...Sol sabaptin almys ushta kirdim yarge...

Q.A.Yasauiy

Óz týsinigim

Jas bolsa alpys ýshke, yaghni, atam qazaq «payghambar jasy» dep atap túryp aitatynynday әne-mine kelip te qapty. Oilanugha tura keledi! Balalar ósip, qúdaygha shýkir, nemereler jetilip keledi, solardyng kózinshe toylarda qisalandanqyrap jýrgen qalay bolar eken osy?! Negizinen jaqsyny da, jamandy da kóp kórdim, olay bolsa, adam ózine-ózi qalghan ghúmyrda bir shekteu qoyghany da dúrys bolar! Endigi kezekte jaqsyny asyra alsam, jamandy jasyra alsam, adamgershilikting biyik shyny degen sol emes pe?!

Basynda ateistik nasihatty qoghamda ómir sýrgendikten, qúlaqqa qúiyp jatqan iydeologiyalyq sózderding әserinen teologiyagha kýmanmen qaraytyn jaghdayda edim, alayda, adamzat tarihyndaghy eng bir joyqyn, әsirese qazaq balasynyng basyna alyp kelgen zúlmat qasiretti, yaghni, sonau asharshylyqty, qughyn-sýrgin, revolusiya men soghysty kózimen kórip, basynan ótkergen ata-әjelerding Allagha degen senimining ýzilmegendigi eriksiz basqa oigha jeteleytin edi. Sonday jauyzdyq súmdyqtardan joghary, biyik túrghan netken qúdiretti senim, sezim degen oilar bala bolghanymyzben eriksizden kókeyge oralatyn. Eshkim meni diny fanatizm ýlgisinde tәrbiyelegen joq, onyng sonyna týspeytinim de anyq, sonyng ózinde naghyz ateist bolugha janaghyday jaghdaylar moyyn búrghyzbady deuime әbden bolady. Eseye kele barlyq jaghdaygha «filosofiyalyq kýman» atalatyn ghylymy «qos teristik – teristikting teristilenui» zandylyq túrghysynan qarap, dúrysy agnostikalyq jol ma degen de oigha qalatynmyn, óitkeni týbegeyli ateistik úghym bir ghana baghyt beretinin sezindim (tipten qazirgi zamanauy ghylymiy-tehnikalyq progresti jetistiktegi, Evrosentrizmdik ústanymdaghy batys elderining qazirgi basshylary Bibliyany ústap ant beredi). Ghylymmen ainalysatyn bolsang naghyz dúrysy osy týsinik bolar degen oiymdy bizding qazaqy salt-dәstýr búza berdi. Basqa jolgha týssem ata-babanyn, әje-apalardyng aruaqtarynyng aldynda olardyng qúshqan sheksiz asyl senimderine satqyndyq jasaytynday sezim-kýy keshtim (olardyng basyna barghanda adal ruhtarynyng aldynda qalaysha taghzym etip, qalaysha ziyarat etpekpin...)! Onyng ýstine bizding qazaqy músylmandyq myndaghan jyldardan kele jatqan ata-babanyng nanymdarynyng sharighat zandaryna qayshy kelmeytin tústaryn qaldyra otyryp, әdet (Adat) jәne obal týsinigimen qalyptasty emes pe?! Osy túrghydan alghanda qazirgi keybir qazaqtyng basqa dinge ótip jasaghan túraqsyzdyqtaryna jiyirkenishpen qaraytynday boldym, eng aldymen keudeme senim-imandylyq-shahada úyalady. Sosyn bes paryzdyng biri sadaqa-pitir-zeketterin mýltiksiz orynday bastadym. Endigi kezekte basqasyn da oryndap adal jýrudi ózime maqsat ettim, eng bastysy, qajylyq sapargha baryp qaytudy niyet ettim (balalarymnyng 60 jasyma tosynsyy jasap ýlken qajylyq sertifikatyn syilaghany bar, alayda, ol joly әli dayyn emes ekendigimdi jәne Umra bolsa da óz qarajatyma barghym keletinin aityp, bas tartqan edim)...

Áriyne, qajylyq qazirgi kýnde bayaghydan basqasha, tansyq dýnie emestey, shyghar shyghyny da qoljetimdi, alayda, birtalay sózderdi de, barghandardyng key oghash qylyqtaryn da «estigen qúlaqta, kórgen kózde jazyq joq» degendey bayqap ta jýrmiz. Tәuelsizdik jyldarynyng alghashqy jyldarynda bir top adamdardyng baryp, qaytarynda «al qajy bolghanymyzdy juyp jiberelik...» degen «әrtistikterin» de estidik... Auylgha soghyp qalghanymda inimning bir jas jigitten «iә ne kórdinder» degeninde, sózderin bólmey-aq qoyayynshy degen oimen arghy bólmege ótip ketsem de әlgining «ne kórushi ek, aitqandaryn istedik, «Kola» alyp iship edik, qymbat eken...» degeninde, qúrdastarynyng «oy biz seni ghúlama qajy bolyp keldi me desek, әli qazy ekensing ghoy...» dep qarqyldap kýlgenderin estidim... Shesheyding mereytoyynyng aldyn bir kýn qalghanda qúda bala kelip qapty: «...apa men qajy boldym, endi ananday jerde bizge otyrugha bolmaydy, toyynyzben qúttyqtap keteyin dep osylay vyhod tauyp erte kep túrmyn...» degeninde kýlkimdi әreng basyp, «әy meyli, kelmeseng kelmey-aq qoy, podarkindi berip ketudi úmytpa» dep qityqqan edim...

Kimning aqshasyn sanarsyn, әrkim ózi biledi de, degenmen, elimizding Diny basqarmasynyng eliktegish, dýrmekke ergish jastarymyzgha, jalpy bolashaq qajylargha sapar aldynda tek qana birer dúghalardy giyd-ústazdardyng jattatyp qana qoymay, basqa maghynaly mәn-jaydy týsindirip, manyzyn úghyndyryp minimum qajylyq bilim berudi qolgha alghandary dúrys shyghar degim keledi.

Kóptegen ata-babamyz arman etip ketken jerge, sonau ataqty halifter, dýniyeni dýr silkindirgen Osman súltandary ózderin «Qasiyetti eki mekenning qorghaushysy» dep sanaghan jerge, shynymen әlemdegi 2 mlrd-qa juyq músylmannyng kókeykesti armanynyng biri - qajylyqqa adam barsa, ózi ýshin barady, ózin-ózi tәrbiyeleu ýshin barady, ómirge ózin qayta tuyp kelgendey kýide sezinu ýshin, janaru ýshin barady degim keledi. Mine basty maqsatym da sol boldy.

Oghan qosa ózim jastayymnan sýiip oqyghan әlem tarihy, onyng ishinde dýniyejýzine «myng bir týn» ertegi әlemindey bolghan oryndardy kóruding ózi bir arman emes pe?! Kezinde tanyrqap oqyghan M. Tven («...maghan 17-18 jerde Hristostyng sharghygha tartylghan jerin kórsetti jәne ondaghy hristiandyq sektalardyng әrqaysysy ózderin ghana shyn sanap, basqalaryn jep qoygha dayyn túratyny shoshytty, Qúday ondaghanda týrik soldattary ondaylardy qamshymen sabap qaytarmasa dәl solay bolar edi...» degeni eske týsip, ezu tarttym), I. Burghard (óz basyn ólimge baylap barlyq músylmandyq rәsimderdi ótegen edi...), L. Rosh (Tayau Shyghysty tәptishtep jazghandary este...), J. Nervali («...Qajylyqtan qaytqan el alyp kele jatqan Mahmalidi bir sýiip qalu ýshin túra jýgirgen sharua músylmandardy sheyhtyng әskerlerining soyyldary ghana jasqaytynday» degeni de eske týsti) siyaqty oriyentalisterding Shyghysty  Batys әlemine tanystyrghan enbekterindegi oqighalar ótken jerlerdi tamashalaudyng ózi bir baqyt bolar. Ózim qatty pir tútyp, kumir sanaytyn Shoqannyng sayahatshylyghynyng әseri qansha jasqa kelgenimmen de bir basylghan joq (Shoqangha eliktep әr sayahatymnan jolsapar esteligin jazatynym da bar, atap aitqanda «Shynjang kýndeligi»; «Bishkektegi kýnder»; Stambol kýndeligi»; «Hosh kórdik, Uzbekiston» t.b. jaryq kórgen).

Osydan otyzdan astam jyl búryn «Múhammed payghambardyng jerdegi ómiri» atty kitap jazghan edim, ókinishke oray Diny basqarma saraptamasynan, Kitap palatasynan ótip, ISBN alynyp basugha dayyn túrghan sol kitabym qarajat jetpey shyqpay túr. Olay bolsa, Islam tarihymen birtalay dengeyde tanyspyn deuime bolady.

Sonymen osynday izgi sapargha ózimdi ishtey dayynmyn dep eseptedim. Qúrmetti oqyrman, sapar barysy turaly әldebir ensiklopediya, anyqtamalargha jýginbey-aq tek ózimning kórgenderimdi jazyp ótpekpin, key aitqan jerlerime shamam kelgenshe jaqshada týsinikter berip otyrarmyn. Shoqangha eliktegenimmen onday ghúlama túlgha jәne úqypty jan emespin, sondyqtan úmytpay túryp (búl joly telefonyma kórgenimdi viydeo, suret jasap tizip aldym), bayandap ótpekshimin, baghalau ózderinizde...

Pendeng sorly – tanymaghan ong men soldy,
Ua, darigha, qasiretten qanghyp baram

H.A.Yasauiy.

Qaghbadaghy qajylyq rәsimderin óteu

Aqyry sapargha shyghatyn bolghandyqtan, qyrkýiek aiynan bastap dayyndala bastadym. Internet jelilerdegi jarnamalardan kóz sýrinedi, sonyng bәrin qoyyp búrynnan ózime tanys, jasy kishi bolghanmen qatty syilasatyn Taldyqorghandyq ústaz Qanat Maratúlyna oiymdy aityp edim, shyn kónilimen maqúldaytynyn bildirdi. Aldyn-ala birden aitayyn, óz bilimimen, izettilik-adaldyghymen mening de, birge barghandardyng da әbden kónilimizden shyqty. Birneshe ret alghysymyzdy bildirdik, kópshilikting tapsyruymen men, jәne Quanysh S. (oblystyq dengeydegi basshy) arnayy sóz sóiledik.

Josparym boyynsha jýrektin, qan qysymynyng azdaghan kinarattary bar bolghandyqtan jәne 63-ke osy qantarda tolatyn sebepti salqyndau jәne Jana Jyl qarsanynda adam azdau bolar degen oimen jeltoqsan aiyna belgilegem, biraq, kerisinshe adam óte kóp boldy. Aua-rayy tamasha salqyndau (Mekke men Jiddada 23-25, al Mediynede kәdimgidey tómendeu) túryp, oiymnan shyqty.

Negizinen Qanat M... Sultan Travel Turkistan kompaniyasymen kelisimde eken, birden aitayyn búl kompaniya bir-eki asa dabyralamaytynday týitkil bolmasa óz uәdelerin tolyqtay oryndady. Ataghan baryp-kelu, ondaghy qonaqýi, tamaq, avtobus jәne syilyq kiyimderin týgeldey aldyq.

Basynda jeltoqsannyng 13, sosyn 20 dep, aqyry 30-na toqtaldyq, búghan ynghaysyzdanghan Qanatymnyng «agha, senimdi ústazgha tapsyrayyn, bara beresiz be, kýnnen kýnge bagha da ósip jatyr» degenine kónbedim. Keterde biraz qyzyqtau jaghday oryn aldy, balalaryma bir Qúdayy tamaq berelik degenime, «bayqaghanymyz elder kelgen song berip jatady» desti. Oghan joq kerisinshe búrynghy qazaq qajylyqqa shynymen “ólimge keterdey” dayyndalghan, biraq búl qorqynyshtan emes — taghdyrdy tolyq qabyldaudan tughan. Ol kezde jol úzaq qauipti, auru, soghys, qaraqshylar, týrli apattar oryn alghan, sondyqtan oralam ba, joq pa dep, elmen kәdimgidey qoshtasqan. Qajylyqty ómirding mәnindey qabyldap, dýniyesin múralap, aqtyq siyaqty ósiyetin aityp ketetin, barlyq jamandyqtan tiylugha uәdelesetin. Aqyrettik bolsa odan qoryqpaudy oilaytyn, mәngilikke bettegendey keyipke týsetin. Qazirgiler ghoy samoletpen zu etip baryp, búrynghylar ýshin qajylyqtyng sonshalyqty manyzdy bolghanyn týsine almauy dep biraz tiyisti aqyldarymdy aityp ta óttim. Mende qaybir asqan dýnie bar deysin, sonda bolsyn ony da aityp, atap óttim. Bayqaymyn ýi-ishim kәdimgidey ýrpiyisip qaldy. Jolgha qajetti zattarymdy rettedik, bilmegendikten birtalay artyq kiyimder de alyp shyghyppyn... bopty...

Úlym A...pen kelinim M... shygharyp salghan son, bar tekseruden ótip, jýkti tapsyryp, aeroporttyng kýtu zalyna jetkenimizde Qanat ústazymyz kompaniyanyng taghy bir topqa jetekshilik etudi súraghanyn aitty, deni ózimizding Jarkenttikter, Asqar ústaz bastaghan úighyr aghayyndarymyzdan eken, jerlesterimizben birge baratyn boldyq desip quanyp qaldyq. Osynda erler «Ihram» kiyinetin boldyq (әielder óz kiyimderinde qala beredi). Búrynghy qazaqy úghymda ihramnyng mәni kebinmen salystyratynday, yaghni, bay ma, kedey me, basqa ma bәri de birdey tenestirilgen aiyrmashylyqsyz dýnitanymdyq bolatyn (shynymen anadan tughanday qalpynda tómen jaghyna oranghan bir jәne ýstine jamylghan ekinshi ghana taqta aq mata talay oigha jeteleytindey). Qazirgi ústazdar jas balalar shoshynbasyn degen oimen olay aitpaytyn siyaqty...

Sharshaghandiki bolar, úshaqta tamaghyn, susyndaryn iship alghannan keyin eki-ýsh ret myzghyp kәdimgidey úiyqtap ta aldym.

Saud Arabiyasynyng jerine kirgen sәtten-aq aspannan qaraghanda búl ónirding shól aimaghy ekenin birden angharasyn. Jer bederi jalanash, týsi qonyrqaylau (sol úshqan 6-7 saghattyng teng jarymy óz elinde ótken bolsa, gýl jaynaghan keng dalan, qúlpyrghan bau men taularyng bolsa, Qazaqstanymyzdyng sonshalyqty tabighaty keremet, jerimizding sonshalyqty bay ekenin baghamday beriniz). Úshaq Jidda qalasyna tayap keledi, arghy jaghynda Qyzyl teniz bergi jaghynda Hijaz tau silemderi shól men tenizding ortasyndaghy Mekkege aparar qaqpa siyaqty sozylyp jatyr.

Aeroportta barlyq tekserulerden ótken song (qyzmet jyldam, týgel avtomattandyrylghan ekenin aita ketuge bolady), sol jerde biraz dollarymyzdy auystyryp (1S 3.72 rialgha ten, ústazdyng aituynsha osy kurs 30 jyl boyy ózgermepti), telefonyma sol jerding chiypin salghyzyp aldym. Internet barlyq jerde qalypty, jaqsy ústaydy jәne qay jerde bolmasyn suretke, viydeogha týsire beresing (búnysy jaqsy eken, bizdegidey key muzey t.b. jerlerde týsiruge bolmaydy desedi ghoy, oghan qaraghanda osylar qosymsha jarnama ekenin týsingen-au), tek qana osy Jiddadaghy Haua ana qabirinde qyzmetshi týsirmeudi súrady.

Avtobuspen bir jarym saghattay jýrgen song (80-90 km), Mekkege de kelip jetip, zattarymyzdy qonaqýiding kireberisine ýiip tastap (búnda úrlyq degen atymen joq ekeni birden seziledi), Ál-Haramgha avtobuspen bet aldyq. Adasu mýmkin emestey, óitkeni Mekkening kez kelgen jerinen Qaghbanyng alyp saghaty (Mәkkat әl-Mukarrama) bar keshenning biyiktigi 601 metr múnarasy (Abraj әl-Bayt) kórinip túrady (1-2-3 qabattarda sauda-tamaq ishetin t.b. adam janyna ne kerekting bәri tabylatyn oryndar, jogharyraq qonaqýiler, t.b. mekemeler ornalasqan. Eng ýstine aqyly týrde shyghyp kóruge bolady eken, qarjymdy ýnemdep kóterilmedim. Osynnan úighyr ashanasyn kórip, basymdy shayqadym...). Salmaghy 30 tonnadan astam saghatqa qarap   uaqytty bilesing jәne ózindi tynyshtyq pen sabyrgha shaqyrasyn, ghajayyp keshen osynday kompozisiyany nasihattap túrghanday...

Birde ekinshi qabatta kele jatyp oryssha sóz estip qarap qalghanymda, jas jigit amandasyp, «qazaqsyz ba?» dedi, ózi sheshen eken, atasy Qazaqstanda túryp, әkesi sonda tughanyn aityp jatyr. Osynda apteka ústaydy eken, «Agha, ózinizge ne qajet, úyalmay aitynyz, atam, әkem aityp otyrushy edi, qazaq kórseng kómektesip jýr...qanday kómek kórseteyin?..» degenine qatty ishim jylyp qaldy...

Úly Shoqannyng Qúljada «múnda adam degening qúmyrsqanyng iyleuindey» dep jazghany bar edi, eee jaryqtyq, myndaghyny kórse ne der edi desenshi, kimder joq desenshi múnda! Álemning әr týkpirinen kelgen aq-qara-sarysy aralas týrli-týsti adamdardyng týrine qarap-aq basyng ainalghanday, beyne jýrip bara jatqan kisiler emes, aghyny bayau appaq tolqyndy keng dariya suynday desem esh artyq bolmaydy!

Múnara jaqtan kirgennen bastap Qaghbagha jaqyndaghannan adam ilegi aghysy kóbeye týsti, avtobusqa minetin jaqty úmytpau ýshin (adasyp ketseng de telefondaghy navigator, karta degender sayrap istep túr) ózimizge belgi-oriyentirge №3 degen dәrethanany belgiledik (búl jerde dәrethana degender bizding kóretinimizdey emes ishine kirseng eskalatorlary zyrlap túrghan jýzdegen adamdar bir uaqytta dәret alatyn, juynatyn  ýlken keshen. Óz basym keyinirek kelgende № 6 jәne 7 degenderdi, Qaghbagha aparar negizgi joldardyng biri — Ibrahim әl-Halil kóshesimen qonaqýige jayau baratyn jol retinde belgilegen edim. Búl ataudyng ózi qajyny Ibrahim payghambardyng izine týsirip túrghanday sezinu ýshin qoyylsa kerek).

...Qaghbagha jaqyndaghanda qansha tyrysqanymmen qasymdaghylardan bólinip qaldym (keybir toptar óz kóshbasshylary arqyly jalau ústap, nemese birdey kiyinip degendey belgi berip jýredi), Qúday ondaghanda Asqar jәne tórt jas jigitter (múnda barlyq el izettilik saqtaydy, al úighyr jastarynyng ýlkenge degen meyirimdilik qúrmetteri erekshe, qashan bolsyn «aghalap» túrghandary. Negizinen bizding Jarkenttikter búrynnan bylay da týsingenimizben qazaqsha jaqsy  sóileydi, al myna balalardyng tipten aksentteri bilinbestey, olay bolsa naghyz patriotizm degen jalghan úrandardan emes, osylay bastaluy kerek der edim. Almatylyq otbasymen barghan kәsipker úighyr jigit ózderimen birge birtalay qazy alyp barghan eken, barsha júrtty syilady) meni kórip qalyp ózderimen birge tastamay jetelegendey alyp jýrdi, bireuining (atyn da úmytyp otyrym) iyghyna asqan dorba-sómkesining bauynan airylmastay ústap aldym. Endi adaspay jýru jenilirek boldy.

Qaghbany ainalu qasiyetti  Qara tas – Hajar әl-Asuad túrghan búryshtan bastalayp ýnemi sol jaghynda qalyp otyrady. Bir ainalymgha adamnyng kóptiginen 30-40 minuttay uaqyt ketetinin bayqap qaldym, tas túrghan búrysh jaqqa kelgende qattyraq qysylysasyng da, qarsy jaqta kәdimgidey bostau jýruge bolady. Aynalana kóz salsan, barlyq nәrse toqtap qalyp óz jýreginning dýrsilin ghana sezingendey әserde bolasyn, keybir toptar qosylyp «Bissimilahy Allahu Akbar» desip kәdimgidey dauystap tәkbir aityp bara jatady, keybireuler bayaulatynqyrap aitady...

Qasiyetti Tas turaly mynanday әngime bar: «Islam ornamay túryp Mekkelikter Qaghbany jóndep, endi tasty ornatugha kelgende әr ru búl abyroyly júmysty ózderi atqarghysy kelip talasyp, qyrylysyp qala jazdap, aqyry, Qaghbagha qazir kim birinshi kelse sol sheshimin aitsyn dep uәjdasypty. Qúdaydyng qúdiretimen Múhammed (s.gh.a.) kelipti jәne jaghdaydy tyndaghan son, olay bolsa, bosqa talaspanyzdar, bir jaynama jayyp, tasty kótergende barlyq rulardan bir adam ústasyn degenin barshasy maqúl kórgen eken! Búl oqighany bylay surettegenim bar:

Osylay adamgershil jolymenen,

Alyp keldi Qaghbagha onymenen.

Kiyeli Hajar-Asuadty* orynyna,

Múhammed ózi ornatty qolymenen...ýshinshi ret ainalghanymyzda osy shumaq auyzyma orala berip, óz-ózimnen solqyldap toqtamay jylaghanym. Birge jýrgen balalar tanyrqay qarap qoydy, kim bilsin nege ekenin, búryn búnday sentiymentaldy emes edim, sirә, kәrilik te jetip qalghan-au...

Qaghbany jeti ret ainalyp shyqqannan keyin oryn tauyp biraz demalyp, dúghalarymyzdy jasap, «Saghi» rәsimin jasaudy bastadyq, búl degenimiz Safa tóbesinen bastalyp Marua tóbesinde ayaqtalatyn, ekeuining arasynda jeti ret jýrip ótu (shamamen jarty shaqyrymday, orta jolda projektorlyq jasyl týsti alang bar, sol jerde erler jýristerin jyldamdatyp, jýgirinkirep ótedi). Búryn ashyq jer bolghan, qazirgi kýnde týgeldey jabyq, әsem mәrmar tóselgen galereya, koridordyng әr jerindegi shýmekterden «Zәm zәm» sularyn ishuge bolady. Sharshasang qabyrghagha taqalyp otyra qalsan, eshkim de qarap jatqan joq. Búl ózi bastapqy jәne qazirgi maghynasy jana tughan, qansyrap jatqan balasyn aman saqtau ýshin sasqalaqtap ary-beri jýgirgen, balam aman qalsa eken degen ana tilegi, ýzilmegen ýmitin sezine bilu jәne Ajar (Agari, Hajar - Ibrahim payghambardyng әieli) ananyng jýrgen jolyn qaytalaghanda, ananyng balagha (Ismail payghambar) degen sheksiz mahabbatyn kóz aldyna elestetip, qúdiretpen su atqylap shyqqandaghy tendessiz etilgen tәubany jýrekpen úghyna biluge arnalghan rәsim.

Búny da oryndap shyqqan son, esh qiyndyqsyz 5-10 rial tólep shashty alghyzasyng (tyqyrlap qyrghyzugha da, nemese bir qabatyn túgeldey qiyp shyqsa da bolady) sosyn bilgen dúghandy oqyp, tәuba deysin. Ústazdarymyzdyng aituynsha Umra qajylyqtyng rәsimderi ayaqtalyp ta boldy...Qabyl bolsyn!

Búl rәsimderding barlyghy da Islam qabyldanghannan әldeqayda búryn, sonau Ibrahim payghambardyng túsynan qalyptasqan dýniyeler ekendigin aita ketuimiz kerek. Múhammed (s.gh.u.) payghambardyng ózi oqytqanday, ýiretkendey týsinsek ejelgi taza dindi keyingi adamdar nadandyqpen keritartqanyn, sondyqtan taza, búzylmaghan qalpynda qaytadan alyp kelip adamzatty ong jolgha salu qajettigin basty maqsat etkendigi aiqyn ekendigin eshqashan esten shygharmaugha mindettimiz...

Kimder ýshin keldi Rasul – bildiniz be

Q.A.Yassauiy

Mekkedegi kýnder

Ornalasqan 15 qabatty qonaqýiimizdi ózbek aghayyndar jalgha alyp júmys istep jatqanyna quana da, qyzghana da qaradym, qayda desenshi bizding qazaq balalary?! Óz basym sonda bolghan kýnderi bir ghana orynnan «Kazakca, Orysca soileimiz» degendi kórdim. Ózbek aghayyndar qyzmetterin Orta Aziyalyq qajylargha arnalghan baghytta jýrgizedi, sol qonaqýiden ózbek, qyrghyz, qazaqtardy kezdestirdik, bizding asqazangha ýirenshiktileu taghamdargha jaqyndattyrylghan astarmen tamaqtandyq (qosymsha shved dastarhanynda desertten týrli jemister, qarbyz, banan t.b. ýzilmedi)...

Ertenine ústazdarymyz, mening oiymsha qazaq úghymyna tipten jaqyn Badal qajylyq jasaugha bolatynyn aitty, búnyng maghynasy bir adamnyng ornyna basqa bireu baryp qajylyq etu. Mysaly, qaytys bolghan adam, nemese auru, kәrilik sebepterinen kele almasa, sonyng ornyna aldynda qajylyq jasap qoyghan adam sonday adamnyng atynan niyet etedi, sauaby baghyshtalghan adamgha tiyedi. Bizding dýniyetanymgha jaqyn degenim, bizder ejelden aruaq syilaghan halyqpyz ghoy, olay bolsa kez kelgen qazaq balasy ata-babasynyn, әje-apalarynyng amanattaryn oryndaudy aldynghy kezekke qoyary sózsiz.

Qasymdaghy bólmeles Bereke men Múqtar jәne birtalay balalar soghan niyet etti, ol ýshin aldymen Aysha (payghambarymyzdyng jary, hazret Abu-Bakirding qyzy, qazaq Aysha anamyz dep qúrmetteydi) meshitine baryp (sol mangha jaqyndau Hafsa anamyzdyn, payghambarymyzdyng jary, hazret Omardyng qyzy meshitin de kórdik) qúran oqyp, dúgha jasap, qaytadan «Ihramdaghy» qalpynda Ál-Haramda aldynghy aitqan rәsimderdi týgel jasaydy. Solarmen birge taksiymen (eger baghasyn aldyn-ala kelisip alsanyz baghasy óte arzan deuge bolady, alayda kommersiyalyq, nemese biznes klassty taksiyler әjepteuir qymbat, sondyqten minerde bayqau kerek) meshitke men de birge bardym, alayda, marqúmdar óz atam, apam, әkemderden onday amanatty, nemese armandap otyrghandaryn estimegendikten olardyng atynan amanat qajylyq jasamadym. Meshitte bolyp, qasymdaghylarmen birge Qaghbagha baryp bala-shagha, tughan-tuystardyng amandyghyn tilep dúgha etip qayttym.

Ústazdarymyz әulie jerlerge, tarihiy-mәdeny oryndargha ekskursiyalyq minәjattar úiymdastyratyndaryn aitqanda ózimning ekinshi armanym - sayahatshylyghym da oryndalatynyna qatty quandym.

Jidda–Mekke tasjolyndaghy «Makkah Gate» dep atalatyn sәulettik arka qalagha kirerdegi resmy belgi, turistik-simvoldyq nysan retinde kórinip, Mekkening qasiyetti aimaghyna (Haramgha) kirer shekarany kórsetip túrghanday qabyldanyp, әr adamgha belgi beretindey. Qajylar arnayy toqtap, estelikke suretke týsip jatady.

Mekkeden soltýstik-shyghysqa baghyt alyp 4-5 km jerdegi, Núr tauynyng etegine toqtadyq jәne taudyng basyna jaqyn Hira ýngirin tamashalap, tәuap ettik. Búl ýngirding ereksheligi de sol, payghambarymyzgha (s.gh.u.) birinshi uahy retinde Qúrannyng alghashqy ayattary týsken. Ústazdyng aituynsha ýngirde eshbir sәn-salianat joq, 2-3 adam әreng siyatyn qarapayym ghana oryn. Óz basym ýnilip kóp qaradym, әlem tarihyn, mәdeniyetin, sayasy baghdaryn t.b. adamzattyng filosofiyalyq tújyrymyn ózgertken sanaly iydeya jәne basqa dinderge qaraghanda az ghana uaqyttyng ishinde әlemdik dinning birine ainalyp dýniyening tórt bóligindegi san adamdardyng arman-maqsatyna ainalghan oqudyng osy qarapayym jerden bastalghanyn sezingendey boldym. Birtalay jastarymyz ýngirge kirip kórmekke bet alyp (jayau kóteriletin jol bar), osynda qaldy. Qalghanymyz alabúrtqan sezimmen Mekkege qayttyq.

Músylmandar qatty qadir tútatyn ýngirding biri Sәuir tauyndaghy, yaghny payghambarymyz (s.gh.u) ben Haziret Abubakirding Mekkeden Medinagha qashyp shyghyp, artynan Mekkelik qughynshylar jaqyndap qalghandaghy ýsh kýn boyy tyghylghan ýngiri. Búl turaly týrli viydeo, rolikter tolyp jatyr, barsha júrt tanys dep oilaymyn, qasiyetti Qúran Kәrimde aitylghanday «qajet bolsa ómirindi eng әlsiz dýniyelermen (qús júmyrtqasy, órmekshi tory) de qorghay alamyn» degendi oigha alyp, tolqynys ýstinde bolasyn.

Islam tarihyndaghy aituly oqighalardyng biri Hudaybie kelisimin este qaldyru maqsatynda salynghan Mekkening batys jaghyndaghy 20 shaqty km jerdegi Jidda baghytyndaghy Masjid al-Hudaybiyyah meshitin de kórdik. Ol oqighany sәl taratyp aitsaq, Hijranyng 6 jyly payghambarymyz bastaghan birtalay músylmandar Mekkege ziyarat etuge kelgeninde, ondaghy mýshrikter qalagha kirgizbey qoyghan edi. Músylmandar sol jerden Medinagha qaytugha mәjbýr boldy, alayda, búl jerde payghambarymyz ben Mekkelikter arasynda Hazret Ály jazghan belgili kelisim-shart jasalghan bolatyn. Keybireuler búl tensiz, әdiletsiz mýshirikterge búrghan kelisim degenimen payghambardyng aituynsha kerisinshe músylmandar jenisi atalghandy. Keyingi tarihy oqighalar osy sózding dúrystyghyn dәleldep bergen, sondyqtan, osy jer qajylargha qara kýshke qaraghanda bilimnin, danalyqtyng әrqashan artyq ekenin este ústaudyng belgisindey.

Áriyne islami, tarihy oryndardyng keremeti ýlken qajylyqta negizgi, ózekti rәsimder ótetin Arafat, Múzdalifa, Mina oryndary. Qanat ústazdyng aituynsha qajylardyng naghyz synalar shaghy, tózimdilikke, tәubagha keler tús, yaghni, dalada qonu, Arafatta túru, juynbastan qiyndyqty sezinip, sheksiz senimmen dúgha etu. Arafat pen Mina arasyndaghy Múzdalifa alqabynda shaytangha laqtyratyn, basqany jaraqattap almas ýshin, sany 49 úsaq tastar jinau. Sózsiz sabyrgha kelu, óz boyyndaghy tynyshtyqty sezinu...siyaqty rәsimder atqarylady. Minada qúrban shalu, shaytangha (Ýlken, Orta, Kishi, әrqaysysyna 7 tastan) tas laqtyru siyaqtylar atqarylady.

Tolassyz kelip-ketip jatqan avtobustardan týsken adam legine ilesken bizder de búl oryndardy kórip shyghyp úmytylmas sabaqtar aldyq. Janaghy aitqandaryma qosa Mina alqabyndaghy Ibrahimning úly Ismaildi qúrbandyqqa shalugha niyet etken taqat ornyn (Allagha tolyq moyynúsynghandary ýshin rizalyqqa qoshqarmen almastyrylghan) kórgende boyyndy týrli sezimder torlap alady. Búlardyng bәrin kórgendegi әserlerdi eshqashan úmyta almassyn.

Dinsizderding kóbinese týrli kekesin aitatyndary da osy jerlerge baylanysty: taspen úra berse ol shaytandar әldeqashan joq bolmay ma; ol shaytandy kim kóripti; sonshama tatardy ala bergennen, sala bergennen nelikten bitpeytin, tolmaytyn jer ózi t.s.s. degender. Maqúl, eshqanday mistisizmge, fanatizmge berilmey jәy ghana adami, pәlsapalyq túrghydan qarap kórelik. Birden aitalyq, búl rәsimder dәstýri músylmandyqtan әldeqayda búryn oryndalghan. Olay bolsa mәseleni materialdy emes, obrazdy túrghydan qarasaq, Islam ulemderining (ghalymdarynyn) aituynsha Ibrahim (s.gh.u.) ózining Allagha degen sheksiz senimi arqyly bar nәrsege dayyn ekenin, balasyn emes ózining menmendigin qúrban etti emes pe! Al balasy men әielining de azghyrugha kónbegeni bar bolmystarymen Qúdiret ýkimin sózsiz moyyndap, berilgendik belgisi emes pe?! Áriyne, shaytandy eshkim kórgen joq, ol adam boyyndaghy ýrey, nәpsini tiya almau, jamandyqtan qasha almau belgisi, olay bolsa әr qajy kózge kórinetin tas alyp ózining sol jamandyqtan bezdim, qazaqsha aitqanda bar pәleket osymen ketsin degen belgini bildirui der edim. Al endi shynymen sonshama adam tasty terip alsa jәne ony bir oryngha laqtyrsa, sózsiz tolyp ketetini ras, bayaghy zamanda adamdar shyn niyetimen istegen isterding әli kýnge jalghasuyna qazirgi kezde tehnikalyq sheshim tabylmaydy deysing be? Bastysy niyetin, nәpsindi tyi, jamandyqpen kýrese bil, óz ishindegi azghyratyn oilardan der kezinde aryla bil degen úghymdy qalyptastyru bolsa kerek...

Sonshama adam nópiri qonatyn shatyrlar dayyndaudyng ózi, bir ghalamat júmys au! Biz barghanda qayda qarasang bitpeytindey shatyrlardyng temir karkastary kórinip túrdy. Eriksizden bas shayqaysyn! Aytpaqshy, Saud memleketi shatyrlar ornyna qajylargha qolayly qonaqýiler salmaqshy da bolypty, sonyng altauy bastalyp salynghan da eken, alayda din qyzmetkerleri aqyldasa kele «qajylardyng búrynghyny bastarymen sezine týskeni dúrys» dep, oghan rúqsat bermese kerek...

Tau jaqtaghy alqaptarda úzynynan sozylghan tastan qalanghan qorghan tәrizdi qúrylys nysany jolmen qatarlasyp kórinip otyrdy, ústazdan súraghanymyzda mynanday qyzyqty әngimeni aitty: «Birde Myng bir týnning basty keyipkerining biri Halifa Haron Ar-Rashidting әieli qatarynan ózining kóptegen erkektermen bolghany turaly bir týsti kóre beripti de, oghan namystanyp «ózim kórdim dep aitarsyn» degen tapsyrmamen qyzmetshi әieldi ghúlamagha jiberipti. Ghúlama tyndaghan son, oghan senbeytinin bildirip, naqty týs iyesi kim ekenin aitqyzady. Patshayymmen kezdesip «...týsing keremet, búiyrtsa býtkil elge paydang tiyetin is atqarylady» dep shygharyp salypty. Sonymen, әli kýnge elge paydasy tiyip (mýmkin ne isteu kerektigin әlgi adam sybyrlaghan da bolar) qalany sumen qamtamasyz etip, qonghan qajylardy ayaq-asty shólde de bolyp qaluy mýmkin su tasqynynan qorghaytyn sol tastan qalanghan ýlken aryq-kanal-akveduktar әli kýnge júmys istep túr. Zamanyndaghy alyp qúrylystyng salynuyna bir tonnaday altyngha shaqqandaghy qarajat júmsalypty...»...

...Qanat ústazdyng aituynsha búl elde búrynghy kóne dýniyelerge asa mәn bermeydi, sýrip tastap janadan sala beredi eken, olary dúrys emes-au, bәse, arabtargha tiyesili talay qúndy jәdigerlerdi Stambuldan kórgenim sol eken ghoy dep oiladym. Áytkenmen, búrynghynyng kózindey, eski mәdeniyetti kóz aldyna elestetindey Al-Amoudi Museumde boludyng da sәti týsti. Múrajay aspan astynda ashyq ornalasqan birneshe bólikterden túratyn keshendi dýniye. Túrmystyq zattar, qoljazbalar, fotosuretter, adamdar paydalanghan zattar ret-retimen qoyylghan. Islamgha qatysty dýniyelerden kóshirme retinde salynghan ayaday eski meshitte (sol zamannyng ýlgisi túgel saqtalghan, tóbesi bórene-syryq aghashtar tastalyp, shybyqtarmen jabylyp balshyqpen sylanghan, qabyrghasy da kesek balshyqtan qalanyp, sylanghan qarapayym ghana ýi) qajylar qoldanghan dýniyeler qoyylypty jәne basty zalgha kire bererde Qaghbagha kirer esik (sirә kóshirme bolar, әitkenmen sonau orta ghasyrlardyng kuәsinday osy mys qanyltyrmen qaptalyp, әdemi órnektelgen enkeyip qana kiretindey osy shaghyn esikti bir syipap ótking keledi) jәne qasiyetti Qara tastyng maketi kóz tartady. Jalghasyp kete beretin eskini eske týsiretin bólmelerde, lapastarda búrynghynyng adamdary qoldanghan qol diyirmen, úrshyq, alashalar, eginshilik qúraldary, týrli farfor-aghash ydystar, jez qúmghandar t.b. qoyylghan. Búndaghy kezdesetin týrli an-qús, jan-januarlardyng túlyptary da bar (bizge tansyq onagr men qaraqaldy kóbirek tamashaladym). Erekshe kóz tartatyn bólim sonau eski dәuirlerden jetken nayza-pyshaq-qanjar-semser-aybalta-qylyshtardan bastalyp, 18-19 ghasyrdaghy myltyqtar (angharghandarym pilte, shiyti, pishali, Mauzer, vintovkalar, shtuser t.b.) qoyylghan qaru-jaraq bólimi. Ertegilerde aitylatyn bas jaghy qos tildi, jýzinde jazulary bar aldaspandy kóp tamashaladym. Muzey qyzmetkerleri óte әdepti, suretke týsiruge, key zattardy ústap kóruge rúqsat beredi. Búlardan ýirenerimiz kelgen adam tek qana sóre-vitrinalardan kórip qana qoymay, sol zamannyng jәdigerlerimen jaqyn tanysyp, rúqsat etilgen keybirin qolmen ústap etene jaqyn-kontaktige baru mýmkindigi eken...

Qajylyq saparynyng alghashqy qaqpalarynyng bir atalatyn Qyzyl Teniz jaghalauyndaghy port-qala Jiddagha jaqyndaghan sayyn shyqyr-shyqyr qara tasty shól landshafy ózgerip aua júmsaryp, teniz lebin sezine bastaysyn. Oidym-oydym oazister kórinedi. Búnda da qarqyndy qúrylystar atqaryluda, ózimiz qonghan aeroporttan ýzdiksiz әue laynerleri úshyp shyghyp-qonyp jatyr. Búryndary (qazir de) qajylyqqa tenizben kelgenderdi qarsy alatyn aimaq bolsa, qazirgi kýnde әuemen kelgenderdi de qarsy alatyn altyn qaqpa deuge bolady. Búndaghy Halifa Omar zamanyndaghy erekshe oryn, yaghni, zannan qashatyn emes, zannyng ornaytyn jeri – tәrtip pen әdiletting ýstemdik qúratyn jeri delingen, qylmysqa ýkim ashyq, el aldynda aitylghan delinetin ýlken meshitti, aldyndaghy keng alandy tamashaladyq.

Jidda qalasynyng taghy bir ereksheligi, ol sózding ózi «Jadda-әje, ana» sózinen shyqqan, yaghni, Haua (Eva) ana adamzattyng әjesi osynda jerlengen dep eseptelinedi. Aumaghy ýlken, týgeldey mәrmar biyik dualmen qorshalghan qabirstangha (alayda, bizdegidey zәulim, saltanatty molalar emes, tek jaqsy kýtimdegi topyraq tómpeshikteri) kirdik. Kýtushisi týsindirip túrdy, til biletinderding sózinshe Haua ananyng jatqan jerin naqty kórsetuge bolmaydy eken, qalay bolghanda da el senimine ainalghan oryngha taghzym ettik.

Qyzyl Tenizde shaghyn kememen sayahat ta qúryp, birtalay jerin araladyq, bir kemede Shymkenttik qazaqtarmen kezdeskenimizdi aitsanshy. Pirs jaghalauynda sugha ýnilip qarasang týrli asa iri emes balyqtardy, tiri shayandardy tamashalaysyn. Tenizge kelip túryp, sugha týspegenimiz bolmas dep, ebin tauyp (sheshinetin jerding ynghayy kelmegende úldar oramaldarymen bir-birin qalqalap túryp-aq retin keltirdi, bizding qazaqqa eshteme kedergi bola almaytyn shyghar!) shomylyp ta aldyq.

Jaghalauda jeytin burgerlerimizdi kýtip otyrghanbyz, men jayghasqan kók alansha skverge bir top bala kelip, dop tebe bastady, maghan qaratyp pas berip qoyady. Bizding Jarkenttik jas jigit kәdimgidey oinaydy eken, biraz fintter kórsetip edi, balanyng aty bala emes pe, qasymyzgha ýiirile qalyp әrnәrseni súrap jatyr, kóbi Egiypetten kelgender, janaghy jigitimizben keybiri aghylshynsha jaqsy sóilesti. Maghan da kelip birdemelerdi aitady, birine Salah, birine Zidan, endi bir búirabasyna Maradona dep bastarynan sipap mәz qylyp qoydym.

Qala myqty damu ýstinde qayda qarasan, qarqyndy qúrylystar, tipten dýnie jýzindegi eng biyik, 1000 metrge jetetin múnara tәrizdi jay osynda salynyp bastalypty. Búryn bilmeytin ósimdikterdi, aghashtardy, gýlderdi kórdik. Qala jaqsy әser qaldyrdy, taza, kóptegen jerine mәrmar teksheler tóselgen, bolashaqta turizmge myqty dayyndalyp jatqany kórinip túr. Ishtey «ehh... bizding el de qarjyny ornymen júmsap osylay jasasa ghoy» deysin, qanshama tarihy oryndar, tabighat keremetteri ózimizde de jetkilikti emes pe deysin, Úlytaudaghy Joshy Han («Joshy Hangha ie bolayyq» degen maqalam bar-dy), Jetisudaghy Saq qorghandarynyng ózi-aq bir elge turizmdik jarnamagha jetkilikti-au dep armandaysyn...

Ústazdarymyz 2-qantarda «Júma namazdy Qaghbada oqyghylarynyz kelse erterek shyqpasanyzdar oryn tappay qalasyzdar» dedi. Qansha erterek shyqtyq degenimizben, júrttyng kóptiginen jetkenshe birtalay uaqyt ótti. Qasymdaghy eki-ýsh úldar Badal qajylyqtaryn ótemekshi bolyp, ishke úmtyldy, men jaylap eskalatormen ekinshi qabatqa kóterilip, aralap kele jatyp, bir oqighanyng arqasynda (keyinirek aitamyn) dәl aldynghy qatardan oryn taptym. Qasymdaghy qatarda bir top jergilikti bolulary kerek, jastary ýlken, ózderimen birge alghan oryndyqtary bar aqsaqaldar jәne malayziyalyq, japondyq músylmandarmen iyq tireskendey bolyp otyrdym. Birtalay uaqyttan keyin әigili Mekkede ghana estiletin әuezdi, saltanatty ýnmen Azan shaqyrylyp, namaz bastaldy. Qonaqýige barshamyz keshtete oraldyq. Ertenine avtobustaghy mikrofonmen Qanat ústaz keshegi tughan kýnimmen qúttyqtady. Otyrghan elu shaqty adam barlyghy qúttyqtasyp jatty, yrymshyl halyqpyz ghoy, úighyry bar, qazaghy bar barshasy «...ne degen baqytty adamsyz 63 payghambar jasynyzdy Ál-Haramda, Júma kýni qarsy aldynyz...» degen niyetterin bildirip jatty! Áumiyn, kóóóp rahmet...

...Osynday abyr-sabyrgha toly Mekkedegi kýnder de ayaqtalyp, ertenine ertemen Medinagha (negizi týrli poezdar da bar eken) avtobuspen jýretin boldyq, oghan óz basym quandym, asyqpay terezeden syrtty qarap, tabighatty tamashalap barghangha ne jetsin!

...Búdan keyin múnda jol týse me, týspey me kim bilsin, týske taman Ál-Haramgha asyqpay jayaulatyp tarttym, kartadan kórinip túr, bar bolghany eki shaqyrymday jer. Aghylghan adam nópirining arasynda, jan-jaghyma qarap, Ibrahim halil kóshesimen tamashalay jýre kelip, jetken song Qaghbany qorshaghan ýlken keshenning ekinshi qabatyna eskalatormen kóterilip, sәndi kolonnalary bar zaldardy (barlyghy da meshit sanalady, edenderge qymbat kilemder tóselgen) asyqpay aralay bastadym. Qayda qarasang qúlshylyq etip, keyi otyryp demalyp, keyi men siyaqty aralap jýrgen adamdar, keybir toptar qosyla dauystap tәkbir aityp bara jatady. Barlyq jerde jyljymaly plastikten jasalghan bir-birine jalghastyrylatyn qorshaular (qajet bolghanda ary-beri jyljytugha bolady), ony qarap túrghan formaly qyzmetshiler.

Qaghba kórinip túratynday qorshau ishimen mýmkindigi shekteuli jandardy qol arbalarymen jaqyndary ainaldyryp jýr, onyng syrtynda jayaulatyp jýrgender kóp. Men de asyqpay bir ainalyp shyqtym, әr jerde shýmekterden bir jolghy qoldanylatyn ydystar qoyylghan Zәmzam sulary aghyp túr. Ýshinshi qabatqa qarasang jaghdaylary auyrlau jandardy elektrokarlarmen tasymalday ainaldyru joldary kórinedi. Azan aitylyp, namaz uaqyty bastalyp, elmen birge bilgen dúghalarymdy jasap, jaqyndarymnyng amandyghyn tiledim.

Qalay shygharymdy úmytynqyrap arnayy kiyim kiygen tazalyqshy (búnday júmysshylar óte kóp, elding arasymen qalay zulap jýretinin kim bilsin, әiteuir týsken qoqysty qaghyp alyp jinap jýrgenderi) balagha (Pәkstandyq bolar) 5 rial berip «Ekziyt...» dep edim, bayqús jany qalmay meni jetelep otyryp (әiteuir әreng ilestim) eskalatorgha aparyp tastady.

Búl qasiyetti mekenderde adamnyng minez-qúlyqtary týgel ózgergen, tek qana jaqsylyq tilep túrghanday. Ózderimen birge (bizderden de) sәl-pәl kemis jerleri bar bala-shaghalaryn, tughan-tuystaryn da birge ala baryp solardyng jazylyp ketuine dúgha etip jýrgender de óte kóp. Eshkim ondaylardy mýsirkep emes, shynayy kómek qolyn sozghysy kelip qaraydy, niyetteri qabyl bolsynshy!

Búnda kýndizge qaraghanda keshke-týnge qaray qyzu ómir bastalady, kóshe boyy jayma bazar, jarqyraghan taza altyn búiymdardan bastap, tausylmaytyn kәkir-shýkirding bәri bar. Ýi-ishke shamam kelgenshe syilyq-sauqattarymdy alyp qonaqýige oraldym.

Osy songhy kýni saparlastaryma arnap birer shumaq óleng jazyp, vatsap chatqa salyp edim, bәri oqyp rizashylyqtaryn bildirdi, bir shumaghynda:

Aman bol! Qoshtaspayyq, qútty meken,

Esime búl kýnderdi alyp ótem.

Kim bilsin, aldaghy isti, mýmkin taghy,

Búiyrtsa әli kelip tәuap etem...deppin, keyingi taraularda kórgenderim turaly tarqatyp jazarmyn...

On segiz myng ghalamgha sәruar bolghan Múhammed

Q.A.Yassauiy

Medinadaghy kýnder

Mekke men Medina arasy 450 shaqyrymday jer, (avtobuspen 6-7 saghattay uaqyt alady) Mekkening adyrly-shoqyly tauly aimaghynan Medina ornalasqan jazyqtau jerge syrghyp kelemiz. Basqany qaydam, osydan sonshama ghasyrlardy jalghastyryp kele jatqanday, osy jolmen payghambarymyz (s.gh.u) neshe ret týiemen jýrip ótkenin kózge elestetkendey әserde boldym. Tereze syrtynda – shól men qonyrqay taular (tabighaty turaly keyinirek jazarmyn, әzirge ruhany tústardy qamtiyq) bayaghynyng belgisindey, mýmkin uaqyt toqtap qalghanday sezingendey bolasyn. Jol boyy birtindep asyqpay auysqan birqalypty sýrensizdeu, alayda tartymdy peyzaj, qansha aitqanmen Aziya ghoy, ózimizdegi Qaraghandy men Balqash arasyn elestettim.

...Qúba meshiti eng qadirli jerlerding biri, óitkeni Islam tarihyndaghy eng alghashqy meshit. Payghambarymyz (s.gh.u.) Hazret Abubakir ekeui Mekkeden neshe týrli qiyndyqtardy kórip, qatty sharshap-shaldyghyp, әiteuir aman-esen jetkeninde osy auylda birneshe kýn ayaldaghan jәne osy meshitting irgetasyn ózi qalasqan. Ol kezde tym qarapayym ghana taqualyq orny bolghan, búl kýnde sәn-saltanaty asqaqtaghan, óte sәndi keremet meshit. Osy oqighalardy eske ala otyryp, әrbir qajy sabyrmen namaz oqyp, dúgha jasaydy. Elmen birge men de solay etip, bala-shaghamnyng amandyghyn tiledim. Qabyl bolsyn...

Estuimshe, búl meshitting manynda Islamdy qorghau jolynda shahid bolghan kóptegen sahabalar jerlengen, alayda, búl qabirler belgisizdeu kýide saqtalghan, búndaghy sheyit qabirlerining de ereksheligi osylay dep esepteledi, yaghni, joq bop ketpeydi, ótkendi eske týsiredi, ýnsizdik...

Áriyne, Islamdaghy ekinshi qasiyetti meshit – Payghambar (s.gh.u.) meshiti (qazaqsha Meshit әl-Nәbiy). Osynda kelgen son, payghambar (s.gh.u.) salynuyna ózi qatysqan. Alghashynda qarapayym, balshyq kesekterden qalanghan bolsa, keyingi patshalar zamanynda ýlkeyip, bezendirile týsken. Qazirgi uaqytta әlemdegi eng ýlken, keremet arhiytekturaly keshen, tynyshtyq, ruhany kenistik. Payghambarymyz (s.gh.u.) qaytys bolghan song jerlengen jer (keyinirek Hazret Abu Bakiyr, Omar jerlengen) әriyne, solay bolary anyq.

Qazirgi kýnde búl alyp keshenge kirgende keng koridor arqyly jýrip, jasyl tordyng ar jaghyndaghy meshitting ish jaghymen jýrip ótesin. Qasymdaghy eki jas jigitpen birge payghambarymyzgha sәlem berip, salauat aityp óttik, kóp kidiruge bolmaydy, al, suretke, viydeogha qolyndy sozyp týsirseng eshkim eshteme demedi. Qyzmetshiler toqtama degendey isharat etti. Odan shyghyp, namazgha qatysyp, dúgha jasadyq. Payghambardyng (s.gh.u.) ýii men minberining arasyndaghy Raudany syrtynan tamashalap, dúgha jasadym, al, ishine kiru ýshin ótken pandemiyagha baylanysty sәl shekteuler qoyylghan sebepti, aldyn ala telefongha jazylghan baghdarlama (Nusik) arqyly keybireulerimiz kirip te shyqty. Qabyl bolsyn...

Payghambar (s.a.u.) meshiti, әriyne, birneshe kýrdeli jóndeuden ótip, janghyrtylghan, biraq tiyispeytin eki nәrse bar eken, biri – Osman súltandary saldyrghan әdemi kýmbez de, ekinshisi – úmytpasam (әlde shatastym) Súltan Beybars saldyrghany.

Búl barghanymyz keshki uaqyt bolghandyqtan meshit alany kóz әreng jeter jerlerge deyin appaq aqshanqan alyp qazaq ýy siyaqty shatyrlar kózding jauyn alyp túrdy. Ertenine barghanymda sol shatyrlar gýl sekildi jayylyp eldi ystyqtan qorghap, auany jenildetip túrghanyn kórdim (keremet injenerlik sheshim, ashylyp-jabylu avtomatty týrde iske asady). Shatyrlar asty aspan men jerding arasynda júmsaq jayylghan perde tәrizdi tamasha әser qaldyrdy.

Alanda oryssha sóilegen dauysqa jalt qarasam, 5-6 jas jigitter eken, «qaydansyndar» degenime izetpen sәlem berip, «Daghystandyqtarmyz» dedi. Biraz til qatysyp, «Imam Shәmil atalaryna dúgha jasadyndar ma, óz armany oryndalyp, osynda shahidter qorymynda jatyr ghoy?..» degenime kibirtiktep qalyp, «Agha, keshirinizshi, bizder sony bilmedik, eshkim aitpady» desip aqtaldy. Renjinkirep, tarihyn aityp bergenimde qayta-qayta keshirim súrap, bәri internetke ýnildi, «arnayy dúgha jasandar» dep qoshtastym. Keyinirek qasymdaghylargha aityp beregenimde olar da qatty tanyrqady, bizding qazaqqa da búl oqighalardyng janamalay bolsyn kóp qatysy bar ekenin de aityp óttim, atap aitsaq, Kenesary Han hat jazghan patsha Aleksandr-2, Syrtqy ister ministri knyazi Gorchakovtar edi jәne Imam Shәmilge qajylyqqa barugha rúqsat etip, al Kenesarynyng úly óte dindar Syzdyq súltangha rúqsat bermegenderin estigende tipten bәri tang qalyp, oilanyp qaldy...

Óte kóp múndy oigha salatyn jerlerding biri - Uhud taulary. Búl - alghashqy músylmandar ýshin eng auyr, eng qaraly shayqas ótip, auyr synaq bolghan jer der edik. Qanat ústaz tәrtip búzudyn, pozisiyasyn tastap tapsyrmany úmytyp, oljagha qyzyghudyng qanday jeniliske dushar etetinin jәne keyingi Medinalyqtardyng sheyit bolghan adamdar kómilgen jerlerdi tauyp alyp, qayta jerlegeni (qazirgi kýnde qorshalghan sheyitter qabiri, eshqanday da belgi sәn kýmbezder joq, qatarlasa ýiilgen topyraq tómpeshikteri), onyng ishinde Hazret Hamza (ataqty Islam batyry, bizshe payghambarymyzdyng (s.gh.u.) kishi әkesi) da bar ekendigi turaly aityp berdi. Búl oqighalarmen búrynnan biraz tanys bolghandyghymnan qatty әser etti, «Sadaqshylar Tauyna» shyghyp ainalagha kóp qaradym, әlemdi ózgertken keyingi ataqty kóptegen shayqastardyng bastaluy osynda ekenin týsindim. Sol manda asa ýlken emes ózenshe aghyp jatyr.

Sheyitter qabirining qorshauynyng syrtyna otyra qalyp, búlardyng sәlәfy úghymdaryn ózderine qaldyryp, óz saltymyzben Qúran ayattaryn oqyp, aruaqtardyng ruhtaryna baghyshtadym. Oigha shomyp, birtalay otyryp qalyppyn, bólmede birge jatatyn úldardyng biri kelip avtobusqa shaqyryp alyp ketti...

Jýristen sharshaghanda, tamasha bir demalys orny – ataqty Mәdinanyng qúrma baghyna soghyp, biraz tynystadyq. Qúrma palimalaryn kózben kórip, olardyng qalay ósetini, atalyq-analyghy bolatyny, ýrim-bútaq arqyly kóbeyetini (qazirgi qys uaqytynda aghashtar da demalysta, biraq japyraqtary kók)  jayynda qyzyqty әngimeler tyndadyq.

Oryndyq tauyp, bәrimiz qatarlasa otyrghanymyzda, iyghyna ýlken qúmyra asynghan jas jigit әndetip kele jatty. Búl әndi sonau zamanda Payghambardy (s.gh.u.) Mәdina halqy qarsy alghan kezde aitylghan әn dep týsindirdi. Ol shafranmen dәmdelgen salqyn su taratyp shyqty. Búl rәsim maghan orystardyng nan men túz úsynyp qarsy aluyn eske saldy: shóldi ólkede su – әrqashan eng aldymen túratyn qajettilik pen yrys qoy. Artynsha jeuge biraz qúrma taratylyp, biz úiymdastyrushylargha alghysymyzdy bildirdik.

Shygha beriste qúrma, týrli tәttiler men shay satatyn dýken bar eken (qúrmanyng san týrin kóresin). Barshamyz kirip, Mәdinanyng ataqty qúrmasynan qajetimizshe satyp aldyq. Shynynda da keremet: bizge әkelinetin qúrmalardan dәni irileu, dәmi de erekshe sezildi.

Payghambar meshitine baryp keshkilik ghibadat, sәlemderimizdi jasap ertenine qaytugha dayyndaldyq...

Ghylymyna amal qylghan sauap alar

Q.A.Yassauiy

Minez-qúlyq

Múnda kelerde ústazdar «Sizder ghibadat etughe kele jatsyzdar, sondyqtan jangha jaylylyq (serviys, komfort), jaqsy kýtu izdesenizder Dubaygha, Stambulgha nemese basqa jaqqa barynyzdar, al myna jerde keyde әldebir qolaysyzdyqtar bolyp qalatyny ras...» dep eskertken edi. Óte jón sóz-au! Shynymen alda kezdesken keybir kemshilikterdi mýlde elemeuge tyrystyq, múndaghy jalpy atmosferadaghy minez-qúlyq solay qalyptasady. Barlyq el-júrt әlemning qay týkpirinen kelmesin, bir-birine qabaq shytpaydy, keremet izettilik, syilasym. Qajylyq jangha tazalyq, sabyr, izettilik, nәpsige tiym salu sapary ekeni barshagha týsinikti.

Áldebireulermen qaqtyghysyp, nemese t.b. bir qolaysyzdyq jasasanyz, mindetti týrde til bilmeseng de keshirim (týrleri kóp qoy: jymiyp basyndy iyzeysin; qolyndy keudene qoyyp basyndy sәl iyesin; sorri deysin) súraysyn, ol da jymiyp qaraydy. Til demekshi, bizder ýlkender әbden oryssha keremet – «moguchiy, velikiy» dep, keyingi jastargha teris ýlgi kórsetip kele jatyrmyz-au dep oiladym. Biz qazaq saudagha onsha joqpyz ghoy, kóztanys bolyp qalghan ózbek pen úighyr әkәlar mening alghandarymnyng baghasyn estip qymbat dep әbden kýldi. Kómektespekshi bolyp saudalasa ketkeni, qyzyghy, týrine qarasam Bangladeshtikke oryssha aityp jatqanyn kórip men әbden kýldim! Olargha «búlaryng qalay» desem, «ýirengen әdet qoy» desedi. Ana bayqús kerisinshe «besh rial, alty rial» dep qoyady, sirә, ózbek pen týrik bauyrlardyng әseri bolar. Sonsha aqsha shygharyp balalargha oryssha mektep ashyp, sabaq oqytyp otyrghan biyligimizding tirligin qoysanshy! Shyndyghynda búl jerde әlemning bar qúrlyghynan kelgenderdi kóresin, eshqaysysy orysshany mýlde qajetsinip túrghan joq, bәri de aghylshyngha tyrysady. Mýmkin, tehnologiya orystan kep jatyr deytin shyghar, alayda, olardan tek tehnikalyq audarma ghana kep jatqanyn týsinsek bolar edi.

Basynda sadaqa beruge ynghayly bolsyn dep, aqshamdy úsaqtap alugha tyrystym, biraq biren-saran bolmasa qaptaghan qayyrshylar kórinbeydi (estuimshe Birma, Palestina siyaqty elderden qashqan kóptegen bosyndardy Saudiya tegin asyrap otyrghan kórinedi). Búl elde qara júmystyng bәrin isteytinder shet elderden (Pәkstan, Bangladesh, Indiya, kedey arab elderi t.b.) kelgender ghoy, ondaylar shaylyq dәmetetini ras, berseng alady, keybiri súrap ta jýredi, 2-10 rialgha rizashylyq bildiredi.

Birer kýn ótken son, týrine qarap kimning qaydan ekenin ajyrata bastadym, keybirinen súrau arqyly anyqtadym. Taksi, avtobus jýrgizushiler jergilikti jәne basqa IYemen siyaqty elderden kelgen arabtar (jauapkershilik, jalaqy kóp), qúrma, azyq-týlik, suvenir t.b. kәkir-shýkir úsaq saudadaghylar kóbine Egiypet, Siriyalyqtar, al ýlken, mysaly altyn saudasynda jergilikti túrghyndar, al endi qúrylys, tazalyqshy, qonaqýilerdegi kýtushiler siyaqty qara júmystardy Bangladesh, Pәkstan, Ýndistan siyaqty elderden kelgen ystyqqa tózimdi adamdar atqarady. Injenerlik, qúrylystardy basqaru kóbine arab jәne týrik mamandary tәrizdi.

Aytpaqshy, key viydeo-rolikterde qasiyetti jerlerge úmtylghan, nemese jalpy baghytty búzghan adamdardy iyterip, sýirelep jatady ghoy, osynshama kýn jýrip, óz basym, qasymdaghylar ondaydy kórmedik. Kerisinshe Sekurityler әdepti, qashan kórseng kýlimsirep «hadji, hadjy bylay-bylay» degen siyaqtyny aityp túrady (basqalar da «hadji» dep qatty syilaydy, kóbine avtomobilider de jol berip jatady).

Jalpy alghanda búnda jol jýru erejesi mýlde joqtay kórinedi, qaptaghan avtomobilider, avtobustar, jayau jýrginshiler qym-quat aralasyp ketken, búnday haostan basyng ainalady. Jayau jýrginshiler joldan qalay bolsa, solay óte beredi, Evropa, Aziya, Afrika, Amerikalyq degendey qanshama mәdeniyet ókilderi bir jerde toghyssa qaytersin. Kópshilik tym kóp jýretin jerlerde svetofor degen de joq. Avtomobili, avtobustar motorlaryn óshirmey qansha túrsa dyryldatyp túra beredi (benzin baghasy bizden arzan, yaghny jarty dollar ekenin qala syrtyndaghy jol boyyndaghy janar-jaghar may beketterindegi elektrondy taqtayshalardan bayqagham), әriyne, búlary ekologiya túrghysynan qarasang dúrys emes! Onyng ýstine avtobustar ýnemi signal berip jýredi, bolashaqta ekologiyalyq taza elektrokarlargha auystyratyn shyghar dep oiladym...

Eng qyzyghy, eng manyzdysy osynday әlem-jәlem tapyryqtyng ishinde qansha jýrseng avariya, nemese úrys-keris janjaldy kórmeysing (elde bolsaq talay boqtyqty estip, talay aralas jekpe-jekti tamashalar edik), búl netken fenomen, búl netken qúpiya tәrtip degen oigha qalasyn. Áriyne, qadaghalau bar kóptegen kameralar, formaly, formasyz Security officers jәne kóptegen tәrtipke shaqyrushylar qyzmet atqarady, degenmen bastysy kelgen qajylardyn, jergiliktegilerding sabyrlyghy, tózimdilik ruhy jәne alkogolidi ishimdikterdi mýlde paydalanbauynan der edim. Onyng ýstine tolassyz adam nópiri biren-saran qarsy jýrgender bolmasa, negizinen bir baghytta jýredi, búl da kómektesse kerek. Qaytkende de adamgershilik, meyirimdilik úghymdary sanaly týrde tәkappar kónilindi basyp túrady.

Ózimizding qyrghyz, úighyr, ózbek aghayyndarymyzdy tanyp ta qalasyn, til qatyp, nemese qúryghanda bas iyzep ótesin. Qyrghyzdar sol aq qalpaqtaryn tastamaydy, soghan qarap, bizding qazaqqa da bir brend qalyptastyrsaq deymin. Birde avtobusymdy taba almay túryp, qazaqsyng ba degenimde «qyrghyzmyn» degen jas qyz toqtamay jýgirip, kómektesti. Riza bolyp jaqyndaghan toptaryna «myna qyzdy maghan berinder, ózim alyp ketip qazaqqa kýieuge bereyin» degenime barlyghy kýlisip jatty.

Áyel demekshi qap-qara oranghandargha qaraghanda jenildeu, birkelki kiyingender basymdau, olay bolsa ózimizde solay oranyp erekshelenuding asa qajeti joq bolar.

Árjerde kóbinese tegin qúrma, su taratyp jýrgender kezdesedi, sirә, qoghamdyq sadaqa úiymdary jәne eriktilerden qúralsa kerek. Kәdimgidey uaqyt ýnemdep, riza bolyp qalasyn.

Tamaqtanu mәselesine kelsek, arnayy ashana, qonaqýilerdegi jaghday jaqsy jasalynghan (biyik stoldar nemese jerge otyryp ta jeuge bolady), barlyq jerde bir-aq ret qoldanylatyn plastik ydystar. Tek kóshelerdegi ózim kórgen (Makdonaliterge kirmedik) tamaq oryndarynda servis myqty dep aita almaysyn, úzaghyraq kýtesing jәne otyryp jeytindey oryndar joq, ashana-kafege kirip shirenip otyryp dayashyny kýtetin bizderge qiyndau eken, onyng ýstine qol juudy qaytersin?!

Tapsyrysyng dayyn bolghanda ras jaqsy qaptamagha salynghan tamaghyndy selofan dorbagha salyp, qolyna bere salady, ary qaray qalay jeysing óz probleman. Búnyng da bir syry bar sekildi: mysaly, qarapayym tamaqty әlgidey alyp shyghyp dalada jep otyrghan kәdimgidey qymbat kostumdi galstukti adamdy da, jәy ghana qúrylysshyny da óz kózimmen kórdim. Sonda búnda klastyq bólinu joq bolghany ma degen oigha ketesin, bay ma, kedey me, barlyghy ózin teng sanap, әleumettik qarama-qayshylyq joyylghanday әser alasyn. Osy ruhani, diny psihologiyany qalyptastyru ýshin әdeyi jasaldy ma eken, әlde. Áriyne, baylar qymbat reyspen úshady, myqty qonaqýige jatady, degenmen janaghyday sәtterde mýlde dandaysyp kete almaydy.

Kópshilik oryndardyng bәrinde namaz oqugha jaghday jaqsy jasalynghan, mysaly biz qonghan qonaq ýilerde bir etajdy týgeldey derlik qamtyghan atshaptyrmday er, әielge bólek eki namaz oqityn zaldar boldy.

Qajylyqta taghy bir bayqaghanym, keybireuler qoldaryn basqasha ústap, rәkәtti da sәl basqasha jasady, bizder qoldy keudede ústasaq, keybireuler tómendeu ústady. Ártýrli mәzhabtaghylar jәne әrtýrli mәdeniyettegiler bolar, oqytqan oqytushylaryna baylanysty dýnie ghoy, bastysy niyet týzu bolsyn.

Kepter men mysyq degenderinde naghyz jandarynyng rahaty, ayaq-astynda oralyp jýgenimen eshkim tiyispeydi. Kerisinshe, qoldan tamaqtandyryp jatady. Bir júpynylau adamdar, balalar qajylargha kepterge beretin jem satyp jýredi.

Úrlyq, qalta qaqqyshtar mynanday «zor mýmkindikke» qaramastan joq dep kesip aitugha bolady. Oghan әriyne, adamdardyng ishki týisik moralining jogharylyghy jәne Ókimetting atyn estiseng shoshityn qatal sharighat zandary jol bermeydi.

Ózimizdegi keybireuler músylmandyqqa kýle qaraytynday jaghdaygha jetip, bilsin-bilmesin, kelsin-kelmesin «tengrianshylmyz, pәlenbay baptispiz, ateispiz t.b. sapalaqitpiz» dep keri sóileudi modagha ainaldyrdy emes pe, ondaylargha aitarym, ata-baba saltynan taymandar, Islamdaghy key úghymdardy dogmat retinde qaramay, tura maghynada qabyldamay, adamdardy adam, al týsiniksiz personajdardy obrazdy týrde qabyldaghandaryng dúrys degim keledi. Árnәrsege soqyr senim jәne mistisizmmen emes, ghylymi, oilau túrghysynan taldau jasap, qorytyndy shygharugha eshkim de, Islam dini de eshqanday qarsylyq bildirmeydi.

Ózimizdi kemsitip búlardy iydealizasiya jasaudan aulaqpyn, atam qazaqtan múragha qalghan tamasha salt-dәstýrimiz jetkilikti, tek dúrys saqtay alsaq, qoldana bilsek, al elimizde vahhabizm-sәlafizm dep atap shoshytatynday búlardy demonizasiya jasau sebebin de kórmedim, óitkeni ýirenerimiz kóp. Ásirese, adamnyng bir-birine degen meyirim, adaldyq niyeti jәne elde turizmdi damytamyz desek ol saladaghy basty erekshelikter (әsirese eshkimdi aldap ketpeu jaghy), serviys, burokratiyany joi mәseleri...

Endeshe, kórgenimizdi bayandayyq...

Sh. Uәlihan

Keybir ekonomikalyq sipattar

Bayaghyda institut qabyrghasynda jýrip, 1983 jyldary Býkilodaqtyq qoghamdyq ghylymdar jónindegi konkursqa qatysqanym bar edi, sondaghy Moskvalyq «yablonya, vishnya» tәrizdi tektegi professorlardan osy Saudiya turaly kóptegen dәrister tyndaushy edik. Syrtqy aktivteri 165 mlrd dollar (ol kezde búl astronomiyalyq soma) degendi estip shalqamyzdan týse jazdaghanbyz. Sheteldik júmysshylar kәsipodaq, partiya qúrmaqshy (sol KGB sybyrlauymen ekenin keyin úqtyq) bolghandarynda Ýkimet óz esebinen úshaqtar jaldap, endi qaytip kelmeytindey shartpen elderine aparyp tastatyp, sodan bastap onday pighyldardyng joghalghany jәne tehnologiya iygergenge qaraghanda Amerikadan býgin shyqqan dayyn dýniyeni ertenine satyp alyp qoldanghan búlargha tiyimdi ekenin de sol kezde estidik. Saudiyagha qyzyghushylyqtyng sebebi sol zúlym, qyzyl imperiya SSSR-di qúlatugha basty roliderding birin atqarghany ekenin keyinirek týsindik (ana oqytushylar sol kezde sezse kerek). Qazirgi kýnde múnaydyng arqasynda әlemdik ekonomikada óz orny bar, myqty damyp kele jatqan Tayau Shyghystaghy ýlken patshalyq.

Ózim kórgenderimdi ghana, yaghni, Jidda-Mekke-Mәdina ónirleri turaly aitsam jetkilikti shyghar. Jol qatynastary men logistikasyna kelsek, qalaaralyq joldar óte jaqsy, sapaly, negizinen bir baghytqa tórt, keyde bes-alty jolaqty magistraldar. Shapshandyqtyng shekteui 140 km/sagh degen belgilerdi jәne shah Saudtyng suretterin (birtalay jerlerde portretteri ilinip túrady) kórdim.

Búl jerlerding kópshiligi shól aimaghy, qonyrqay týsti, sekseuil, jynghyl, jusan siyaqty shól ósimdikteri, keuip qalghan ózen arnalarynda alasalau terek, akasiyalar bayqalady. Jiddanyng jәne Mәdinanyng oazisterinde bizge tansyq kipariys, palima, qúrma aghashtary, zәitýn bayqalady. Qalada aghashtardy topyraq qabaty tayaz bolghandyqtan shyghar, temir qúrsaularmen sýiemeldep qoyghan (shólde bir taldy ósiru qansha kýsh ekenin baghamdanyz). Raushan tektes әdemi gýlder jaqsy kýtimde, zamanauy tamshylatu әdisimen sugharylady (әriyne, bizge qantar aiynda gýlderdi tamashalau keremet).

Jidda qalasynyng Mәdinagha qaraghanda aua-rayy Aziya men Afrikany bólip túrghan tabighy shekara - Qyzyl teniz jaghasynda bolghandyqtan jenil ekenin aityp ótkem, osyghan oray bir nәrsege nazar audardym. Ertengisin olay bolmaghan edi týs qayta Mәdinagha qaytqanymyzda qarsy jaqqa qaray aghylghan avtokólikter legi tolastamady, onyng sebebin týsingendeymin, Mekkening qapyryq auasynan qashqan júrt teniz jaghasyna Almatydan Qapshaghaygha aghylghanday desem. Búndaghy mashinalar kóbine japondiki, arasynda amerikalyq jәne koreyalyq modelder de kezdesedi (shól jaghdayyna tózimdi, jaqsy beyimdelgen sapaly). Taksiyler týgel derlik «Tayota men Kia», asa ýlken emes, ekonom klasty, al ýlken Djiyp, pikaptar jol jaghasynan kórinip túrghan fermalarda, qúrylys mandarynda kóptep jýredi.

Jayylyp jýrgen bir órkeshti sidighan narlardy, qoylardy jәne solardyng manynda yzghytyp shandatyp jýrgen Djiyp-pikaptardy kóresin. Qysqasy, O. Bendershe aitsaq, avtokólik – qajettilik, minu ýshin, mýlde maqtanatyn sәn emes!

Fermalargha kelsek, múnda jer tek jergiliktilerge ghana beriletinin bilemiz, al óndirgen ónimderine súranys jetkilikti dep oilaymyn (adam mýlde ýzilmeytin jerde et, sýt, qúrma, kókónis, jemis-jiydek t.b. kýndelikti qajet). Naghyz shólde fermalardan jerasty artezian sularyn shygharyp, ony paydalanyp otyrghandary erlikke toly dýniyedey. Al oazisterde jer ýsti sularyn da paydalanatyn siyaqty. Búl jaghday Mekkening tauly-qyratty jerlerinen ótip Mәdina jaqtaghy jazyqqa ótken sayyn jii bayqalady, landshaft shólden alqaptargha, oazisterge auysady, azdap bolsyn aghyn sular, búlaqtar kórinedi.

Eki qala arasynda qatty tasty, yaghni, vulkandyq atqylaulardan payda bolghany kórinip túrghan bazalit jәne granit tastardy qolmen әkep shashyp tastaghanday, kosmos әlemimen kele jatqanday әser etetin bir ghajayyp alqap bar. Su aghysynan qalghan angharlarda kәdimgidey ósimdikter ósedi, vulkandyq topyraqtyng qúnarly bolatynyn bәrimiz de mektepten bilemiz.

Medinagha jaqyndaghan sayyn landshafttyng ózgerui tabighy vulkandyq qaldyqtardan qúralghan tau jynystary, azdap bolsa da shyghyp jatqan su kózderi, jerasty sularyn paydalanugha baylanysty jәne adamdardyng enbegimen týzilgen sugharu jýiesining belgileri.

Qalaralyq jol boylarynda týrli zavod-fabrikalar, óndiris oryndary, baylanys jýiesining obiektileri kóptep kezdesedi. Jogharghy volitti elektr baghanalary joldarmen jarysa qatarlasa sozylady.

Joldar boyynda týgeldey qúrylystar jýrip jatyr, olardyng kóptigi sonshalyq, tipten bir qala qay jerden bitkenin angharmay qalatynday әser etedi. Ýsh qalada da zәlim-zәulim ýiler, basqa da әleumettik-túrmystyq obiektileri, joldar toqtamay salynyp, әrbir jerden óte biyik krandardyng moyyndary qylqiyady. Mekkening talay taularyn tesip, keremet tunnelider jasalynghan, keybir taular kesilip, nemese tegistelinip jatyr. Qalanyng bas jospary jasalghanda aua ainalysy, tazalyghy t.b. ekologiyalyq talaptar eskerilgen shyghar.

Ýsh qalanyng da arhiytekturasy qatan, shól tabighatyna shydamdy funksionalidy stilidi bildiredi, әldebir qúry jyltyraqtargha, jarqyraghan aina әinekterge qúmarlyq joq. Búl týsinikti de, óitkeni, Qaghbanyng ózi de qarapayym tórtbúryshty qúrylys nysany ghoy (qazirgi jabylghan qymbat jamylghy keyingi dýniye), sony ústanatyn bolar. Al meshitterge kelsek múnda baylyqtyng da, sәndilikting de týrli ýlgilerin kóresing (zәulim altyn jalatylghan kýmbezder, aqshyltym biyik kolonnalar...). Qoldanylatyn materialdar qymbat mәrmar, bazalit, farforly úzaq merzimge shydamdy ekeni bayqalyp túr.

Búndaghy ýilerde bizdikindey shatyr joq, kerisinshe eng ýstingi qabat qabyrghaly, ashyq terrassa. Su, gaz jabdyqtary, demalys oryndary, qosymsha tazalyq oryndary ornalasqan. Ýilerge alystan qarasan, tómengi jaghy joghary jaqtan jinishkeleu keledi. Biz jatqan qonaqýide balkon bolmady.

Sonshama adamdy, tabighat resurstary shekteuli elding azyq-týlik, t.b. kýndelikti zattarmen tolyq qamtamasyz etui mýmkin emes, búl jóninde Saudiya búrynnan әriptes kele jatqan kórshi músylman elderine sýienedi. Mysaly, mlrd-taghan plastik ydystardyng Pәkstan, Bangladesh, Ýndi t.b. elderden keletinin bayqadym. Qoy eti qymbat desedi, al qúrbandyq qoylar jetispey sonau Avstraliyadan tasymaldanatynyn biletinmin jәne ózimshe bizding el, Ózbek, Qyrghyzben qosylyp bolsa da tiri qoy aparudy qolgha alsa ghoy shirkin dep armandadym. Import mәselesinde múnda músylman elderine basymdylyq beriledi. Qay jaghynan bolsyn, Týrkie belsendi aralasady.

Keybir skeptikter bir qúdyqtyng suy sonsha adamnyng paydalanuyna jete me dep kýman keltirip, ótirik qoy desip jatady. Basqany qoyghanda әr qajygha, 5 litrden su syilap jatqan búl shóldegi memlekettiki shynymen keremet injenerlik sheshim, tendesi joq erlikke baghalanar dýnie der edim. Áriyne, bir qúdyqtyng suy ondaygha jetpeytini sózsiz, meninshe adam oiy, ghalamat enbegi, ghajap ghylymy tehnologiya búl mәseleni bylay sheshken: ózderindegi jer asty Zәmzam basseyini tek auyz sugha paydalanylady. Qoldanylghan sudy qayta óndep, Germaniyadaghy siyaqty qaytadan basqalay tehnikalyq su retinde qoldanysqa beriledi. Múndaghy taghy bir su kózi Izrailidegidey teniz suyn túshytu myqty jolgha qoyylghan dep oilaymyn. Zәmzam suy men qonaqýidegi sudyng dәmining aiyrmashylyghyn sezinip, osynday oigha keldim.

Búndaghy taghy bir tanqalarlyq mәsele - sonshama әrtýrli gigiyenalyq dengeydegi adamdardyng boluyna qaramastan, epiydemiyagha, tipten pandemiyagha jol bermey otyrghany! Keybireulerding sanitarlyq normalardy saqtau jaghy kemshildeu, ekologiyalyq tazalyq mәselesi óte kýrdeli. Tazalyqshylar zyryldap tazalap jýrgenimen, anda-múnda qoqystardy tastap ketetinder de  jetkilikti. Kóringen jerge jayghasa ketip namaz oqyp, jәy demalyp otyrghandar qanshama desenshi. Áriyne, tózimdilik, ruhany senim, qajylyq jauapkershilik aldynghy orynda, alayda, infeksiya diny asketizmge qaramaydy emes pe, tipti keyde qol juatyn mýmkindik te bolmay qalatyny ras! Soghan qaraghanda búndaghy biylik keshendi týrdegi, ghylymy negizdegi ondaydyng aldyn-alu jәne dezinfeksiya sharalaryn óte joghary dәrejede ústanady.

Saud Arabiyasy key eldermen soghys jaghdayynda ekenine qaramastan, jol boyynda birde-bir әskery poligondy, nemese әskeriy-qorghanys tehnikasyn bayqamadym. Kerisinshe, búl ólkede azamattyq tirshilik pen infraqúrylymnyng tynysy aldynghy qatarda túrghanday әser qaldyrdy. Múnyng ózi búl elding qasiyetti mekenderge kelgen júrtqa eng әueli tynyshtyq pen senim sezimin, beybitshilikti úsynudy maqsat etip, kiyeli mekenderde әrqashanda qorqynysh joq ekenin kórseteti, nasihattaytynday...

Men әdeyi istegen joqpyn...

Kinofilimnen

Qyzyqtarym

Men ózi sayahatta jýrgenimde týrli qyzyqtargha, әldebir ereksheleu oqighalargha úshyrap jýretinim bar, múnda da qúr qalmadym, keybirin bayandap bereyin (kónilderiniz kóterilsin).

- Aysha meshitine kirgende sórede tizilgen Qúran kitaptardy qarap otyrgham, qasyma bireu keldi, meshit qyzmetkeri eken dep, «Alugha bola ma...» dep ymdap edim, iә degendey bas iyzedi. Bir kitapty ala saldym, qaraghan eshkim joq. Qonaqýige kelgen son, qasymdaghylar, «estuimizshe búndaydy alugha bolmaydy, jazalaydy» degendi estip, qalay qútyludy oiladyq. Qonaqýiding meshitine aparyp tastaymyz ba, әlde osynda qaldyryp ketemiz be desip birtalay sasqalaqtadyq. Aqyry ústazgha kórsetip edim, «bayqauymsha móri joq eken, alyp kóriniz ózinizben birge» dedi. Aqyry, Qúday ondap, aeroporttan ótip kettim, búiyrghan bolar, bauyryma syiladym. Negizi bayqaghan dúrys...

- Birde avtobus tosyp túrghanda resepshndegi jas jigitterden telefonnan suretin kórsetip, ymdap shegirtkeni jeysinder me dep súradym. Bireui joq, bireui jeymin, bireui Mekke men Medinada jemeydi, astanadaghylar jeydi desti, týsiniksizdeu boldy. Úmytpasam Shәkәrimde onagr adal degen siyaqty edi, sony anyqtamaq bolyp esekti kórsetip edim bәri «Lә» dep qashty...

- Jayma bazardyng arasynda bolmashy zattardy satyp túrghanday altyn búiymdardy jayyp, jarqyratyp ashyq-shashyq dýkende túrghandargha tanyrqay qaraghanymda satushy jigit «Hadji, hadjiy... Vayf...»...sausaghyna jýzik taqqandy kórsetti. Áyeline altyn jýzik al dep túrghanyn týsinip, men de jýzik taqqan belgini kórsetip «Vayf... gud gold felichita...sorry maniy-many nou...», ózimshe «Áyelim jaqsy altyn alsa baqytty bolar edi, әtteng aqshanyng joghyn-ay» degenim ghoy. Týsindi, jaqsy jigit eken, kýlip, qúshaqtasyp selfy jasadyq. Almasam da altyn zattardy kórsetip jatyr, biraz әngimelestik, osy jergilikti túrghyn eken, «Saudiyalyqty alghash kórdim, ainalanyng bәri basqa jaqtan kelgender, myqty, kerim jigit ekensin» dep maqtap qoydym. Búnda kesektey әr probaly altyn satyp alugha bolatynyn bilushi edim, onysyn da kórdim...

- Eskalatorgha mine bergende arab qyzben qaqtyghysyp ol bayqús qúlap qalghany, bireuding «menshigi» bolsa tiyisuge bolmaytynyn úmytyp ketip, ústap sýiemeldep, J. Nervali әkeydi eske alyp «O, habibi, pardon madam» dedim. Týsindi, kýldi! M. Matieshe «Bella chao,.. chao bambino» dep qoshtastym (úqqan boluy kerek, qatty jymidy)...

- Meshitten shyqqanda qatty basym ainalyp, qan qysymyna bir pәle kelgenin sezdim de, formalylardan «ambulansie, farmasiy» dep súray bastadym, aqyry «hospitali» degenimde týsine qalyp kórsetti. Kirsem eki qyz medbiyke boluy kerek ólshep óte joghary ekenin kórsetti. Tilimning astyna salatyn dәri ber desem «dohtur» dep bir esikke siltedi. Jastau jigit «viza, pashport» deydi, jyghylayyn dep túrsam oghan kónetin men be (negizi shygharda ústazymyz kerekti óz dәrilerimizdi alyp aludy eskertken, onyng ýstine ózimizding dәriler bolmasa basqaniki jaqsy әser etpeytinin búrynnan bilem ghoy, biraq qonaqýide qalghan edi), әlgige shúqyghanday kórsetip «enta Gippokrat hasam, viza pashport Hotel» (sen Gippokratqa ant bergensin, olarym qonaqýide qaldy degenim de) dep edim, jaqsy jigit eken, jymiyp em-domyn jasap berdi.

- Sodan tәuir bolynqyrap shyghyp kele jatsam qonaqýy qasynda taghy bir qonaqýiding qúrylysy kýni-týni toqtamay jýrip alasapyran bolyp jatqan edi, sodan ba, kartada 100 metrdey auytqu bolyp, taba alsamshy, eki ret ainalyp bir jerge kelgenimde jyndanyp kete jazdadym! Qarasam basqa formadaghylarday emes naghyz jandarm túr eken, jeninen ústap, qolymmen siltep, ymdap «Hospitalidy» kórsettim, telefonyma qaratyp «lokasiya problem», basymnyng ainalghanyn kórsetip «Gitler kaput» dedim. Óte jaqsy jigit eken, kýlimdep aldy da, jaqyn jerde túrghan adamdardy qydyrtatyn elektroarbany shaqyryp, mening telefonymdy berip aparyp tasta degenin úqtym. Álgi bayqús jany qalmay demde zyr etkizip alyp kelip, qolymnan jetelep vestibulide otyrghan Qanat ústazdyng qolyna tabystady. On rial berip em almay-aq qoyghany, teshekkur destik...

- Qaqaghan qantardan kelgen bizge sugha týsu, aitpasada keremet qúmarlyq bolyp túrghany týsinikti bolar, degenmen, bir plyajdaghylar kirgizbey jatty, nege ekenin sheshinip kelinder depti. Qazaqqa bir nәrse kedergi bolushy ma edi, qorshaudyng syrtynda túryp-aq, úldar bir-birin oramalmen qalqalap sheshinip ýlgerdi. Men úyalynqyrap jaghalaudaghy ýishikke baryp, qyzmetshige on rial berip edim, ainalmaly esikten kirgizip jiberdi. Qaraymyn dush, otyratyn sәki, dәrethanalar túr eken, ózimmen birge alghan plavkiyimdi kiyip, oramalmen belimdi orap basqa esiginen shyghyp edim, oranghan eki qyz, sirә aqsha jinaushylar ma, kórip kýlip jiberip tómen qarady. Sugha sýngigenim sol edi әlgi aqsha alghan qara jigit jetip kelip maghan «shyq, ket» degendey ymdady. Sóitsem... kiygening tizeden tómen boluy kerek eken, qaydan bileyin degenmen bayqau kerek eken...

- Júma namazgha erte kelgenimizdi qayteyin, oryn mýlde joq, ekinshi qabatta aralap kele jatqam, Sekuriyler qoldaryn siltep toqtama desedi. Anadaydan kórip kelem, jastary 80-90-daghy namazgha enkeye almaytyndyqtan bolar jinalmaly oryndyqtary bar, birtalay, sirә jergilikti aqsaqaldar bolu kerek, tartylghan qyzyl jipten ótip, plastik qorshaudyng janyna jayghasty. Jaqyndaghanymda jip kenetten alynyp, gýr etken adam shoghyry meni dop siyaqty qaqpaqyldap tura aldynghy qatargha, әlgi shaldardyng qasyna alyp barghany! Solyma qatarlasyp biri qara, biri aq boylary eki metrge juyq  amerikandyq nәn jigitter jayghasty. Onyma kelgenderding bir maghan qarap «Japansyng ba» dep súraghany, aldynda súrasqandar qysyqtau kózime qarap «China, Malayziy, Indoneziy, Uzbek» dep yghyr qylghany bar, «IYә» degenimdi qayteyin, Japonsha birdeme dep edi, әriyne týsinbey, shynymdy aityp qazaqpyn dedim, әkeli-balalylar eken, balasy aghylshynshagha suday, uaqyt jetedi, telefon audarmashy arqyly jazysyp biraz sóilestik. Uniyversiytette oqidy, ol jaqtan músylman memleketi bolmaghandyqtan búnda kelu ýshin arnayy rúqsat súrap, jergilikti músylman qauymdastyghynan joldama-úsynys alady eken (әrqaysynyng aldynda alaqangha siyatynday portativti jeldetkish, ne degen akkumlyator desenshi, ýsh saghattan asa otyrghanda bir toqtamady. Qoshtasarda bireuin úsynyp edi, ynghaysyzdanyp almadym. Búny aityp otyrghan sebebim, sonday tehnologiyaly damyghan, bizge fantastikaday kórinetin elde de músylmandar kóp ekeni, keybir shala býlinip basqa aghymdargha týsken qazaq balasyna oy salsyn degenim...).

Sonymen júma namazdy Ál-Haramda, Qaghbagha qarap túryp oqyp, dúgha-tilekterimdi jasau dәl tughan kýnime kelgenin aldynda aitqanmyn. Bir ózimizding jas balalar «agha Siz qanday baqyttysyz, qaraymyz asa bir kýnde bes uaqyt namaz oqyp ta jatqan joqsyz...» degenderi, «e balalar, maghan Qúdaydyng búiyrtqany da, júma kýndi dәl eseptep keldi deysing be, mysaly, qaytsem de solay etem dep tura soghan әbden dayyndalyp kelsen, kim bilsin onda kire de almay qaluyng әbden mýmkin ghoy...» dedim. Qabyl bolsyn!

VISION-2030

Qazaq jastaryna ýndeu

Qorytyndy oilarymdy ózimizding jastargha arnaghan sózimmen ayaqtasam. Ondaghy әr jerlerde ilinip túrghan jarnamalardaghy VISION-2030 baghdarlamasy ayasynda (basty maqsattardyng biri elge keletin qajylardyng sanyn jylyna 30 mln-gha deyin jetkizu) istelinip jatqan alyp qúrylystardy, ghajap jobalardy, strategiyalyq manyzdy obiektilerding iske asyrylyp jatqanyn kózimmen shet jaghasyn bolsa da kórip keldim jәne mynanday qarqynmen onyng iske asatyndyghyna da eshbir shýbә joq (bizde de bir baghdarlama bolyp edi...qazir úmytylghanday ma...).

«Men senemin jastargha» degen úly Maghjannyng kýiingende, «Tәniri» atty óleninde: «Sonshama keng rahmetten qúr tastaytyn, Balasy Alty alashtyng – biz ne qyldyq?» dep aitqanyn da әr qazaq balasy bilui, týsinui kerek. Búny ne ýshin aityp otyrmyn, onda әr jerde bolsyn dini, shaghyn bisnespen jýrgen ózbek, úighyr balalary kezdesip qalsa, qazaqtar mýlde az, ol jóninen de eshkimnen qalyspaulary qajet. Al endi janaghy aitqan keremet tehnikalyq isterdi atqaruda Týrik mamandarynyng ýlesi óte zor ekeni bilinip túrady. Áriyne, sonshama isting tehnikalyq sheshimderin tabuda әlemdik, batystyq tehnologiyalardy iygerip, qoldanu óte manyzdy qajettilik, olay bolsa, qazaq balalary nege sonda baryp ózderin kórsetpeske?!

Qazaq balalary tabighatynan elgezek, sypayy, ystyq-suyqqa, basqa nәrselerge tózimdi, tehnikalyq oilaugha qabiletti keledi, olay bolsa nege ózderine myqty karieralyq ósu jasamasqa! Onda ýirengenderin elge alyp kelmeske! Bizding jastar әlemdik auqymdaghy órkeniyettik jobalargha qoryqpay qatysyp, ózderin kórsete biledi degen senimdemin.

Til jóninen esh qiyndyq joq, aghylshyn tili keninen qolanylady, әriyne men siyaqty keybir este qalghan әlemdik hittardyng ataularyn, arab, fransuz, italiyan, aghylshyn sózderin qoyyrtpaqtap jýrmeysinder ghoy, qazaq jastary qazir aghylshyndy erkin mengergen, olay bolsa, orysshany bylay da biledi ghoy (qajeti bolmasa da til bilgenning ziyany joq), naghyz kerektisi tehnikalyq aghylshyn der edim. Onyng ýstine arab sózderi sәl ózgergeni bolmasa ózimizding tilimizde de jetkilikti (ghylym, kitapty aitpaghanda kýndelikti kezdesetin adal, niyet, kәde, sabyr, qadyr t.b. degen siyaqty). Aytishniyk, programmist, injener, tipti marksheyderler, gidrogeologtar, qúrylys prorabtary, ekolog, energetika (biluimshe әzirge atomdyq stansiyalar joq, keninen qoldanylatyn múnay-gaz, aldaghy bolashaq baghytta kýn, su energiyasyn paydalanu mәselesi) t.b. mamandyqtardy myqty iygergen bolsa, júmys tabylady der edim.

Saud Arabiyasy músylman elderine, mamandaryna basymdyq-prioriytet bergen, sondyqtan bizge paydalanu onayyraq. Búnday músylman jerinde salynyp jatqan ghalamat proektilerge qazaq jastary kóptep, qoryqpay aralasuy qajet. Bizder kóbine Batysqa barugha qúmarmyz, onda óz mamandary da jetkilikti, al mynda, sol Batysta ne qoldanylsa bәri de artyghymen qoldanyluda ekendigin bilgen abzal. Jasym kelip qalghanyna qaramastan, ekologiyany týzetu jónindegi birer úsynystarymdy Mekke jәne Medina meriyalaryna elektrondyq hat arqyly jiberdim...

...Sonymen ózime ne aldym, ne qabyldadym desek, Arabta «As-sabr heyr» degen maqal bar (sabr sol sabyr, heyr sol qayyr), bizshe «Sabyr týbi sary altyn», basqalargha, basshylargha jaqpay qalatyn, qyzmetime de kóptegen ziyan keltirgen shytyrlaghan minezimnen qútylsam degen maqsatym bar, bala-shaghagha da qadirim arta týser me edi. Shyghys danalarynyng «eger ashulanyp túrsan, jauap qatqansha ishinnen jetige deyin sanap baryp sóile» degenderin basshylyqqa alsang eshtemeden qor bolmassyn. Al qajylyqqa kelsek, ústazdar aitatynday «Qazir qajy bolu onay, ony ómirde ary qaray alyp jýru qiynnyng qiyny» ekenin eshqashanda úmytpau ekeni aidan anyq...

Azken Altay

Taldyqorghan

Abai.kz