1000 ءۇيدى كوشىرىپ اكەتكەن دەسە شىندىققا جاقىنداي تۇسەتىن سىڭايلى. قوبدا بەتكە كوشۋگە  1760-1860 جىلدارعا دەيىنگى حالىق سانىنىڭ ارتۋى، مال ءورىسىنىڭ تارايۋى، 1864-1883 جىلداودا شىعىس قازاقستاننان كەلگەن نەشە مىڭ وتباسىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ءتىپتى دە ءورىس- قونىستىڭ تارايۋى باستى سەبەپ بولدى. ال سول كەزدەگى قىزىل اياق شاپقىنى قوسىمشا سەبەپ بولدى دەۋگە بولادى.

قىزىل اياق شاپقىنى

1780 جىلدارى ابىلاي حان قايتىس بولعان سوڭ قازاق حاندىعىنىڭ قۇلدىراعانى سياقتى  1780 جىلداردان باستاپ تسين يمپەرياسى بيلىگىندە پاراقورلىق اسقىنىپ شىرىكتەسىپ قۇلدىراي باستايدى. 1840 جىلى انگليا مەن اراداعى «اپين سوعىسى» ىندا جەڭىلىپ مۇلدە قۇلدىراۋعا بەتالادى. 1851 جىلى حريستياننىڭ ءبىر سەكتاسى بولعان «تايپين» كوتەرىلىسى باستالىپ 1864 جىلى اياقتالادى. ال 1864 جىلدان باستاپ ىشكى قىتايداعى دۇڭعانداردىڭ كوتەرىلىسى باستالىپ 40 ميلليون ادام سوعىستا قىرىلادى. تسين اۋلەتىنىڭ تۋنچجي بيلىگى كەزىندە شىڭجاڭنىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىندە كوتەرىلىستەر باستالدى. ءتۋنچجيدىڭ ءۇشىنشى جىلىنىڭ قازان ايىندا (1864) قۇلجانىڭ اكىم بەگى اكىم بەك ابدۋللۋسۋ (ابدۋلشۋلە دەپ تە اۋدارىلادى) ۇيعىر تارانشى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوتەرىلىسىن باسقارىپ، قۇلجا قالاسىن باسىپ الدى. قاراشا ايىندا كوتەرىلىستىڭ باسشىلىعىن قىزمەتىنەن بوساتىلعان اكىم بەك قۇلجانى باسىپ الىپ، «تارانشى سۇلتاناتىن» قۇردى. قۇلجادان قاشقان اسكەرلەر قاشىپ تارباعاتايعا بارادى، ولار مايلى-بارلىق تاۋىن مەكەندەگەن قىزاي ەلىن شاۋىپ، قىزايلار بۇراتالا، جىڭ، شيحۋعا اۋىپ كەتەدى، ونان ارى جايىرداعى قالماقتى شابادى، قاشقان قالماقتار التايعا بارادى. ولار التايدا بىنرەشە جىل تۇرىپ قايتادان تارباعاتايعا كەتكەن. ولار التاي ەلىنىڭ كەڭ قولتىق مەيماندوستىعىنا ريزا بولىپ اۋىل اقساقالدارىنا بىلاي دەگەن ەكەن: « ءبىز كەرەي ەلىنىڭ ىشىنە كەلىپ ەس جيىپ ەتەك جاپتىق. التاي تاۋىنىڭ جازى جاقسى-اق ەكەن، بىراق قىسى قاتتى، مال وتارلاتىپ جىل بويى ءۇي بەتىن كورمەيتىندەر كوپ ەكەن. ءبىزدىڭ تارباعاتايدا قۇلىستاي دەگەن وزەن بار، شاپساڭ پىشەن، سالساڭ ەگىن. ويى بالىق، قىرى كيىك مايلى-ءجايىر دەگەن تاۋ بار، جازى ءجايلاۋ، قىسى قىستاۋ. سوعان كوشىپ بارىڭدار، اعايىن بولىپ وتەيىك» دەگەن ەكەن.(22)

قىزىل اياقتار1867 جىلى التايدىڭ بۋرىلتوعايىنا جەتىپ جىلىكول بويىنا كەلىپ حالىقتى بۇلاپ-تالايدى. ولاردىڭ باسشىسى جاڭ گو، جاڭ سايلار ساۋىرعا ادام جىبەرىپ اجى تورەگە: « ءبىز تسين ۇكىمەتىنىڭ ىلە-تارباعاتايدان كەلە جاتقان اسكەرىمىز، قوبداعا كەتىپ بارامىز. التاي ەلىمەن جاۋلاسپايمىز، تەك بىزگە ات-كولىك، ازىق كومەك ەتسەڭىزدەر، ايالداماي قوبداعا اسىپ كەتەمىز» دەيدى. اجى تورە كەرەيدەن 10000 قوي، 1000 كەسەك كيىز، 1000 ات، 1000 وگىز جيناپ بەرمەك بولادى. وسى شاپقىنشىلار سوزىندە تۇرماي التاي ەلىن ۇزدىكسىز شابادى، ەرتىس بويىندا قۇلانباي رۋىن قىرعىندايدى. سىدىقاي باتىر، دالاي مەرگەندەر باستاعان ەلدىڭ جاساعىنان جەڭىلىپ ساۋىرعا بارىپ ەساعاسى، قازىبەك، شىبارايعىر، ەلكەلدى اۋىلدارىن شابادى.  قىزىلاياققا قارسى سوعىسقا دالاي مەرگەن، داركەن باتىر، قارىمبەك باتىرلار قول باستايدى. سوعىستا قارىمبەك، قۇيقالاق، بىتىكەن، بالاپان باتىرلار وققا ۇشادى. كوبەش باتىر اتقا قونعان سوڭ ەل ءدۇر قوزعالىپ اتتانادىدا قىزىل اياقتاردى قان-جوسا ەتىپ قىرىپ قوبداعا اسىرادى(23)

تارباعاتايعا اۋعان ەل

التاي قازاقتارى 1868-1888 جىلدارى تارباعاتايدىڭ مايلى-ءجايىر، بارلىق تاۋلارىنا (تولى، شاعانتوعاي اۋداندارى), ونان ارى ءتاڭىرتاۋدىڭ ەرەنقابىرعا(شيحۋ، ساۋان اۋداندارى) كوشىپ بارادى. تارباعاتايعا كوشكەن ەلدىڭ كوبى زايسان ءوڭىرى مەن وعان ىرگەلەس التايدىڭ جەمەنەي اۋدانىنان بولاتىن. زايسان وڭىرىنە ول كەزدە رەسەي ساياساتى ءجۇرىلىپ وندا وتىرعان ەلگە تسين يمپەرياسىنىڭ سالىعىمەن قاتار رەسەيدىڭ سالىعى قاباتتاسىپ ەلگە اۋىر تيگەن. سونىمەن قاتار اباق كەرەي تورەسى اجىنىڭ وزبىر قىلىقتارىدا سەبەپ بولعان. اجى وتە قۇسبەگى ادام بولعان، ەل ىشىندە قولىنا قىران قۇس تۇسكەندەر ، نەمەسە جۇيىرىك قۇنان شىقسا ونى اجىعا سىباعا رەتىندە اپارۋ كەرەك بولادى ەكەن. بۇعىباي دەگەن اتاقتى ساياتشى كىسى بولىپ الدە نەشە رەت قىران بولاتىن بۇركىت بالاپاندارىن اجىعا بەرىپتى. اقىرى ءبىر كۇنى تورىنا شۇبار قۇيرىق قىران تۇسەدى، ونى اجى ەستىپ قاشان اكەلەر ەكەن دەپ كۇتسەدە اكەلمەپتى. اقىرى كۇدەر ءۇزىپ اكەلۋگە ادام جىبەرسە بۇعىباي: «اجىعا قۇس كەرەك بولسا ماعاندا كەرەك، بۇرىندا تالاي قۇس العان سولدا جەتەر!»- دەپ قىسقا قايىرىپتى. سودان باستاپ اجى ونى جاۋ ساناپتى، ونان ءبىر كۇنى ءبىر جيىلىستا اجىمەن بۇعىباي بىرگە وتىرىپ قالادى، قىران قۇس ءجايلى اڭگىمە شىعىپ اجى قىران قۇس تۋرالى ايىتقاندارى بۇعىبايدىڭ ايىتقانىنان تومەن بولىپ قالادىدا ءىشى قىج-قىج قايناپ جۇرەدى. بۇعىبايمەن رۋلاس تەمىر دەگەن ادام المان العالى كەلگەن ورىس سالداتىن ساباپ، شىنجىرلاپ بايلاپ تاستاپ ەلدى شوشىتادى. ەل بولىپ توقتاتىپ سالداتقا مال بەرىپ اۋىزىن الادى. بارقىنىڭ اۋليەسى، باتىرى مۇقى دەگەن كىسىنىڭ ۇلى كوبەن قۇنانىن بايگەگە قوسقاندا ، كوكەن ءبيدىڭ بالاسىنىڭ قۇنانى ەكەۋى قاتار كەلىپتى، كەرەشىلەردىڭ ايتىسىنشا كوبەننىڭ قۇنانىنىڭ باسى وزىپ كەلگەن ەكەن. وعان كوكەننىڭ ۇلى بويبەرمەگەن سوڭ توبەلەس شىعىپ كوبەن الدىمەن قامشى سىلتەپ ونى باسقا تارتىپ جىبەرەدى. اقىرى ۇلكەن داۋ بولىپ كەتەدى. ونىمەن قوسا اجى مۇقىنى ورىستىڭ جىلقىسىن ۇرلادى دەپ سەمەي تۇرمەسىنە جاپقىزادى، تۋىستارى تولەم بەرىپ ءجۇرىپ شىعارىپ الادى. سول كەزدە اتانتاي رۋىنان توپاي دەگەن ادامدا ءبىر جيىندا اجىعا قارسى ءسوز ايتادى، وسىلايشا مۇقى، توپاي، تەمىر، بۇعىباي اجى تورەنىڭ جاۋلارىنا اينالادى، اجى ولاردى ورىسپەن قالماقتان جاساق اكەلىپ كوزدەرىن جويماق بولادى، ونى الدىنالا سەزگەن ولار وزدەرىنە قاراستى ەلدەرىن باستاپ مايلى-جايىرعا اۋادى.

«تولى اۋدانى تاريحي ماتەريالى»، 1- كىتابىندا اباق كەرەيلەردىڭ مايلى-جايىرعا كوشۋى  1868- جىلى مۇقى، توپاي، تەمىر، بۇعىباي قاتارلى ءتورت ادام باستاعان، 72 اۋىل 350-400 ءۇي دەپ كورسەتىلگەن. تاعىبىر دەرەكتە: «1872 جىلى مۇقى، توپاي، تەمىر، بۇعىباي باستاعان 72 اۋىل،  400 دەن ارتىق ءۇي تارباعاتايدى بەتكە الىپ اۋدى.  1873 جىلى مايلى-جايىرعا بارىپ توقتادى. كەلەسى جىلى جاستابان رۋىنان ەسەت، اتانتاي رۋىنان ساۋدابايلار 300 ءۇيدى باستاپ مايلى-جايىرعا بارعان. وسى ەلدەن كەيىن 1876 جىلى شەرۋشى رۋىنان كارىباي شەرۋشى رۋلارىن باستاپ مايلى-جايىرعا بارعان»- دەلىنەدى. (24) قاجىنابي بۇل كوشتى 1870 جىلى دەپ كورسەتەدى (25) 1867 جىلى التايداعى بارقى رۋىنىڭ رۋ باسىلارى مۇقى، توپاي قاتارلىلار  350 ءۇيدى باستاپ تارباعاتايدىڭ ءجايىر تاۋىنا كوشتى(26). مۇقى 1888 جىلى قايتىس بولعان، ونىڭ قۇلىپتاسىندا 1868 جىلى اۋىپ كەلدى دەپ جازىپتى، سوندا ساۋىردان 1867 جىلى اۋىپ، قوبىقتى قىستاپ 1868 جىلى مايلى-جايىرعا كەلگەن بولادى. ولار الدىن-الا جەر شالعان كەزدە مايلى-بارلىقتاعى قىزاي ەلى اۋىپ كەتىپ بوس جاتىپتى. وسى اۋعان ەل بارقى، اتانتاي رۋىلارىن نەگىز ەتكەن، تاعى مۇقىنىڭ قايىن جۇرتى شەرۋشى ءجۇزباي بايدىڭ اۋىلى بار ەكەن. مۇقىلارمەن بىرگە اۋماق بولعان اتانتاي  ساۋدابايدىڭ اكەسى اۋرۋ بولعاندىقتان كوشپەي قالادى، كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى، كەلەسى جىلى اسىن بەرگەن سوڭ دوسى جاستابان ەسەتتى ەرتىپ جاستابان، اتانتاي ت.ب رۋلاردان 300 ءۇيدى باستاپ 1869 جىلى مايلى-جايىرعا كەلىپتى. بۇلار زايسان جانە جەمەنەي جەرلەرىنەن اۋىپ كەلگەندەر ەدى. ولارمەن بىرگە ۋاقتاردان 200 ءۇي جايىرعا اۋىپ كەلگەن.

مۇقىلاردىڭ كوشىنەن كەيىن سەگىز جىل وتكەندە  التايدىڭ بۋىرشىن اۋدانىن مەكەندەگەن شەرۋشى  ەلىنەن كارىباي بالابايۇلى باستاعان 150 دەي شەرۋشى رۋىن نەگىز ەتكەن ەل مايلى-جايىرعا بارادى. كارىبايدىڭ اكەسى بالاباي ءاسىلى اجىنىڭ اقىلشىسى ەكەن، اجىنىڭ حانىمى ابەن بالابايدىڭ نەمەرە قارىنداسى بولاتىن. 1867 جىلعى كوشتە بالاباي كوشتىڭ ارتىنان قۋعىنشى بولىپ بارىپتى. الايدا اجى سول جىلى ولگەن سوڭ شەرۋشىنىڭ قاق جارىمى قوبدا بەتكە اۋعاندا كارىباي ەرمەي قويىپتى. 1875 جىلى جازاتايىم ءوز ىنىسىمەن ەگەستە ءىنىسى جارالانىپ قايتىس بولادى، بۇل «ءتورت بي- تورە» الدىنا جەتكەن ۇلكەن داۋعا اينالادى، ءتورت ءبيدىڭ نيەتىن تۇسىنگەن بالاباي اۋىپ كەتۋدى ءجون سانايدى. وسىلايشا كارىباي باستاعان ەل التايدان 1875 جىلى اۋىپ، 1876 جىلى مايلى-جايىرعا جەتەدى.

1870-1880 جىلدار شاماسى كوكپەكتى-كەندىرلىكتەن امان زاڭگى باستاعان 300 ءۇي مەركىتە مايلى-جايىرعا بەت تۇزەيدى(27) بۇل ەلدىڭ جارتىسى مايلىدا قالىپ قالعانى ەرەنقابىرعاعا مەكەندەيدى. دەرەكتەردە جانىبەك باتىر اۋىلى بولعان ءجايلاۋ-سارى رۋلارى ەلدىڭ ەڭ سوڭىنان كوشىپ مايلىعا كەلگەن، از ءبولىمى مايلىدا قالىپ كوبى ساۋان اۋدانىنا وتكەن.(28). تاعى جانتەكەيدىڭ ەسداۋلەت دەگەن اتاسىدا زايساننان  كوشىپ(كوشكەن جىلى بەلگىسىز) مايلىعا كەلگەن، ولار قونعان ساي ءالى كۇنگە «ەسداۋلەت ساي» دەپ اتالادى.  ولار ساۋانعا بارىپ تۇراقتايدىدا ءبىر توبى ءۇرىمجى،  سانجى، باركولگە كەتەدى.

مايلى- جايىرعا 1868-1883 جىلعا دەيىن جيىنى 1200 دەن اسا ءۇي ، 6000 نان اسا ادام اۋىپ بارادى. 1884 جىلى شىڭجاڭ پروۆينتسيا بولىپ قۇرىلعاندا وسى كەرەيلەر ءبىر ۇكىرداي(بولىس), التى زاڭگى ەل بولادى. بارقىعا بازار، جانتاس-بوتاقاراعا  -يسا، اتانتايعا-ساۋداباي، شەرۋشىگە-كارىباي، جاستابانعا- ەسەت، مەركىتكە- بولكەندىك زاڭگى بولادى. 1884 جىلدان كەين زايساننان مامىربەك تورە، جادىك قاناي، قاراقاس جۇماعۇل ەلى كەلەدى، قاباداعى شىبارايعىرلاردان ءبىر ءبولىم ەل كەلەدىدە ، وسى رۋلار ءبىر زاڭگى بولادى. 1893 جىلى مامىربەك مايلى-ءجايىر-بارلىقتى مەكەندەگەن كەرەيلەرگە ۇكىرداي بولادى. 1912 جىلى تسين قۇلاعاننان كەيىن كوبەن باستاعان ەل يەلەرى سايلام ارقىلى ەل باسقارۋ كەرەك دەپ ونىڭ قولداۋشىلارى- «جاڭا»، مامىربەكتى قولداۋشىلار- «كونە» دەپ ءبولىنىپ ەكى جاق سوعىسىپ ەكى ادام ولەدى، اقىرى مامىربەك ساۋىرعا بارىپ جارتى جىل پانالايدى، وسى ۇلكەن داۋدى التاي بيلەرىمەن جاكە بي كەلىپ بىتىرەدى. وسىدان كەيىن اتانتاي قىرىقباي 1913-1914 جىلدارى ۇكىرداي بولسا، شوكىباي كارىبايۇلى 1914-1917 جىلدارى ۇكىرداي بولادى. 1918 جىلى مامىربەكتىڭ ۇلى قىزىر تارباعاتاي ءامبىسىنا توعىز جامبى بەرىپ ۇكىردايلىقتى الادى، ونىمەن سايلامعا ءتۇسىپ جەڭىلگەن بارقى ءتۇسىپ بوزانۇلى سول جىلى 300 دەن ارتىق بارقى، قاراقاس رۋلارىن باستاپ ساۋان-ماناسقا اۋادى. ايتۋلارعا قاراعاندا سول جىلى ۇلكەن جۇت بولادى، كوبەن باتىر قايتىس بولىپ ، ونىڭ 800 جىلقىسى سول جىلى جۇتتا قىرىلادىدا جالعىز ايعىرى قالىپتى. بۇدان كوشكە جۇت ياعني قار اپاتىدا سەبەپ بولعانىن كورەمىز. 1935 جىلى بارقى قاليبەك رايىمبەكۇلىدا ءوز تۋىستارىمەن ساۋانعا اۋىپ كەتەدى.  قىزىر 1918-1930 جىلدارى ەل بيلەسە; ونان كەيىن بارقى اسەيىنعازى 1931-1937 جىلدارى ەل باسقارادى; ونان كەيىن تورە ومار راقىشۇلى 1937-1941 جىلدارى ەل باسقارىپ ، 1941 جىلى ۇرىمجىگە شاقىرتىلىپ سوندا تۇرمەدە ولەدى. ونان كەيىن شەرۋشى ماڭعىل كولبايۇلى 1942-1945 جىلدارى ەل باسقارادى. وسى كەرەيلەر 1870 جىلدان باستاپ بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ سانى ەسەلەپ ءوسىپ قازىرگى كۇندە 130-200 مىڭعا دەيىن جەتىپ وتىر. وسى ەلدىڭ تىنىش بولۋىنا 1883-1945 كە دەيىن ەل سانى 3-4 ەسە كوبەيسەدە ءبىر ۇكىرداي ، جەتى زاڭگى ءتۇزىمىنىڭ وزگەرمەۋى، سالىقتىڭ تۇراقتى بولۋى، ەل باسشىلارىن سايلاۋ ارقىلى شىعارۋى سەبەپ بولعان دەۋگە نەگىز بار.

سانجىعا اۋعان ەل

ءتاڭىرتاۋدىڭ تەرىسكەيىندەگى سانجى دەپ اتالاتىن تۇركىنىڭ كونە جۇرتى بۇرىن «بەسبالىق» اتانعان. 1417 جىلعا دەيىن قازاق رۋلارىن نەگىز ەتكەن موعولستاننىڭ ءبىر ايماعى ەدى. ويراتتار باسىپ العاننان كەيىن قازاق رۋلارى باتىسقا اۋعان بولاتىن. جوڭعارلار جويىلعاننان كەيىن بۇل جەر نەگىزىنەن يەن جاتقان بولاتىن. گۋانسيۋي يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعان ون ەكىنشى جىلىندا (1886) ديحۋا پرەفەكتۋراسى چجەندي وكرۋگىنىڭ قاراماعىنداعى ديحۋا وكرۋگىنە ء(ۇرىمجى ايماعى) اۋىستىرىلدى. پرەفەكتۋرالىق ورتالىق ديحۋا وكرۋگىندە (قازىرگى ءۇرىمشى قالاسى جانە ءۇرىمشى وكرۋگىنىڭ كەيبىر بولىكتەرى) ورنالاسقان جانە بەس وكرۋگتى باسقاردى. گۋانسيۋي يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعان جيىرما توعىزىنشى جىلىندا (1903) فۋيۋان وكرۋگى پرەفەكتۋرادان ءبولىنىپ قۇرىلدى.

وسى ءىرى ايماققا قازاق كوشىن بوكە جىرعالاڭۇلى باستادى. بوكەنىڭ جاس كەزىندە كوكتوعاي-شىڭگىل قوبدا ۋاڭىنا تىكە قارايتىن، ونداعى سارى ۋاڭنىڭ تۇيەسىن بارىمتالاۋ وقيعاسىنا بايلانىستى بوكەگە قۋعىن تۇسەدى. (29) 1880 جىلدارى شونجى سولتۇستىك شىڭجاڭداعى ماڭىزدى جول تورابى، ساۋدا ورتالىعىنا اينالادى. 1885 جىلى شىڭجاڭدى ليۋ جينتاڭ دەگەن قىتاي ۇلىق باسقاراتىن. وسىلايشا بوكە شونجىداعى ءتورت ۇلتتىڭ ىشىندەگى قازاقتان شىققان شاڭيا(اۋىل باستىعى) بولادى.  1883 جىلدان بۇرىن قازاقتاردىڭ التاي، تارباعاتاي، ىلەدەن وزگە جەرلەرگە بارىپ قونىستانۋىنا تيىم سالىنعان بولاتىن. ءتاڭىرتاۋدىڭ تەرىسكەيى يەن جاتاتىن. بوكەگە باستاپتا 100 دەن اسا ءۇي عانا ەرىپ كوشكەن. بوكە ليۋ جينتاڭ گەنەرالدىڭ شونجىعا كەلگەنىن پايدالانىپ ونى قوناعاسىعا شاقىرىپ ، كوپ اڭ تەرىلەرىن تارتۋ ەتەدى. ليۋ جينتاڭ رازى بولىپ بوكەنى شوندى ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ زالىڭى ەتىپ تاعايىندايدى.  بوكەگە ەرىپ بارعان ەلدىڭ جاعىدايى جاقسارعانىن، شونجىنىڭ ساۋداعادا، مالعادا قولايلى ەكەنىن ەستىپ التايدان كوپ ەل اعىلا باستايدى، سونىڭ ءبىرى قاراقاس ءمانتىباي بولسا ، ءبىرى سارباس قابا دەگەن كىسى ەكەن. قابا 700 ءۇيدى باستاپ شونجىعا كەلىپ مال تولدەتەدى(30) 1890 جىلى ەلكەلدى-ەسداۋلەت رۋىنان العاداي قاجى باستاعان اۋىلدار كوشىپ كەلىپ شونجى، ءۇرىمجى، قۇتىبيعا قونىستانادى. 1895 جىلى گەنەرال بوكەنى ۇرىمجىگە شاقىرىپ قاراكوك تاسى بار باس كيىم كيگىزىپ، ەرەنقابىرعا، بوعدا قازاقتارىنا ءامبى بولعانىن ۇقتىرادى، تالاپ بويىنشا بوكە ميچۋان ماڭىنا كەلىپ قونىستانادى.(31) بوكەنىڭ تۋراشىل، ادىلدىگىن ەستىپ التاي، تارباعاتايدان كوپ ەل كوشىپ كەلەدى. تارباعاتاي ءامبىسى ماتەن بۇدان الاڭداپ ونىڭ ۇستىنەن ارىز جازادى، ونى ءۇرىمجى ۇلىقتارى ەلەمەگەن سوڭ پەكينگە ارىز جازادى. سونان پاتشانىڭ «ءۇرىمجى ماڭىنا قازاقتاردىڭ مال باعۋىنا بولمايدى، مالشىلار تۇگەل تارباعاتايعا كوشىرىلسىن!»- دەگەن بۇيرىعى كەلەدى.(32)  تارباعاتايدان ارنايى اسكەر كەلەدى، ولارمەن سوعىس بولىپ 9 ادامىن ءولتىرىپ ماناستان ارى قۋىپ سالادى.  بوكە تۇرمەگە جابىلىپ التى اي جاتادى، شىققان سوڭ گەنەرالعا جولىعىپ « ءۇرىمجى، بوعدا، ەرەنقابىرعا قازاقتارى ەشقايدا كوشپەيدى، ءجايلاۋ-قىستاۋلارى مەكەندەگەن اۋىلداردىڭ يەلىگىندە بولادى» -دەگەن ءمور باسىلعان قاعاز الادى(33)

1880 جىلى بوكە باستاعان 300 ءۇي مولقى، قاما باستاعان 700 ءۇي قاراقاس، سارباس رۋلارى ءور التايدان اۋىپ كەلگەن سوڭ باتىسقا بەتتەپ قازىرگى سانجى-ءۇرىمجى توڭىرەگىنە مەكەندەي باستايدى(34) « بوكە باستاعان شىڭگىل، كوكتوعاي اۋداندارىنان 1000 نان استام ءۇي 1883 جىلى بوعدا تاۋىنا كوشىپ باردى. بوكە وندا شاڭيا ءمانسابىن الىپ التاي بيلەرىنە سالىق تاپسىرۋدان باس تارتتى. التاي بيلەرى ۇرىمجىگە ارىز جازىپ ەلدى قايتارۋدى، بوكەنى ۇستاۋدى تالاپ ەتتى. (35). بوكە وتە ءادىل، تۋراشىل، جوق-جىتىككە قاراسقىش قايىرىمدى ادام بولعاندىقتان، التايداعى ەل اراسىندا : «بوكە دەگەن ءادىل بي شىعىپتى، جوق-جىتىككە قارايلاسقىش ەكەن، وعان اۋىپ بارعان ەل بىرنەشە جىلدا بايىپ كەتىپتى»- دەگەن ءسوز تارايدىدا كوشۋشىلەر كۇن ساناپ كوبەيە بەرەدى.

1881 جىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ ىلە ايماعىنداعى شەكارا ماسەلەسىن ايقىنداۋعا ارنالعان كەلىسىمى. قىتايداعى مۇسىلماندار كوتەرىلىسىنىڭ قول استىنداعى ۇلت ايماقتارىنا قانات جايۋىنان سەسكەنگەن رەسەي 1871 جىلى قازاق جەرىنە جاقىن ىلە ايماعىن باسىپ الدى. قىتاي شىڭجاڭداعى كوتەرىلىستى باسقاننان كەيىن رەسەيگە ىلەنى قايتارۋ تۋرالى تالاپ قويدى. ەكى ەل اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان ديپلومات. كەلىسسوزدەردەن كەيىن 1881 جىلى 12 اقپاندا ەكى جاق پەتەربۋرگ شارتىنا قول قويدى. كەلىسىم بويىنشا ورىس اسكەرلەرى باسىپ العان ىلە ايماعى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىنە قايتارىلدى، تەك تسين وكىمەتىنىڭ بيلىگىندە قالعىسى كەلمەيتىندەردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن دەگەن جەلەۋمەن رەسەي ىلەنىڭ باتىس بولىگىن يەمدەندى. ىلە حالقىنا ءبىر جىل ىشىندە رەسەيگە دۇنيە مۇلكىمەن كەدەرگىسىز قونىس اۋدارۋعا رۇقسات بەرىلدى. ەكى مەملەكەتتىڭ ىلە ايماعىنداعى شەكاراسى بەجىنتاۋدان باستالىپ، قورعاس ءوز-ن بويلاي ونىڭ ىلەگە قۇيار تۇسىنا دەيىن سوزىلىپ، ودان قازىرگى الماتى وبلىسىنداعى كولجات اۋىلىنىڭ شىعىسىن وراپ ءوتىپ، وڭتۇستىككە قاراي ۇزىنقاراتاۋعا دەيىن، ال قالعان جەرى 1884 جىلعى شاۋەشەك كەلىسىمىندە كورسەتىلگەن سىزىقپەن وتەتىن بولدى. الايدا قازاقتاردىڭ بۇرىنعىسىنشا جايلاۋ مەن قىستاۋلارىن اۋىستىرىپ، كوشىپ-قونىپ ءجۇرۋى رەسەي مەن قىتاي شەكاراسىندا ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا پاتشا وكىمەتى “جەرلەرى دۇرىس بولىنبەگەن قازاق رۋلارى تۇتاسىمەن رەسەي بوداندىعىندا بولۋ كەرەك” ەكەندىگىن دالەلدەۋ ارقىلى، زايسان مەن قارا ەرتىس اۋماعىنداعى شەكارانى رەسەيدىڭ پايداسىنا قايتا بەلگىلەۋگە قول جەتكىزدى. شەكارا سىزىعى قارا ەرتىستىڭ كۇيتىن تاۋلارىنان ساۋىر جوتالارىنا قاراي كەسىپ وتەتىن بولدى. شەگارا بولىنگەن سوڭ شەگارا ماڭىنداعى ەلدىڭ قايسى ەلدى تاڭداۋىنا ءبىر جىل ۋاقىت بەرىلەدى. وسىدان سوڭ شىعىس قازاقستاننان نەشە مىڭ وتباسى قىتايعا قاراستى جەرلەرگە كوشەدى.

مەركىت ەلى زايسان قالاسى تۇرعان جەردى مەكەندەپ كەلگەن ەكەن(36). 1884- جىلى جاكە بي باستاعان  مىڭ ءۇي كەرەيلەر(مەركىت رۋى) زايساننان كوشىپ جەمەنەيدىڭ لاستى دەگەن جەرىنە كوشىپ كەلەدى.  سونىمەن بىرگە شىبارايعىر رۋىنان مىڭداي ءۇي، نايمان رۋىنان مىڭداي ءۇي قابا اۋدانىنا وتكەن. ال مىڭ ۇيدەي كەرەي اتا-مەكەندەرىن قيماي زايسان جەرىندە قالىپ قويادى. بۇل تۋرالى سول ەل اراسىندا مىناداي ولەڭ تاراعان:

اق ءبيداي، قارا ءبيداي، قىزىل ءبيداي،

ورىسقا بودان بولدىق جەردى قيماي.

قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاپ،

بولارما زامان قايتىپ بۇرىنعىداي؟»(37). بۇلار كەندىرلىك بولسىن قۇرادى.

بوكە باتىر تۇرمەگە تۇسكەندە ءىنىسى شوكە كەلىسكەن ءبىر جولبارىستى اتىپ الىپ، ونىڭ تەرىسىن ءتىرى جولبارىستاي ەتىپ قاتىرىپ ليۋ جينتاڭ گەنەرالعا تارتۋ ەتىپ، بوكەنى بوساتىپ الادى. اسقار تاتانايۇلى: «بوكە باستاعان ەلدىڭ كوشۋى 1883 جىلى باستالعان... 1888 جىلى بوكە پەكينگە بارامىن دەپ شىعىپ كەتەدى...1890 جىلى 400 ءۇيدى باستاپ ءتاڭىرتاۋدان اسىپ ، چاقىلىقتان ءوتىپ  تسين اسكەرىمەن سوعىسىپ قالادى»(38) 1908 جىلى تيبەتتەگى ءۋازىر : «قازاقتار تيبەت جەرىنە كىردى»- دەپ مالىمدەگەن(39) «بوكە باتىر» اتتى داستاندا  1880 جىلى بوكە التايدان 600 ءۇيدى باستاپ اۋعان دەلىنەدى. ون جىل كوشىپ اقىرى تيبەتتەن اسىپ بۋتان جەرىنە بارىپ تۇراقتاعان (40)بۇنداعى 600 ءۇي التايدان شىققان 600 ءۇي ەمەس، قايتا 1895 تەن كەيىن ءتاڭىرتاۋدان اسىپ تيبەتكە بارعان ەلدىڭ ءتۇتىن سانى. 1903 جىلى بوكە باستاعان 300 ءۇي تيبەتكە ءوتىپ كەتتى» (41) 1902 جىلى ىلە گەنەرالى چاڭ گىن پەكينگە شاقىرىلادى، ول التايدى باسىپ قوبدا ارقىلى پەكينگە بارادى ەكەن. التاي ەلباسىلارى گەنەرالدى كۇتىپ الىپ ، قىرۋار تارتۋ ۇسىنىپ، التاي حالقى اتىنان پەكينگە توتە قاراۋ تۋرالى ارىز جازىپ، سوناۋ تسيانلۋن پاتشا زامانىنان بەرى دەربەس ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ، وسى ارىزدى پاتشاعا جەتكىزۋدى وتىنەدى. گەنەرال ورىنداۋعا ۋادە بەرىپ اتتانادى. وسىلايشا ارىز پاتشاعا جەتىپ التاي قوبدادان ءبولىنىپ پەكينگە توتە قارايتىن بولادى(42)

بوكەنىڭ زامانىندا التاي ەلى جاپپاي اۋىپ قاق جارتىسى وسى تاڭىرتاۋعا كەلىپ مەكەندەگەن كورىنەدى. 1840 جىلدارى التاي كەرەيى 15 مىڭ ءتۇتىن 70-80 مىڭ حالىق بولسا،  1911 جىلى 11517 ءتۇتىن 59513 ادام بولعان. ال 1919 جىلى 7200 ءۇي، 36 مىڭ قازاق قالعان. 1944 جىلى قايتادان التايدا 63040 ادام بولسا ونىڭ 53352 قازاق بولعان(كوكتوعاي، شىڭگىلدى قامتي الماعان ساناق), 1946 جىلى 78844 قازاق بولعان. (43)

1904 جىلى (گۋانسيۋ يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعانىنىڭ 30-شى جىلى) قوبدا اكىمشىلىك ءۋازىرى قۇرىلىپ، ىستەردى باسقارۋ ءۇشىن چەنحۋا(سارسۇمبە) عيباداتحاناسىنا (قازىرگى التاي قالاسى) كوشىرىلدى، بۇل قوبدا مەن التايدى ءبولۋدى جۇزەگە اسىردى. بۇل التاي ايماعىنىڭ رەسمي تۇردە قۇرىلۋىنىڭ باستاماسى بولدى. 1906 جىلى (گۋانسيۋ يمپەراتورىنىڭ بيلىك قۇرعانىنىڭ 32-ءشى جىلى) قوبدانى ءبولۋ ارقىلى التاي ايماعى قۇرىلدى، سيحەن التاي اكىمشىلىك ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى، ول موڭعول التايىنىڭ ۋريانحاي، جاڭا تورعۇت جانە جاڭا حوشۋت تايپالارىن باسقاردى جانە چەنحۋا عيباداتحاناسىندا (قازىرگى التاي قالاسى) تۇردى. (44) 1904 جىلى تامىز ايىندا قوبدا ءىس باسقارۋشى ءۋازىرى شي حىڭ بىلاي دەيدى: «التاي قۇلازىپ قالدى، قازاقتاردىڭ كوبى كوشىپ سانجى، فۋكاڭ، ماناس، قۇتىبي، ءۇرىمجى، شونجى، موري، باركولگە باردى»- دەگەن.(45) «بوكە باستاعان قازاقتار تيبەتكە اۋىپ باردى. 1908 جىلى تيبەتتە تۇراتىن ءۋازىر: «قازاقتار تيبەتكە كەلدى»- دەپ مالىمدەگەن. (46). بوكە باتىر ءوزى پەكينگە ارىزعا بارىپ رۇحسات قاعاز اكەلگەن دەيدى، وسىدان سوڭ تاڭىرتاۋعا بارعان ەلگە پاتشادان قۋ تۋرالى پارمەن بولمايدى، وسىلايشا شيحۋدان-باركولگە دەيىنگى اۋماققا قازاقتار ەرىكتى تۇرا بەرەتىن بولدى. الايدا ال ونىڭ تيبەت اسۋىنا التاي-تارباعاتاي ۇلىقتارىنىڭ ىشتارلىقپەن جاپقان جالاسى مەن ارىزى سەبەپ بولدى. ۇيتكەنى التايداعى قازاقتىڭ قاق جارىمى ءتاڭىرتاۋ باۋرايىنا اۋىپ كەتكەن ەدى. بوكە تيبەت جەرىنە اۋىپ بارىپ ، وندا نەشە جىل مەكەندەپ تيبەت جەرىندە اۋىرىپ ولەدى، ارادا اپتا وتپەي ۇكىمەتتىڭ قۋعىنشى اسكەرى ونىڭ قابىرىن اشىپ باسىن كەسىپ اكەتەدىدە ەلدى ايداپ ۇرىمجىگە اكەلەدى. بوكەنىڭ باسىن نەشە كۇن ءىلىپ قويىپ ەلگە سەس كورسەتەدى. ارتىنان ەلدى قايتا شىڭگڭلگە كوشىرەدىدە بوكەنىڭ باسىن ۇلىنا قايتارىپ بەرەدى، ۇلى ونى شىڭگىلگە اپارىپ جەرلەيدى. وسىلايشا بوكە باتىردىڭ دەنەسى تيبەتتە، باسى التايدا قالادى.  20 عاسىردىڭ باسىنىىدا التايدان تاعىدا تولاسسىز اۋعان ەلدەن 300-500 ءۇي اۋىپ موريعا باردى، 200-300 ءۇي اۋىپ ماناسقا باردى(47)

1911 جىلى التايدى بيلەگەن تورعاۋىت پالتو تسينۋاننىڭ تۇسىندا ول 12 اباق كەرەيگە 12 ءتايجى قويادى، تايجىگە قارايتىن بىردە -ەكى ۇكىرداي، ۇكىردايعا قارايتىن 1-2 زالىڭ،  5-6 زاڭگى قويىلدى. التاي ەلى ورتالىق ۇكىمەتكە تاپسىراتىن سالىقتان تىس گۇڭگە مىڭ قوي، ءتايجى وزىنە قاراستى ەلدەن 400 قوي، ۇكىرداي 100 قوي، زالىڭ 30 قوي، زاڭگى 20 قوي بەرۋگە مىندەتتى بولدى.  پالتا تاعى التاي ەلىنەن 3000 تۇيە، 3000 جىلقى، 500 وگىز، 1000 سيىر، 1000 قوي جيناتىپ الادى. 1912- جىلى مايلىداعى كوبەن باتىر مەن مامىربەك تورە قاقتىعىسىپ، تاعى تارباعاتاي اكىمى ماتەننىڭ قىسىمى بولىپ مامىربەك 40 ادامىمەن ساۋىرعا قاشىپ كەلىپ پانالايدى. وسى ادامداردى كۇتۋ دەگەندى جەلەۋ ەتكەن جەڭىسقان تورە مەن ءتورت بي تاعىدا ەلدەن 40000 قوي جيناپ الادى(48) جوعارىداعى دەرەكتە ءتايجى اتاعىن العان ادامدار مىنالار: شىبارايعىرعا -دابى ، جادىككە كاكەن(جاناتارعا), قىلىش(مالىكتەرگە), مەركىتكە- قابىل، جانتەكەيدە وسپان(بارقى ت.ب), نازىر(شاقاباي), زيا(بازارقۇل), داۋلكتشە(شۇيىنشالى), جانىمقان(شاقاباي), قۇلي(مولقى), قالەل(قاراقاس), جاپار(يتەلى), بۋراتاي(سارباس), سۇگىرباي(شەرۋشى), قاسىمبەك(نايمان، جاربولدى). بۇدان بۇرىن بيلەر مەن سۇلتان تورە، قارا بيلەردەن وزگە سالىق جياتىن ءمانساپتى بولماعان. ءمانساپتى كوبەيگەن سوڭ سالىق كوبەيىپ ەلدىڭ كوشۋىنە سەبەپتىڭ ءبىرى بولعان.

وسى جىلى تسينحاي رەۆوليۋتسياسى تۋىلىپ تسين يمپەرياسى ىدىراپ جويىلادىدا ورىنىنا قىتايلار بيلىككە كەلىپ «جۇڭحۋا مينگو» ۇكىمەتى قۇرىلادى. 1912 جىلى پرەزيدەنت سايلامى بولىپ وعان التاي ۋاكىلى رەتىندە زاكاريابەيسى مەن بايموللا بارىپ قايتادى. وسىدان سوڭ كەرەي تورەسى الەنگە حان لاۋازىمى بەرىلەدى(49) وسىدان كەيىن مامىربەك پەن جەڭىسقان قۇدا بولادى. ساۋىرداعى قالي زاڭگى اۋىر سالىققا شىداماي ، جاقىپ ءامبىنىڭ شابارمانىن بايلاپ قۇتىبي، ماناس جاققا كوشىپ كەتتى.(50)

1917 جىلى قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن كەڭەستەر وداعىنان اۋعان قازاقتاردان كوپ ادام قىتايعا وتەدى. مىسالى اقسۋاتتان اۋعان ەل تارباعاتايعا كەلگەن، ونان تۇراقتاپ تۇرماي ءۇرىمجى ماڭىنا كەلىپ مەكەندەگەن.

موڭعوليانىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى جانە سونىڭ سالدارىنان ەلدىڭ كوشۋى

سيۋاندۋننىڭ ءۇشىنشى جىلىنىڭ شىلدەسىندە (1911), سىرتقى موڭعوليانىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى جاقتاۋشىسى بولعان تۋشەتۋ حاندىعىنىڭ حانزاداسى حاندادورجي رەسەيگە دەلەگاتسيا باستاپ بارىپ، رەسەيدەن اسكەري قولداۋ الدى. سينحاي رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن تسين اۋلەتىنىڭ بيلىگى بىرتىندەپ ىدىراپ، حاندادورجي جانە باسقالارى دەربەستەنۋگە وراي كەلدى دەپ سەندى. قاراشا ايىنىڭ باسىندا كۋلۋندا تۋشەتۋ حاندىعىنىڭ كوسەمى جانە سول قانات تىل تۋىنىڭ جاساعى چاكدۋرجاب باسقارعان «ۋاقىتشا حالحا ىستەرى كەڭسەسى» قۇرىلدى. 30 قاراشادا ورىس جانە موڭعول اسكەرلەرى كۋلۋن ىستەرى كەڭسەسىن قورشاپ الىپ، تسين ارمياسىن قارۋسىزداندىرىپ، كۋلۋن ىستەرى ءمينيسترى ساندۋو مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردى ەلدەن شىعارىپ جىبەردى. 1 جەلتوقساندا موڭعوليا ۇكىمەتى تسين اۋلەتىنەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.[51] مۇنى بىلگەننەن كەيىن تسين ۇكىمەتى كۋلۋنعا جاۋاپتى مينيستر پەنچۋك چەلينگە كۋلۋندى تاۋەلسىزدىگىنەن باس تارتۋعا كوندىرۋدى سۇراپ تەلەگراف جىبەردى. 21 جەلتوقساندا تسين ۇكىمەتى بەيجىڭدەگى شەشەن حاندىعىنىڭ كوسەمى دورجي پارامدى جانە كوبدوعا جاۋاپتى جاڭادان تاعايىندالعان مينيستر گۋيفاندى «كۋلۋن وقيعاسىن تەرگەۋ مينيسترلەرى» ەتىپ تاعايىندادى. الايدا، ورىس جانە موڭعول تاراپتارىنىڭ كەدەرگىلەرىنە بايلانىستى ميسسيا ورىندالمادى.(52) حاندادورجي، چەلين چيميت جانە باسقا دا حانزادالار مەن لامالار سىرتقى موڭعوليانىڭ سەگىزىنشى جەبتسۋندامباسى حۋتۋكتۋدى كۋلۋندا يمپەراتور ەتىپ تاققا وتىرعىزدى. جەبتسۋندامباسى كۋلۋندا تاققا وتىردى جانە «بوگد حان» («كۇن يمپەراتورى» دەپ تە اۋدارىلادى), گۋنداي بيلىك اتاعىمەن ماراپاتتالدى جانە «ۇلى موڭعول مەملەكەتىن» قۇردى.[53] 1912 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۋلياستايداعى ورىس كونسۋلى زاساگتۋ حانى سوتنامبلاتتانعا كوتەرىلىس باستاۋعا كومەكتەستى. زاساگتۋ حانى تسين اۋلەتىنىڭ ۋلياستاي گەنەرالى كۋيفانگتى، ۋلياستاي ءمينيسترى رونگەندى جانە باسقالاردى قۋىپ جىبەرۋدى بۇيىردى جانە ولارعا «بارلىق قويمالاردى، كۇمىستى، اتلاستى، اسكەري كيىمدەردى جانە ت.ب. جەتى كۇن ىشىندە موڭعول مينيسترىنە تاپسىرۋ جانە ءوز قاراجاتتارىن ەلگە ورالۋعا دايىنداۋ» مەرزىمىن بەردى. كۋيفانگ كەلىسۋدەن باس تارتتى، ال ورىس كونسۋلىنىڭ كومەگىمەن كازاك اتتى اسكەرىنىڭ توبى كۋيفانگتى ەلدەن كۇشتەپ شىعارۋ ءۇشىن جىبەرىلدى.(54) مامىر ايىندا قارا لاما دانبيتسزيانزان، ماركسەرزاب، دامدينسۋلۋن جانە حايشان سىرتقى موڭعول اسكەرلەرىن قوبدوعا شابۋىل جاساۋعا جىبەردى. [55] شىڭجاڭ گۋبەرناتورى يان تسزەنسين قوبدونى قۇتقارا المادى، ال قالا قۇلادى.

وسى تۇستا قوبدا قازاقتارىنىڭ ىشىندە شەرۋشىنىڭ ەل يەسى سۇگىرباي حالقانىڭ قىتايدى جەڭگەنىنە كۇماندانىپ قىتاي ۇلىقتارىنا حات جازادى، ال قىلاڭ ەندىگارى قىتايعا سالىق تولەمەڭدەر دەگەن باستاما كوتەرەدى.(56) موڭعوليا تاۋەلسىزدىك العان سوڭ التاي بۇرىن موڭعولياعا قاراستى جەر قايتا قوسىپ الۋ كەرەك دەپ باسىپ الۋعا اسكەر شىعارادى. ءدال وسى وقيعاعا بايلانىستى وسى جىلى (1913) جىلى ءور التايدان قالەل(قاراقاس), باقىراي، جاپار(يتەلى), بۋراتاي(سارباس) باستاعان رۋباسىلار شونجى، موري، باركولگە كوشىپ بارادى. كەيىن باقىراي، قالەل، جاپار باستاعان ەلدەر التايعا قايتتىدا ، بۋراتاي باستاعان ەل باركولدە قالىپ قالدى(57)1912- جىلى موڭعوليانىڭ جالاما باستاعان اسكەرى شىڭگىلگە كىرىپ ولارمەن اتىستا ساقاري، ساتانباي، ءماميلا باستاعان 12 ادام قازا تاپتى. ەل ۇركىپ شونجى مەن موريعا، باركولگە باردى.  جالاما قوبدا قازاعىن سولتۇستىككە ايداپ قارسىلاسقان قاراقاس اقىنبەكتى تىرىدەي سويىپ ، تەرىسىنەن تۇلىپ جاساپ ەلدى قورقىتادى، اقىرى شىداماعان ەل ۋىقتاردى ۇشكىرلەپ ۇشتاپ موڭعول اسكەرلەرىننەن  36 ادامدىسونىمەن ءشانشىپ ءولتىرىپ قاشىپ تىۆا، قوساعاشقا قاشىپ بارادى. (58) ەلدى ايداعاندا جالاما 50 ءسابيدى كيىزگە وراپ تۇنشىعىپ ءولسىن دەپ دالاعا تاستايدى، ول جەر قازىردە «ەلۋ بالا داراسى» اتانادى. اقىرى 3 جىلدان سوڭ 1270 ءۇي ەل ءوز مەكەنىنە قايتا ورالادى. ال ءور التاي ەلىنىڭ كوشۋىنە 1912 جىلعى موڭعوليانىڭ التايعا باسىپ كىرۋى سەبەپ بولعان. سول سەبەپتى بۋراتاي، نوعايباي مىڭ ءۇيدى باستاپ باركولگە باردى، ەندى ءبىراز بولىگى موري، شونجىعا باردى... سول جىلى التاي مەن تارباعاتايدان  كوشكەن 300 ءۇي قازاق شونجى، جەمسارى، فۋكاڭ، قۇتىبي، ماناس اۋداندارىنا كوشىپ باردى. (59) «التايدىڭ جەمەنەي اۋدانىنداعى ەلكەلدى رۋىنىڭ زاڭگىسى قالي بيلەرگە المان-سالىق تولەۋدەن باس تارتىپ ، جاقىپ ءامبىنىڭ شابارمانىن بايلاپ الىپ 300 ءۇيدى باستاپ قۇتىبي، ماناس وڭىرىنە كوشىپ كەتەدى(60) ەلكەلدى رۋىنان قالي 300 ءۇيدى باستاپ  سالىق جيناعالى كەلگەن شابارمانداردى بايلاپ الىپ قۇتىبي، ماناسقا كوشىپ كەتتى.(61) 1914 جىلى نۇرعالي باستاعان شىڭگىلدەن 200 دەن ارتىق ءۇي باركولگە باردى(62). بازارقۇل رۋىنان ستامبول ەلى اۋىپ بوعداعا باردى . (63). بۇل «قالقا شاپقان زامان»، «ستامبول شابىلعان زامان»- دەپ اتالدى. 1919 جىلى شىڭجاڭ بيلەۋشىسى يان زىشىين التايعا جۋ دەگەن قىتاي باستاعان 400 اسكەر جىبەرەدى، وسىدان باستاپ التاي شىڭجاڭ پروۆينتسياسىنا باعىناتىن بولادى.

1921 جىلى كەڭەستىك قىزىل ارميادان جەڭىلگەن باكيچ باستاعان 10000 نان ارتىق اق ورىستار تارباعاتايعا باسىپ كىرىپ، ارتىنان التايعا كەلەدى. قىزىل ارميا بۇلاردى قۋالاپ مايقاپشاعاي، القابەك، بىلەزىك ارقىلى التايعا كىرىپ ولارمەن سوعىسادى، اقتار جەڭىلىپ قوبداعا قاشادى، قوبدا قازاقتارىنان مال الماق بولىپ شەرۋشىنىڭ رۋباسى دوربىتقاندى قولعا الادى، ول مال بەرۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن اتىپ ولتىرەدى، ءىنىسى دالەلقان قاشىپ قۇتىلىپ التايعا كەلەدى. سول جىلدارى التاي حالقى اۋىر اپاتقا ۇشىرادى، اقسۇيەك جۇت بولىپ 2000 عا جۋىق ادام اشتان ءولدى(64) وسى تۇستادا ەلدىڭ سىرتقا اۋعانى بايقالادى، مىسالى جاقىپ بيگە 1903 جىلى 1600 ءۇي قاراسا كەيىن 800 ۇيگە ازايعان ەكەن.

1921 جىلى موڭعوليادا كوممۋنيستىك بيلىك ورناي باستايدى. قوبداداعى ەلباسىلارىنان شەرۋشى سۇگىرباي، قىلاڭ، قيۋباي باستاعان ءۇش حوشۋن، بوتاقارا اقتىشقان، مولقى احمەديار جاڭا ۇكىمەتكە ادالدىق تانىتادى. 1924 جىلى قوبدا قازاعىنان قاناپيا، ءداۋىتباي، يبراحيمدا ۇلانباتىرعا بارىپ سول جەردە تۇرار ىرىسقۇلوۆپەن جولىعىپ كەڭەسىن الىپ قايتادى.(65) 1924 جىلى مۇقىر تولقا باستاعان موڭعول اسكەرى شىڭگىلگە باسىپ كىرىپ ەل قىرعىندادى. ولار سۇراۋباي، ساپارعالي، سەكسەن، قاجەت، قوڭىرباي باستاعان قاتىن- بالا ارالاس 50 دەن اسا جازىقسىز ادامدى قىرىپ كەتەدى. وسى وقيعادان سوڭ كوپ ەل باركولگە اۋىپ شىڭگىل ەلسىز قالدىدا،  ەكى جىلدان سوڭ قايتا اۋىپ كەلدى(66)  1920 جىلداردان باستاپ ادىلەت جولىندا كۇرەسىپ، ءوز الدىنا قارۋلى قوسىن ۇستاعان زۋقا باتىردىڭ باسى الىنعاننان(1929 جىلى باسى الىندى) كەيىن، 1930-1933 جىلدارى ساراي باستاعان  1000 ءۇي موڭعولياعا اۋادى. (67) 1930 جىلى موڭعوليا ۇكىمەتىندە ەلدەۆ وچيردىڭ مالىمەتى بويىنشا التايداعى 12 اباق كەرەيدە 74 مىڭ 651 ادام دەپ كورسەتەدى. (68). 1932 جىلى بوكەنىڭ ۇلى راباي 700 ءۇيدى باستاپ موڭعولياعا اۋىپ كەتتى(69). 1931 جىلى شىڭگىلدە جالعان جالا جاۋىپ جانتايلاقتىڭ باسىن مادارىڭ دەگەن دۇڭگەن كەسىپ اكەتەدى. بازارقۇل ءزايىپ 1000 ءۇيدى باستاپ بوعداعا اۋسا، كوبى بوعدادا قالىپ ارتىنان ءزايىپ 230 ۇيمەن باركولگە اۋىپ بارادى(70) 1931 جىلى موڭعوليادا قازاقتار تۇرعان جەرلەردە جاڭا اكىمشىلىك قۇرلىمدار قۇرىلا باستادى. ولار شەرۋشى، شىبارايعىر، قوشاق مولقى، بايقادام(قانگەلدى-سەكەل), بوتاقارا حوشۋندارى قۇرىلادى. شەرۋشى حوشۋنى باقات، ساڭىراۋ، قۇرمان دەپ بولىنەدى. 1937 جىلى اكىمشىلىك ءبولىنىس رۋ اتتارىمەن ەمەس جەر-سۋ اتتارىمەن اتالدى، ولار: ۇلانعۇس، ساقساي، تسەڭگڭل، دەلۋىن ،تۇلبا، قۇجىرتى، تسپگپننۋر، باياننۋر، تساعانگول دەپ اتالدى. 1940- جىلى 19-20 تامىزدا قۇرىلتاي اشىلىپ «بايانولگەي قازاق قلتتىق» ايماعى قۇرىلدى. ب. قابي تۇڭعىش ايماق اكىمى بولدى. 1943 جىلى ايماق اكىمى بولىپ جەڭىسقان تۇزەلبايۇلى تاعايىندالدى.(71)

1930-1940 جىلدارداعى كوشى-قون

1928 جىلدان باستالعان كومپەسكەلەۋ ساياساتى مەن 1931 جىلدارداعى اشارشىلىق، ساياسي رەپرەسسياعا بايلانىستى قازاقستاننان قىتايعا 96 مىڭنان اسا قازاق وتەدى. التايعا شىعىس قازاقستاننان ابدىكارىم بولىس باستاعان ەل وتكەن، ونىڭ ىشىندەدە تالاي ادامدار التايدان تاڭىرتاۋعا بوسىپ كەتكەن. شۇبارتاۋ كوتەرىلىنەن كەيىن كوشكەن 500 ۇيدىڭدە ءبىرازى ساۋان، قۇتىبي، ءۇرىمجى ماڭىنا كەلگەن. بۇلاردان وزگەدە ءار جەرگە ءتىپتى باركولگە دەيىن كەلگەن كەڭەستىك قازاقستان قازاقتارى بولدى. 1931 جىلى شىڭجاڭدا ۇيعىرلار كوتەرىلىسى باستالادى. قۇمىلدا قوجانياز اسكەرى 6000 عا جەتەدى، باركولدەگى قازاقتىڭ ەل اعاسى الىپتە ونى قولداپ كوتەرىلىسكە قاتىسادى. ۇيعىرلار شىڭجاڭدى الۋعا شامامىز كەلمەيدى دەپ گانسۋداعى دۇڭعانداردان كومەك سۇرايدى (72). وسىلايشا  ما جۇڭيىڭ باستاعان دۇڭعان اسكەرلەرىنىڭ لاڭى باستالادى.  ول كەزدە التايدا ليۋ اتتى باتاليون كومانديرىندە 600 قارۋلى اسكەر بولسا، جاڭ ءداۋيىڭدا 3000 مىلتىق بولسا، الەن مەن قاناپيادا 300-600 بەس اتار، توعىز اتار ، تورعاۋىت ۋاڭىندا 600 توعىز اتار بار ەدى، شارىپقان وسى كۇشتەرگە تاعى حالىق ىشىندەگى قارۋى بارلاردى قوسىپ جيىنى 5000 اسكەر توپتاپ كوتەرىلىس جاساۋعا قامداندى(73) ما جۇڭيىڭ بۋرىلتوعايعا ءتورت ادام جىبەرىپ : «ءبىز گانسۋدان كومەككە كەلدىك، قۇمىل ازات بولدى، ارميامىز قوجانيازبەن بىرىگىپ ءۇرىمجىنى قورشاۋعا الدى، ەندى مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرامىز»- دەپ ۇگىت ايتادى. بۇدان ىلگەرى ۋي جىڭگوعا قارسى كوتەرىلگەن بۋرىلتوعاي ەلىنە ەندى شاقاباي رۋىنىڭ ءتايجىسى جانىمقان قوسىلادى. كوتەرىلىسشىلەر ابيتانعا كەلگەندە ۋي جىڭگونىڭ قىتاي، موڭعول، ورىستاردان قۇرالعان اسكەرى زەڭبىرەكپەن اتىپ قارسى العاندىقتان جەڭىلىپ قاشتى. وسىدان سوڭ بۋرىلتوعاي ەلى كوكتوعايعا اۋادى، ۋي جىڭگو اسكەرى قوم قاناستا 100 ۇيلىك قازاقتان (قاراتاي رۋى) 300 ادامدى جازىقسىز قىرىپ ، ايەلدەر مەن بالالاردى بارىمتالاپ اكەتەدى. قاناپيا بەيسى الدىن الا حابارلانىپ كوكتوعايعا كوشىپ كەتەدى. قازاق، ۇيعىر، دۇڭگەندەردەن قۇرالعان كوتەرىلىسشىلەر (1000 ادام بولۋى مۇمكىن) لاماجاۋ دەگەن جەردە تاعى سوعسىپ جەڭىلىپ كوپ ادام ولەدى. ورىس، موڭعول اسكەرلەرى سول جىلى قابا اۋدانىندا توناۋشىلىق جاساپ 30000 قوي، 3000 ءىرى قارانى بۇلاپ الىپ ، 22 ادامدى جازىقسىز اتىپ تاستايدى. ۋي جىڭگو اقىرى التايدان شەگىنگەن سوڭ التايدا از ۋاقىت دۇڭگەن بيلىگى ورناپ سارسۇمبەگە بۇقات اكىم بولادى. قالايماقانشىلىق، تالان-تاراج ءورشىپ ەلدە اشتىق باستالادى. شارىپقان جەمەنەيدە كۇش توپتاپ ءوز بيلىگىن جۇرگىزەدى. وسىلايشا دۇڭگەندەر التايدا قازاقتاردان قولداۋ تاپپادى، شارىپقان قاباعا بارعاندا ما حىيىڭ سارسۇمبەگە قاشتى. اقىرى مىڭنان ارتىق اسكەرمەن ساۋىر ارقىلى تارباعاتايعا قاشتى، جەمەنەيدىڭ توستى دەگەن جەرىندە شارىپقاننىڭ اسكەرلەرىمەن سوعىسىپ شىعىنعا ۇشىرادىدا ساۋىردان اسىپ تارباعاتايعا ءوتىپ كەتتى. وسى جىلدارداعى سوعىس پەن اشتىقتان التايدا 4000 ادام قازا تاپتى. سول جىلى (1933) جۇت بولىپ 2500 ادام اشتان، اۋىرۋدان قىرىلدى. اقىرى  500 دەن ارتىق ءۇي موڭعوليا شەگاراسىنا بارىپ قىستادى(74) 1933 جىلى التايدا شارىپقان كوتەرىلىس جاساپ بۋرىلتوعاي اۋدانىن باسىپ الادى، بۇقات بەيسىدە جاساق قۇرا باستايدى. ولار ما حىيىڭ اسكەرىمەن سوعىسىپ جەڭەدى، الايدا ما حىيىڭ اسكەرى ءومىرتاي اۋىلى، ساۋىرداعى شارىپقان اۋىلىن شاۋىپ، مالدارىن ولجالاپ كەتەدى(75) 1933 جىلى التايدا جۇت بولىپ موڭعولياعا مال قىستاتۋ ءۇشىن مولقى قوجاقان، شىلدەباي، سارباس كۇجى، جانتەكەي يساش، تەمىرشى، تالپەشباي اۋىلدارى; شەرۋشى نۇرعالي، ۇكىباس اۋىلدارى بولىپ جيىنى 600 ءۇي موڭعولياعا بارىپ جاعىدايلارىن ايتادى. 1934 جىلى موڭعوليا ۇكىمەتى وسى ەلدەردى ىشكى جاققا كوشىرمەك بولادى. كەنجەبەك دەگەن قازاقتى باس ەتىپ موڭعول اسكەرلەرى ولاردى ايدايدى، امالسىز قالعان ەل رايىس، ىبىرايحان، ورتەك، مۇسايىپ باستاپ اقىلداسىپ  كەنجەبەكتى بايلاپ الىپ التايعا قاشا كوشەدى. قاشقان ەل قۋعان اسكەرمەن سوعىسا ءجۇرىپ كەنجەبەكتى اتىپ تاستايدى. التايعا بارعان سوڭ ارتتا جاۋ قولىندا قالعان مالىن ىزدەپ، تابىلماعانىنا موڭعوليادان مال قۋىپ اكەلەدى. وسىدان سوڭ موڭعوليا اسكەر شىعارىپ، ۇشاق شىعارىپ شىڭگىلگە شابۋىل جاسايدى، شىڭگىلدەن حانكەلدى-سەكەلدەن 100 ادام عانا ءتىرى قالىپ 540 تان اسا ادام موڭعول اسكەرىنىڭ وعى مەن اسكەري ۇشاقتىڭ بومباسىنان قىرىلادى. بۇنى ەل «بايقادام شابىلعان»، «حانكەلدى-سەكەل قىرىلعان»- دەپ اتاپ كەتەدى. كەي ايتىلىمداردا 800 دەن اسا ادام قىرىلىعان دەسەدى. وسىدان سوڭ ەكى مىڭ ءۇي موري، باركولگە بارادى (76) 1937 جىلى موڭعوليا قازاقتارىندا زور قوزعالىس بولىپ، بايلار مەن فەودال تاپتار قۋدالانىپ تۇرمەلەنەدى. ح. زاردىحاننىڭ مالىمەتىنشە 2000 داي ادام اتىلىپ، 3270 ادام جازالانعان. وسىعان بايلانىستى ءبىراز ادامدار موڭعوليادان باركولگە قاشىپ بارعان.  جالپى موڭعوليادا قازاق سانى 21 مىڭنان استام بولعان(77). 1940 جىلى ماناستا قازاق سانى 1940 ادام بولادى.

1944-1947 جىلعى كوشتەر

1940 جىلى ەسىمقان، رىسقان باستاعان ءور التاي قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسى باستالادى. بۇل كوتەرىلىس جىل سوڭىندا كەلىسىمگە كەلىپ ۋاقىتشا توقتاعانىمەن 1941 جىلى قايتا باستالىپ  جەڭىلىسپەن اياقتاعانىمەن وسىپان باتىردىڭ باستاۋىندا كۇرەس جالعاسا بەردىدە 1943 جىلى موڭعوليانىڭ قولداۋىنا يە بولىپ 1000 نان اسا قارۋى بار قوسىن قالىپتاستىردى. 1944 جىلى كوكتەمدە شىڭگىلدى تولىق باسىپ الدى، 1944 جىلى 24 قازاندا «التاي قازاقتارىنىڭ توڭكەرىستىك ۇكىمەتى» قۇرىلدى. 1944 جىلى بۋىرشىننىڭ جارىم ەلى، سارسۇمبە، بۋرىلتوعاي ەلىن موڭعوليا ارقىلى شىڭگىلگە كوشىرىپ اكەلەدى. 1944-1946 جىلى التايدا ۇلكەن جۇت بولادى، قۋاڭشىلىق بولادى. سونىمەن بىرگە سۇزەك اۋرۋى تارايدى. وسى جىلدارى 300 دەن اسا ءۇي جۇكەي باستاپ موريعا كەلىپ قونىستانادى. وسىدان سوڭ موريداعى قازاق سانى 4109 ادامعا جەتەدى.(78)وسى جىلى كەي دەرەكتەر بويىنشا  التايدا 2000 ادام اشتىقپەن اۋىرۋدان قىرىلعان دەسەدى.

1945 جىلى كۇزدە وسپان باتىردىڭ قوسىنى التايدىڭ 90% جەرىن باقىلاۋعا الدى، وسى جىلى قازاندا التاي ۇكىمەتى قۇلجادا قۇرىلعان «شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى» مەن بىرىكتى. وسى جىلدارى التايدا نەشە جىلعا سوزىلعان سوعىس پەن تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىنان اۋىر جۇت بولدىدا ەل اۋىر اپاتقا ۇشىرادى. اسىرەسە سانجىعا ىرگەلەس بۋرىلتوعاي، كوكتوعاي، شىڭگىل ەلى قىستا قۇبىنىڭ قۇمىنا قىستاپ بارا الماعاندىقتان قاتارىنان 2-3 جىل جۇتقا ۇشىرادى. 1946 جىلى جازدا «شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى» قۇلادى. وسپان مەن كەڭەس وداعى قولداعان «ءۇش ايماق ۇكىمەتى» اراسىنداعى قايشىلىق اسقىندى. 1946 جىلى وسپان گومين  ۇكىمەتىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزە باستادى، تاعى ولاردان ەكونوميكالىق كومەك الدى، بۇلدا ەلدىڭ قامى ءۇشىن ىستەلگەن ءىس ەدى. 1946 جىلدىڭ سوڭىندا ءۇش ايماق اسكەرى مەن وسپان بولىمدەرى ارا اشىق قاقتىعىستار باستالدى.

1947- جىلى كوكتەمدە وسپان 150 ءۇيدى باستاپ بايتىككە شەگىندى. سول جىلى اسەن 100 دەن اسا ءۇيدى باستاپ بارىپ وسپانعا قوسىلسا، ءلاتىپ 400 ءۇيدى باستاپ بارىپ وسپانعا قوسىلدى.(79) 1947 جىلى ماۋسىم ايىندا وسپان ءلاتىپتى جىبەرىپ شىڭگىلدەن تاعى 1000 نان اسا ءتۇتىندى كوشىرىپ الدى. وسىلايشا شىڭگىلدە نازىرگە قاراستى ءبىر ءبولىم ەل مەن ۋاتقانعا قاراعان ءبىراز ەل بولىپ جيىنى 320 ءۇي قالدى...(80) 1947 جىلى قىركۇيەكتە وسپاننىڭ 1000 عا جۋىق قارۋلى قوسىنى التايعا قايتا كىرىپ ءۇش ايماق ارمياسىنىڭ التاي اتتى پولكى مەن قوبىق اتتى پولكىن اۋىر شىعىنعا ۇشىراتىپ التايدى باسىپ الدى. دالەلقان سۇگىرباەۆ تارباعاتايعا شەگىنىپ جانە كەڭەستەر وداعىنان كومەك الىپ 4-5 مىڭ اسكەر توپتاپ التايعا شابۋىلعا ءوتتى. توتەپ بەرە المايتىنىن بىلگەن وسپان التايدان شەگىنۋ بۇيرىعىن تۇسىرەدى.  «وسپان التايدان شەگىنەردە (17- قازان) 3694 ءتۇتىن 17 مىڭنان اسا ادامدى ەرتىپ كەتتى، بۋرىلتوعاي مەن كوكتوعايدا ازعانا ەل، شىڭگڭلدە تەك ون شاقتى ءتۇتىن قالدى(81). ءۇش ايماقتىڭ دوكلاتتا : 3694 ءۇي ، 17831 ادام كوشىرىلگەن.ء(ۇش ايماق توڭكەرىسى تاريحى. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2000 ج) . تاعىبىر دەرەكتە وسپان 19 مىڭنان اسا ادامدى كوشىرىپ اكەتتى دەيدى. 1946 جىلدىڭ باسىندا التايدا قازاق سانى 78844 ادام بولسا، 1949 جىلى 50042 ادام قالعان. دەمەك وسپانعا ەرىپ ءۇش اۋداننان 30000 داي ادام سانجىعا اۋىپ كەتكەن. 1945- جىلى جازتۇرىم  ءور التايدان 110 ءۇي، 370 ادام  قاشا كوشەدى، ولاردى گومين اسكەرلەرى جولدان توسىپ الىپ، شونجىعا ايداپ اپارادى. جانتۇرشۇگەرلىك تەرگەۋ، اشتىق، قالاعانىنشا ءولتىرۋ ارەكەتتەرىنەن سوڭ ولاردان تەك 76 ادام ءتىرى قالادى. وسى اۋعان ەلدىڭ دەنى 1952-1957 جىلدارى التايعا قايتتىدا، از ءبولىمى سانجى جەرىندە قالىپ قويدى.

قوجاي دوقاسۇلى بىلاي مالىمەت بەرەدى: التاي، تارباعاتاي، ىلە ءۇش ايماقتا 383559 قازاق بولعان، التايدا 53352 قازاق دەيدى، ءبىز بۇل ساناقتىڭ 1944 جىلى كوكتوعاي، شىڭگىلدەگى 30 مىڭعا تاياۋ قازاق قامتىلماعان ساناق نەمەسە 1947 جىلى ءۇش اۋداننان كوپ ەل اۋعاننان كەيىنگى ساناق دەپ قارايمىز. ال ىلەدە 22672 قازاق، تارباعاتايدا 103180 قازاق بولعان.(82)دەمەك  ۇش ايماقتا 410 مىڭنان اسا قازاق بولعان، ال سانجى، ءۇرىمجى، باركولدە 80-90 مىڭ قازاق ءومىر سۇرگەن.

1949- جىلى كوممۋنيستىك قىتاي بيلىگى ورناعاندا بۇكىل شىڭجاڭدا 500 مىڭعا جۋىق قازاق بولسا سونىڭ 100 مىڭى وسى سانجى، ءۇرىمجى، باركولدەگى قازاقتار بولاتىن. 1954 جىلى وسى ءتاڭىرتاۋ ايماعىن ىلە، التاي، تارباعاتايدا قۇرىلعان ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرامىنا قوسپاي كەرىسىنشە «سانجى دۇڭگەن اۆتونوميالى وبلىسى» ەتىپ قۇردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وسى وڭىردە سان جاعىنان قازاقتار ەڭ كوپ ۇلت سانالاتىن. تەك موري اۋدانىنا عانا «موري قازاق اۆتونوميالى اۋدانى» -دەگەن اتاۋ بەردى دە شىلدە ايىندا قازاق ۇلتتىق اۋدانى رەتىندە قۇرىلدى، الايدا شونجى، قۇتىبي، سانجى اۋداندارىنداعى قازاقتىڭ سانى جەكە-جەكە العاندا موريداعى قازاقتان كوپ ەدى. وسىلايشا سانجىداعى قازاقتار اۆتونوميا ۇقىعىنا يە بولا المادى، ءار اۋداندا ەكىدەن- ۇشتەن قازاق ۇلتتىق اۋىلدارى قۇرىلۋمەن شەكتەلدى.

باركولگە كوشۋ

باركول ساحاراسى گوب التايمەن ءتاڭىرتاۋدىڭ اراسىنداعى ءشۇرايلى دالا. 2000 جىل ىلگەرى عۇننىڭ سول قانات حانىنىڭ ورداسى تۇرعان جەر. 13-14 عاسىردا شاعاتاي ۇلىسى مەن موعولستاننىڭ جەرى بولعان، كەيىن ويراتتار باسىپ العان.  قازاقتاردىڭ باركول ساحاراسىنا قونىس اۋدارۋى بوكەنىڭ كوشىمەن بىرگە باستالدى. «1883 جىلى التايدان ءدىلداباي، ءامىرتى (نايمان، تەرىستاڭبالى، ءدىلداباي تارباعاتايدان كوشىپ كەلگەن), كوكدارقان (كەرەي), جامىسباي (كەرەي، تاسبيكە، ءالىپ ۇكىردايدىڭ اكەسى، تيبەت اسقان ەلىسقاننىڭ اتاسى) قاتارلىلار 90 نان استام ءۇيدى باستاپ باركولگە كوشىپ كەلەدى. ولار جازدا اقارقا، سارشوقى وڭىرلەرىن ءجايلايدى. قىستا باشاڭزى، جاساڭ، اشقارانى قىستايدى. 1887- جىلى شاياحىمەت سىمايىلۇلى(ۋاق), جامىسباي، امىرتى(تاسبيكە رۋىنان), سىدىق(سەكەل رۋىنان), جولىنباي، تاۋكەباق(ەسداۋلەت رۋىنان), باپالاق(قىستاۋباي رۋىنان) بولىپ جيىنى 200 ۇيدەن اسا قازاق باركولگە كوشىپ كەلەدى. 1895 جىلى قاناتباي قايىربايۇلى(جادىك), شۇلەنباي (سارباس) باستاعان 200 ءۇي التايدان باركولگە كوشىپ كەلەدى. 1903 جىلى قابيموللا زالىڭ ون ءۇيدى باستاپ باركولگە كوشىپ كەلەدى. (83) «1887-1895 جىلدارى جادىك سابىرباي، قايىرباي، تاسبيكە جامىسباي، سەكەل سىدىق، سارباس شۇلەنباي باستاعان 700 ءۇي ىلگەرىندى-كەيىندى باركول ساحاراسىنا اۋىپ بارعان.(84)

جوعارىدا بۋراتاي (سارباس رۋىنان), نوعايباي(شاقاباي رۋىنان) 1912 جىلى باركولگە 1000-2000 ءۇيدى باستاپ كوشىپ كەلگەنىن ايتتىق. ونان 1917 جىلى التايدان نۇرعالي (شاقاباي رۋىنان), ايەمبەت(ۋاق رۋىنان، جوعارىداعى شاياحىمەتتىڭ ۇلى) قاتارلىلار 300 ءۇيدى باستاپ باركولگە اۋىپ كەلەدى. 1924 جىلى موڭعوليا اسكەرى كىشى شىڭگىل، ۇلكەن شىڭگىلگە كىرىپ، سەكپىلتاي- شاڭقانعا كىرىپ قازاقتاردى توناپ قىرعىندايدى، وسىدان سوڭ كوپ ەل باركول، شونجى، موري جاققا اۋىپ كەتەدى(85). 1927 جىلى شونجى، موريدان ءالىپ(جامىسبايدىڭ ۇلى) ەكى مىڭ ءۇيدى باستاپ باركولگە اۋىپ كەلەدى. (86) دەمەك باركول مەن سانجىنىڭ شىعىسىندا قازاقتار ءبىر جەردى تۇراقتاپ تۇرماعان.

1933 جىلى بايتىك تاۋىندا تۇرعان ىرگەباي، قاسەن باستاعان كونساداقتار مەن نۇرعازى باستاعان ۋاقتار 250 ءۇي ، 1000 نان اسا ادام ما جۇڭيىڭ اسكەرىنەن قاشىپ شونجى قامالىنا پانالاماق بولعاندا قامالدان وق بوراپ 600 ادام قىرىلادى. وسى وقيعادان كەيىن موريدى مەكەندەگەن سابىرباي،  التىنبەك، تۇراباي، قاسباي، ىسقاقبايلار باستاعان 600 ءۇي باركولگە كوشەدى. (87) 1932-1935 جىلدارى سارباس قابدوللا، مولقى قاپتالباي باستاعان 1000 ءۇي،  ەساعاسى ماجان، مولقى سالاحيتتان، باستاعان 300 ءۇي، يتەلى ىرگەباي، ۋاق نۇرعازى، ، كونساداق قاسەندەر باستاعان 250 ءۇي، ادۋباي، تۇراباي، قاسبايلار باستاعان 600 ءۇي، قۇسايىن باستاعان نايماندار، ءسولتانشارىپ، كوكي باستاعان 300 ءۇي التاي، شونجى، جەمسارى، موريدان باركولگە كوشىپ كەلەدى. وسىلايشا باركولدەگى قازاق سانى 20 مىڭنان اسادى، اباق كەرەيلەر 18 مىڭ ادام، نايماندار 1200 ادام، ۋاقتار 560 ادام بولادى (88) 1935 جىلى التايدان شەرۋشى ءشاري زاڭگى 30 ۇيمەن باركولگە كەلىپ  ارتىنان قايتا التايعا كوشىپ كەتەدى. 1936 جىلى شىڭگىلدەن ءنازىر ءتايجى  باركولگە كوشپەك بولادى، بىراق ۇكىمەت كەدەرگى جاساپ بايتىكتەن كەرى قايتادى (89)

1932 جىلى ءالىپ ۇكىرداي قۇمىل كوتەرىلىسىنە كومەكتەسكەنى، قاتىناسقانى ءۇشىن اۋىلىندا جاساق جوق ورايدا قىتاي اسكەرى باسىپ قالادىدا ، ءالىپ ىشىندە117 ادامدى قىرعىندايدى. ءالىپتىڭ  قلى ەلىسقان 200 قارۋلى جىگىتىمەن قايعىلى وقيعانىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. وسىدان سوڭ ەلىسقاندار قىتاي اسكەرىن قۋىپ ءبىرازىن ولتىرسەدە اكەسىنىڭ باسىن الىپ قالا المايدى. سونان باركولدەگى قىتايلاردان نەشە ءجۇز ادامدى قىرعىنعا ۇشىراتادى. 1934 جىلى اكەسىنە اس بەرىپ كەلەسى جىلى گانسۋ پروۆينتسياسىنا كوشەدى، وسىلايشا الەمگە ايگىلى «تيبەت اسقان قازاق كوشى» باستالادى. 20 مىڭنان اسا ادام كوشەدى، 1941 جىلى ولارداە يندياعا 3039 ادام جەتەدى، تيبەت جونىندا 3000 عا جۋىق ادام ىستان، سوعىستان ولەدى، ينديادا 1500 دەي ادام ءتىرى قالىپ قالعانى  ىستىقتان، وبادان قىرىلادى. ال 1947-1948 جىلى وسى گانسۋ، تسينحايدان شىڭجاڭعا 5500 ادام قايتا كوشەدىدە، گانسۋدا 200 دەي ادام، تسينحايدى 1200 دەي ادام قالادى. قالعان قازاقتار ما بۋفاڭ باستاعان دۇنگەن ارمياسىنىڭ قاندى قىرعىنىنان، اشتىقپەن اۋىرۋدان قىرىلادى، جالپى 11 مىڭنان اسا ادامنىڭ ءتۇتىنى وشكەن.

1949 جىلى باركول اۋدانىنداعى قازاقتار تۋرالى مالىمەت:

1948 جىلى 22 مامىر

(90) 1954 جىلى 2 ساۋىردە بۇرىنعى باركول وكرۋگىنىڭ العاشقى حالىق سەزى اۆتونوميالىق وكرۋگ قۇرۋعا دايىندىق ماقساتىندا ءوتتى. 1 قازاندا «باركول قازاق اۆتونوميالىق وكرۋگ» رەسمي تۇردە قۇرىلدى. حالىق ۇكىمەتىنىڭ العاشقى توراعاسى ءزارىپ (قازاق), ال توراعانىڭ ورىنباسارى ۆان پەيتسزين (حان) بولدى. حالىق ۇكىمەتى كوميتەتى ون توعىز مۇشەدەن تۇردى، ونىڭ ىشىندە چجان چجيكۋان بولدى، ونىڭ ون مۇشەسى قازاق، جەتى حان، ءبىر موڭعول جانە ءبىر ۇيعىر بولدى. 1957 جىلى كابەن، التىنبەك باستاعان ەل گانسۋدەن باركولگە قايتا كوشىپ كەلدى. جالپى كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر تەك دەرەككە، ارحيۆكە تۇسكەندەرى، جالپى شىعىس قازاقستان مەن التايدان وزگە وڭىرگە كوشكەندەردىڭ دەرەككە تۇسپەگەندەرىنىڭدە كوپ ەكەنىنە داۋ جوق.

ادەبيەتتەر:

1. عاني قاراتاسەۆ. قازاقستاننىڭ شىعىس ءوڭىرى XVIII-XX عاسىر باسىنداعى باتىس، ورىس زەرتتەۋشىلەرى شىعارمالارىندا، عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدارى دەرەكتەرىندە . مەديا-اليانس، 2006
2. التىباەۆ، ق. اتامەكەن زايسان. 51 بەت
3. قاجىنابي ءۋاليۇلى . اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 5- بەت
4. قاراساەۆ، عاني. قازاقستاننىڭ شىعىس ءوڭىرى XVIII-XX عاسىر باسىنداعى باتىس، ورىس زەرتتەۋشىلەرى شىعارمالارىندا، عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدارى دەرەكتەرىندە
5. قاراساەۆ، عاني. قازاقستاننىڭ شىعىس ءوڭىرى XVIII-XX عاسىر باسىنداعى باتىس، ورىس زەرتتەۋشىلەرى شىعارمالارىندا، عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدارى دەرەكتەرىندە. 158-159
6. ك. تولەمىسۇلى. شۇبارتاۋ تاريحى. 72 بەت
7. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96
8. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96
9. قاجىنابي ءۋاليۇلى. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 5-6 بەت
10. شىڭجاڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحى. 421-422 بەتتەر. شىڭجاڭۋنيۆەرسيتەتى. 1997. ءۇرىمجى
11. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 109-110 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
12. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 111 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
13. عاني قاراتاسەۆ . قازاقستاننىڭ شىعىس ءوڭىرى XVIII-XX عاسىر باسىنداعى باتىس، ورىس زەرتتەۋشىلەرى شىعارمالارىندا، عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدارى دەرەكتەرىندە. 113- بەت
14. عالىم بايمۇراتوۆ. شەجىرەلى شىعىس ءوڭىرى. 95-96 بەتتەر
15. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 112-113 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
16. 吴福环主编. 新疆的历史及民族与宗教. 北京：民族出版社. 2009-07: 61. ISBN 978-7-105-10141-2.)
17. يسلام قابىشۇلى. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تاريحى. 36 بەت
18. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 2- توم. 9 بەت . شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1996
19. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 109-110 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
20. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 137 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
21. قاجىنابي ءۋاليۇلى. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 8- بەت
22. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي . 107 . بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
23. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 1- توم 110-113 بەتتەر. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1996
24. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي . 107-108 بەتتەر. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
25. قاجىنابي ءۋاليۇلى. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 8- بەت
26. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 108 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
27. بايمولدا قارەكەۇلى. قيزات اۋباكىرۇلى. 13- بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2005
28. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 52 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
29. بوكە باتىر. ءشامىس قۇمارۇلى.30 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2002
30. بوكە باتىر. ءشامىس قۇمارۇلى. 40-44 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2002
31. بوكە باتىر. ءشامىس قۇمارۇلى. 46 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2002
32. بوكە باتىر. ءشامىس قۇمارۇلى. 48-49 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2002
33. بوكە باتىر. ءشامىس قۇمارۇلى. 58-65 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 2002
34. اسقار تاتانايۇلى. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 170- بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
35. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 109-110 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
36. التىباەۆ، ق. اتامەكەن زايسان. 51 بەت
37. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 6- بەت
38. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 108-111-112. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
39. قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى. نىعىمەت مىڭجان. 561 بەت
40. بابالار ءسوزى. 27 توم. تاريحي جىرلار. بوكە باتىر. 229-230 بەتتەر. ادەبيەت جانە ونەر ين-تى- استانا : فوليانت ، 2006
41. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى . 13- توم. 8- بەت
42. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس. 136-137. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
43. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 13 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
44. 吴福环主编. 新疆的历史及民族与宗教. 北京：民族出版社. 2009-07: 61. ISBN 978-7-105-10141-2.)
45. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 111 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
46. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 111 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
47. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 113 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
48. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 15 بەت
49. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. 15-16 بەت
50. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي . شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. 9-13 بەتتەر
51. Urgungge Onon; Derrick Pritchatt. Asia's First Modern Revolution: Mongolia Proclaims Its Independence in 1911 [亚洲的首次现代革命 蒙古1911年宣告独立]. Brill. 1989-12-01 [2024-08-16]. ISBN 9789004083905. （原始内容存档于2025-01-15） （英语
52. 《宣统政纪》. : 卷六五、卷六九] 29 جەلتوقساندا[周学军; 白剑光. 《库伦独立始末记》订误. 内蒙古社会科学. 2000年، (第6期) [2019-06-25].]
53. 梁鹤年. 《库伦独立始末记
54. ا.ا. سيزوۆا. كونسۋلسكايا سلۋجبا روسسي ۆ مونگولي (1861–1917) (PDF). موسكۆا. 2015 [2022-04-23]. ISBN 978-5-02-036596-4.]
55. حوۆدىگ ءچولوولوح بايلداان. Tolgoilogch.mn. [2021-06-20].
56. قازاقستان تاريحى موڭعول دەرەكتەمەلەرىندە. 3- توم. 78-79 بەتتەر
57. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي .13-14 بەتتەر
58. قازاقستان تاريحى تۋرالى موڭعول دەرەكتەمەلەرى. 3- توم. 70 بەت.
59. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 113-114 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
60. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 113بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
61. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.115 بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
62. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 62 بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
63. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.116 بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
64. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي 22-23 بەتتەر
65. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي 72 بەتتەر
66. اباق كەرەي . قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.117بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
67. اسقار تاتانايۇلى. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس.178 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
68. قازاقستان تاريحى تۋرالى موڭعول دەرەكتەمەلەرى. 3- توم. 72 بەت
69. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.113بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
70. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.120 بەت . ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
71. قازاقستان تاريحى تۋرالى موڭعول دەرەكتەمەلەرى. 3- توم. 73-74 بەتتەر
72. شىڭجاڭ جەرگىلىكتى تاريحى. 586 بەت7 شىڭجاڭۋنيۆەرسيتەتى. 1997. ءۇرىمجى
73. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. 27 بەت
74. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. قاجىنابي ۋاليەۆ. اباق كەرەي. 33-43 بەتتەر
75. اسقار تاتاناي. تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس.195 بەت. شىڭجاڭ حالىق باسپاسى. ءۇرىمجى. 1989
76. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.120-125 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
77. قازاقستان تاريحى موڭعول دەرەكتەمەلەرىندە. 3- توم. 72 بەت
78. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 115 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
79. شىڭجاڭ تاريحى ماتەريالدارى. 13 توم. 79-80 بەتتەر
80. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي.126 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
81. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 127 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
82. قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى. 14 توم. ءۇش ايماق قوزعالىسى. 158 بەت
83. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 124-125 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
84. اباق كەرەي. قادىس ءجانابىل، قوڭىرقان جۋسانباي. 113 بەت. ىلە حالىق باسپاسى. 2008. كۇيتىڭ
85. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 134 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
86. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 127-128 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
87. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 128 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
88. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 130-131 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
89. شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 132 بەتتەر. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999
90. شىڭجااڭ قازاقتارىنىڭ كوشى-قون تاريحى. 35 بەت. ۇلتتار باسپاسى. پەكين. 1999

ەرزات كارىباي

Abai.kz