ۋمرا ساپارىمىز قاقىندا
...سول ساباپتين المىس ۋشتا كيرديم يارگە...
ق.ا.ياساۋي
ءوز تۇسىنىگىم
جاس بولسا الپىس ۇشكە، ياعني، اتام قازاق «پايعامبار جاسى» دەپ اتاپ تۇرىپ ايتاتىنىنداي انە-مىنە كەلىپ تە قاپتى. ويلانۋعا تۋرا كەلەدى! بالالار ءوسىپ، قۇدايعا شۇكىر، نەمەرەلەر جەتىلىپ كەلەدى، سولاردىڭ كوزىنشە تويلاردا قيسالاڭداڭقىراپ جۇرگەن قالاي بولار ەكەن وسى؟! نەگىزىنەن جاقسىنى دا، جاماندى دا كوپ كوردىم، ولاي بولسا، ادام وزىنە-ءوزى قالعان عۇمىردا ءبىر شەكتەۋ قويعانى دا دۇرىس بولار! ەندىگى كەزەكتە جاقسىنى اسىرا السام، جاماندى جاسىرا السام، ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك شىڭى دەگەن سول ەمەس پە؟!
باسىندا اتەيستىك ناسيحاتتى قوعامدا ءومىر سۇرگەندىكتەن، قۇلاققا قۇيىپ جاتقان يدەولوگيالىق سوزدەردىڭ اسەرىنەن تەولوگياعا كۇمانمەن قارايتىن جاعدايدا ەدىم، الايدا، ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءبىر جويقىن، اسىرەسە قازاق بالاسىنىڭ باسىنا الىپ كەلگەن زۇلمات قاسىرەتتى، ياعني، سوناۋ اشارشىلىقتى، قۋعىن-سۇرگىن، رەۆوليۋتسيا مەن سوعىستى كوزىمەن كورىپ، باسىنان وتكەرگەن اتا-اجەلەردىڭ اللاعا دەگەن سەنىمىنىڭ ۇزىلمەگەندىگى ەرىكسىز باسقا ويعا جەتەلەيتىن ەدى. سونداي جاۋىزدىق سۇمدىقتاردان جوعارى، بيىك تۇرعان نەتكەن قۇدىرەتتى سەنىم، سەزىم دەگەن ويلار بالا بولعانىمىزبەن ەرىكسىزدەن كوكەيگە ورالاتىن. ەشكىم مەنى ءدىني فاناتيزم ۇلگىسىندە تاربيەلەگەن جوق، ونىڭ سوڭىنا تۇسپەيتىنىم دە انىق، سونىڭ وزىندە ناعىز اتەيست بولۋعا جاڭاعىداي جاعدايلار مويىن بۇرعىزبادى دەۋىمە ابدەن بولادى. ەسەيە كەلە بارلىق جاعدايعا «فيلوسوفيالىق كۇمان» اتالاتىن عىلىمي «قوس تەرىستىك – تەرىستىكتىڭ تەرىستىلەنۋى» زاڭدىلىق تۇرعىسىنان قاراپ، دۇرىسى اگنوستيكالىق جول ما دەگەن دە ويعا قالاتىنمىن، ويتكەنى تۇبەگەيلى اتەيستىك ۇعىم ءبىر عانا باعىت بەرەتىنىن سەزىندىم (تىپتەن قازىرگى زاماناۋي عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى جەتىستىكتەگى، ەۆروتسەنتريزمدىك ۇستانىمداعى باتىس ەلدەرىنىڭ قازىرگى باسشىلارى بيبليانى ۇستاپ انت بەرەدى). عىلىممەن اينالىساتىن بولساڭ ناعىز دۇرىسى وسى تۇسىنىك بولار دەگەن ويىمدى ءبىزدىڭ قازاقي سالت-ءداستۇر بۇزا بەردى. باسقا جولعا تۇسسەم اتا-بابانىڭ، اجە-اپالاردىڭ ارۋاقتارىنىڭ الدىندا ولاردىڭ قۇشقان شەكسىز اسىل سەنىمدەرىنە ساتقىندىق جاسايتىنداي سەزىم-كۇي كەشتىم (ولاردىڭ باسىنا بارعاندا ادال رۋحتارىنىڭ الدىندا قالايشا تاعزىم ەتىپ، قالايشا زيارات ەتپەكپىن...)! ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ قازاقي مۇسىلماندىق مىڭداعان جىلداردان كەلە جاتقان اتا-بابانىڭ نانىمدارىنىڭ شاريعات زاڭدارىنا قايشى كەلمەيتىن تۇستارىن قالدىرا وتىرىپ، ادەت (ادات) جانە وبال تۇسىنىگىمەن قالىپتاستى ەمەس پە؟! وسى تۇرعىدان العاندا قازىرگى كەيبىر قازاقتىڭ باسقا دىنگە ءوتىپ جاساعان تۇراقسىزدىقتارىنا جيىركەنىشپەن قارايتىنداي بولدىم، ەڭ الدىمەن كەۋدەمە سەنىم-يماندىلىق-شاحادا ۇيالادى. سوسىن بەس پارىزدىڭ ءبىرى ساداقا-ءپىتىر-زەكەتتەرىن مۇلتىكسىز ورىنداي باستادىم. ەندىگى كەزەكتە باسقاسىن دا ورىنداپ ادال ءجۇرۋدى وزىمە ماقسات ەتتىم، ەڭ باستىسى، قاجىلىق ساپارعا بارىپ قايتۋدى نيەت ەتتىم (بالالارىمنىڭ 60 جاسىما توسىنسىي جاساپ ۇلكەن قاجىلىق سەرتيفيكاتىن سىيلاعانى بار، الايدا، ول جولى ءالى دايىن ەمەس ەكەندىگىمدى جانە ۋمرا بولسا دا ءوز قاراجاتىما بارعىم كەلەتىنىن ايتىپ، باس تارتقان ەدىم)...
ارينە، قاجىلىق قازىرگى كۇندە باياعىدان باسقاشا، تاڭسىق دۇنيە ەمەستەي، شىعار شىعىنى دا قولجەتىمدى، الايدا، ءبىرتالاي سوزدەردى دە، بارعانداردىڭ كەي وعاش قىلىقتارىن دا «ەستىگەن قۇلاقتا، كورگەن كوزدە جازىق جوق» دەگەندەي بايقاپ تا ءجۇرمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىر توپ ادامداردىڭ بارىپ، قايتارىندا «ال قاجى بولعانىمىزدى جۋىپ جىبەرەلىك...» دەگەن «ارتىستىكتەرىن» دە ەستىدىك... اۋىلعا سوعىپ قالعانىمدا ءىنىمنىڭ ءبىر جاس جىگىتتەن «ءيا نە كوردىڭدەر» دەگەنىندە، سوزدەرىن بولمەي-اق قويايىنشى دەگەن ويمەن ارعى بولمەگە ءوتىپ كەتسەم دە الگىنىڭ «نە كورۋشى ەك، ايتقاندارىن ىستەدىك، «كولا» الىپ ءىشىپ ەدىك، قىمبات ەكەن...» دەگەنىندە، قۇرداستارىنىڭ «وي ءبىز سەنى عۇلاما قاجى بولىپ كەلدى مە دەسەك، ءالى قازى ەكەنسىڭ عوي...» دەپ قارقىلداپ كۇلگەندەرىن ەستىدىم... شەشەيدىڭ مەرەيتويىنىڭ الدىن ءبىر كۇن قالعاندا قۇدا بالا كەلىپ قاپتى: «...اپا مەن قاجى بولدىم، ەندى انانداي جەردە بىزگە وتىرۋعا بولمايدى، تويىڭىزبەن قۇتتىقتاپ كەتەيىن دەپ وسىلاي ۆىحود تاۋىپ ەرتە كەپ تۇرمىن...» دەگەنىندە كۇلكىمدى ارەڭ باسىپ، «ءاي مەيلى، كەلمەسەڭ كەلمەي-اق قوي، پوداركىڭدى بەرىپ كەتۋدى ۇمىتپا» دەپ قيتىققان ەدىم...
كىمنىڭ اقشاسىن سانارسىڭ، اركىم ءوزى بىلەدى دە، دەگەنمەن، ەلىمىزدىڭ ءدىني باسقارماسىنىڭ ەلىكتەگىش، دۇرمەككە ەرگىش جاستارىمىزعا، جالپى بولاشاق قاجىلارعا ساپار الدىندا تەك قانا بىرەر دۇعالاردى گيد-ۇستازداردىڭ جاتتاتىپ قانا قويماي، باسقا ماعىنالى ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ، ماڭىزىن ۇعىندىرىپ minimum قاجىلىق ءبىلىم بەرۋدى قولعا العاندارى دۇرىس شىعار دەگىم كەلەدى.
كوپتەگەن اتا-بابامىز ارمان ەتىپ كەتكەن جەرگە، سوناۋ اتاقتى حاليفتەر، دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسمان سۇلتاندارى وزدەرىن «قاسيەتتى ەكى مەكەننىڭ قورعاۋشىسى» دەپ ساناعان جەرگە، شىنىمەن الەمدەگى 2 ملرد-قا جۋىق مۇسىلماننىڭ كوكەيكەستى ارمانىنىڭ ءبىرى - قاجىلىققا ادام بارسا، ءوزى ءۇشىن بارادى، ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ ءۇشىن بارادى، ومىرگە ءوزىن قايتا تۋىپ كەلگەندەي كۇيدە سەزىنۋ ءۇشىن، جاڭارۋ ءۇشىن بارادى دەگىم كەلەدى. مىنە باستى ماقساتىم دا سول بولدى.
وعان قوسا ءوزىم جاستايىمنان ءسۇيىپ وقىعان الەم تاريحى، ونىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىنە «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگى الەمىندەي بولعان ورىنداردى كورۋدىڭ ءوزى ءبىر ارمان ەمەس پە؟! كەزىندە تاڭىرقاپ وقىعان م. تۆەن («...ماعان 17-18 جەردە حريستوستىڭ شارعىعا تارتىلعان جەرىن كورسەتتى جانە ونداعى حريستياندىق سەكتالاردىڭ ارقايسىسى وزدەرىن عانا شىن ساناپ، باسقالارىن جەپ قويۋعا دايىن تۇراتىنى شوشىتتى، قۇداي وڭداعاندا تۇرىك سولداتتارى وندايلاردى قامشىمەن ساباپ قايتارماسا ءدال سولاي بولار ەدى...» دەگەنى ەسكە ءتۇسىپ، ەزۋ تارتتىم), ي. بۋرگحارد ء(وز باسىن ولىمگە بايلاپ بارلىق مۇسىلماندىق راسىمدەردى وتەگەن ەدى...), ل. روش (تاياۋ شىعىستى تاپتىشتەپ جازعاندارى ەستە...), ج. نەرۆال («...قاجىلىقتان قايتقان ەل الىپ كەلە جاتقان ءماحمالدى ءبىر ءسۇيىپ قالۋ ءۇشىن تۇرا جۇگىرگەن شارۋا مۇسىلمانداردى شەيحتىڭ اسكەرلەرىنىڭ سويىلدارى عانا جاسقايتىنداي» دەگەنى دە ەسكە ءتۇستى) سياقتى وريەنتاليستەردىڭ شىعىستى باتىس الەمىنە تانىستىرعان ەڭبەكتەرىندەگى وقيعالار وتكەن جەرلەردى تاماشالاۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت بولار. ءوزىم قاتتى ءپىر تۇتىپ، كۋمير سانايتىن شوقاننىڭ ساياحاتششىلىعىنىڭ اسەرى قانشا جاسقا كەلگەنىممەن دە ءبىر باسىلعان جوق (شوقانعا ەلىكتەپ ءار ساياحاتىمنان جولساپار ەستەلىگىن جازاتىنىم دا بار، اتاپ ايتقاندا «شىڭجاڭ كۇندەلىگى»; «بيشكەكتەگى كۇندەر»; ستامبول كۇندەلىگى»; «حوش كوردىك، ۋزبەكيستون» ت.ب. جارىق كورگەن).
وسىدان وتىزدان استام جىل بۇرىن «مۇحاممەد پايعامباردىڭ جەردەگى ءومىرى» اتتى كىتاپ جازعان ەدىم، وكىنىشكە وراي ءدىني باسقارما ساراپتاماسىنان، كىتاپ پالاتاسىنان ءوتىپ، ISBN الىنىپ باسۋعا دايىن تۇرعان سول كىتابىم قاراجات جەتپەي شىقپاي تۇر. ولاي بولسا، يسلام تاريحىمەن ءبىرتالاي دەڭگەيدە تانىسپىن دەۋىمە بولادى.
سونىمەن وسىنداي ىزگى ساپارعا ءوزىمدى ىشتەي دايىنمىن دەپ ەسەپتەدىم. قۇرمەتتى وقىرمان، ساپار بارىسى تۋرالى الدەبىر ەنتسيكلوپەديا، انىقتامالارعا جۇگىنبەي-اق تەك ءوزىمنىڭ كورگەندەرىمدى جازىپ وتپەكپىن، كەي ايتقان جەرلەرىمە شامام كەلگەنشە جاقشادا تۇسىنىكتەر بەرىپ وتىرارمىن. شوقانعا ەلىكتەگەنىممەن ونداي عۇلاما تۇلعا جانە ۇقىپتى جان ەمەسپىن، سوندىقتان ۇمىتپاي تۇرىپ (بۇل جولى تەلەفونىما كورگەنىمدى ۆيدەو، سۋرەت جاساپ ءتىزىپ الدىم), بايانداپ وتپەكشىمىن، باعالاۋ وزدەرىڭىزدە...
پەندەڭ سورلى – تانىماعان وڭ مەن سولدى،
ۋا، داريعا، قاسىرەتتەن قاڭعىپ بارام
ح.ا.ياساۋي.
قاعباداعى قاجىلىق راسىمدەرىن وتەۋ
اقىرى ساپارعا شىعاتىن بولعاندىقتان، قىركۇيەك ايىنان باستاپ دايىندالا باستادىم. ينتەرنەت جەلىلەردەگى جارنامالاردان كوز سۇرىنەدى، سونىڭ ءبارىن قويىپ بۇرىننان وزىمە تانىس، جاسى كىشى بولعانمەن قاتتى سىيلاساتىن تالدىقورعاندىق ۇستاز قانات ماراتۇلىنا ويىمدى ايتىپ ەدىم، شىن كوڭىلىمەن ماقۇلدايتىنىن ءبىلدىردى. الدىن-الا بىردەن ايتايىن، ءوز بىلىمىمەن، ىزەتتىلىك-ادالدىعىمەن مەنىڭ دە، بىرگە بارعانداردىڭ دا ابدەن كوڭىلىمىزدەن شىقتى. بىرنەشە رەت العىسىمىزدى بىلدىردىك، كوپشىلىكتىڭ تاپسىرۋىمەن مەن، جانە قۋانىش س. (وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسشى) ارنايى ءسوز سويلەدىك.
جوسپارىم بويىنشا جۇرەكتىڭ، قان قىسىمىنىڭ ازداعان كىناراتتارى بار بولعاندىقتان جانە 63-كە وسى قاڭتاردا تولاتىن سەبەپتى سالقىنداۋ جانە جاڭا جىل قارساڭىندا ادام ازداۋ بولار دەگەن ويمەن جەلتوقسان ايىنا بەلگىلەگەم، بىراق، كەرىسىنشە ادام وتە كوپ بولدى. اۋا-رايى تاماشا سالقىنداۋ (مەككە مەن جيددادا 23-25, ال مەدينەدە كادىمگىدەي تومەندەۋ) تۇرىپ، ويىمنان شىقتى.
نەگىزىنەن قانات م... Sultan Travel Turkistan كومپانياسىمەن كەلىسىمدە ەكەن، بىردەن ايتايىن بۇل كومپانيا ءبىر-ەكى اسا دابىرالامايتىنداي تۇيتكىل بولماسا ءوز ۋادەلەرىن تولىقتاي ورىندادى. اتاعان بارىپ-كەلۋ، ونداعى قوناقۇي، تاماق، اۆتوبۋس جانە سىيلىق كيىمدەرىن تۇگەلدەي الدىق.
باسىندا جەلتوقساننىڭ 13, سوسىن 20 دەپ، اقىرى 30-نا توقتالدىق، بۇعان ىڭعايسىزدانعان قاناتىمنىڭ «اعا، سەنىمدى ۇستازعا تاپسىرايىن، بارا بەرەسىز بە، كۇننەن كۇنگە باعا دا ءوسىپ جاتىر» دەگەنىنە كونبەدىم. كەتەردە ءبىراز قىزىقتاۋ جاعداي ورىن الدى، بالالارىما ءبىر قۇدايى تاماق بەرەلىك دەگەنىمە، «بايقاعانىمىز ەلدەر كەلگەن سوڭ بەرىپ جاتادى» دەستى. وعان جوق كەرىسىنشە بۇرىنعى قازاق قاجىلىققا شىنىمەن “ولىمگە كەتەردەي” دايىندالعان، بىراق بۇل قورقىنىشتان ەمەس — تاعدىردى تولىق قابىلداۋدان تۋعان. ول كەزدە جول ۇزاق قاۋىپتى، اۋرۋ، سوعىس، قاراقشىلار، ءتۇرلى اپاتتار ورىن العان، سوندىقتان ورالام با، جوق پا دەپ، ەلمەن كادىمگىدەي قوشتاسقان. قاجىلىقتى ءومىردىڭ مانىندەي قابىلداپ، دۇنيەسىن مۇرالاپ، اقتىق سياقتى وسيەتىن ايتىپ كەتەتىن، بارلىق جاماندىقتان تيىلۋعا ۋادەلەسەتىن. اقىرەتتىك بولسا ودان قورىقپاۋدى ويلايتىن، ماڭگىلىككە بەتتەگەندەي كەيىپكە تۇسەتىن. قازىرگىلەر عوي سامولەتپەن زۋ ەتىپ بارىپ، بۇرىنعىلار ءۇشىن قاجىلىقتىڭ سونشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن تۇسىنە الماۋى دەپ ءبىراز ءتيىستى اقىلدارىمدى ايتىپ تا ءوتتىم. مەندە قايبىر اسقان دۇنيە بار دەيسىڭ، سوندا بولسىن ونى دا ايتىپ، اتاپ ءوتتىم. بايقايمىن ءۇي-ءىشىم كادىمگىدەي ءۇرپيىسىپ قالدى. جولعا قاجەتتى زاتتارىمدى رەتتەدىك، بىلمەگەندىكتەن ءبىرتالاي ارتىق كيىمدەر دە الىپ شىعىپپىن... بوپتى...
ۇلىم ا...پەن كەلىنىم م... شىعارىپ سالعان سوڭ، بار تەكسەرۋدەن ءوتىپ، جۇكتى تاپسىرىپ، اەروپورتتىڭ كۇتۋ زالىنا جەتكەنىمىزدە قانات ۇستازىمىز كومپانيانىڭ تاعى ءبىر توپقا جەتەكشىلىك ەتۋدى سۇراعانىن ايتتى، دەنى ءوزىمىزدىڭ جاركەنتتىكتەر، اسقار ۇستاز باستاعان ۇيعىر اعايىندارىمىزدان ەكەن، جەرلەستەرىمىزبەن بىرگە باراتىن بولدىق دەسىپ قۋانىپ قالدىق. وسىندا ەرلەر «يحرام» كيىنەتىن بولدىق (ايەلدەر ءوز كيىمدەرىندە قالا بەرەدى). بۇرىنعى قازاقي ۇعىمدا يحرامنىڭ ءمانى كەبىنمەن سالىستىراتىنداي، ياعني، باي ما، كەدەي مە، باسقا ما ءبارى دە بىردەي تەڭەستىرىلگەن ايىرماشىلىقسىز دۇنيتانىمدىق بولاتىن (شىنىمەن انادان تۋعانداي قالپىڭدا تومەن جاعىڭا ورانعان ءبىر جانە ۇستىڭە جامىلعان ەكىنشى عانا تاقتا اق ماتا تالاي ويعا جەتەلەيتىندەي). قازىرگى ۇستازدار جاس بالالار شوشىنباسىن دەگەن ويمەن ولاي ايتپايتىن سياقتى...
شارشاعاندىكى بولار، ۇشاقتا تاماعىن، سۋسىندارىن ءىشىپ العاننان كەيىن ەكى-ءۇش رەت مىزعىپ كادىمگىدەي ۇيىقتاپ تا الدىم.
ساۋد ارابياسىنىڭ جەرىنە كىرگەن ساتتەن-اق اسپاننان قاراعاندا بۇل ءوڭىردىڭ ءشول ايماعى ەكەنىن بىردەن اڭعاراسىڭ. جەر بەدەرى جالاڭاش، ءتۇسى قوڭىرقايلاۋ (سول ۇشقان 6-7 ساعاتتىڭ تەڭ جارىمى ءوز ەلىڭدە وتكەن بولسا، گۇل جايناعان كەڭ دالاڭ، قۇلپىرعان باۋ مەن تاۋلارىڭ بولسا، قازاقستانىمىزدىڭ سونشالىقتى تابيعاتى كەرەمەت، جەرىمىزدىڭ سونشالىقتى باي ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز). ۇشاق جيددا قالاسىنا تاياپ كەلەدى، ارعى جاعىندا قىزىل تەڭىز بەرگى جاعىندا حيجاز تاۋ سىلەمدەرى ءشول مەن تەڭىزدىڭ ورتاسىنداعى مەككەگە اپارار قاقپا سياقتى سوزىلىپ جاتىر.
اەروپورتتا بارلىق تەكسەرۋلەردەن وتكەن سوڭ (قىزمەت جىلدام، تۇگەل اۆتوماتتاندىرىلعان ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولادى), سول جەردە ءبىراز دوللارىمىزدى اۋىستىرىپ (1S 3.72 ريالعا تەڭ، ۇستازدىڭ ايتۋىنشا وسى كۋرس 30 جىل بويى وزگەرمەپتى), تەلەفونىما سول جەردىڭ ءچيپىن سالعىزىپ الدىم. ينتەرنەت بارلىق جەردە قالىپتى، جاقسى ۇستايدى جانە قاي جەردە بولماسىن سۋرەتكە، ۆيدەوعا تۇسىرە بەرەسىڭ (بۇنىسى جاقسى ەكەن، بىزدەگىدەي كەي مۋزەي ت.ب. جەرلەردە تۇسىرۋگە بولمايدى دەسەدى عوي، وعان قاراعاندا وسىلار قوسىمشا جارناما ەكەنىن تۇسىنگەن-اۋ), تەك قانا وسى جيدداداعى حاۋا انا قابىرىندە قىزمەتشى تۇسىرمەۋدى سۇرادى.
اۆتوبۋسپەن ءبىر جارىم ساعاتتاي جۇرگەن سوڭ (80-90 كم), مەككەگە دە كەلىپ جەتىپ، زاتتارىمىزدى قوناقۇيدىڭ كىرەبەرىسىنە ءۇيىپ تاستاپ (بۇندا ۇرلىق دەگەن اتىمەن جوق ەكەنى بىردەن سەزىلەدى), ءال-حارامعا اۆتوبۋسپەن بەت الدىق. اداسۋ مۇمكىن ەمەستەي، ويتكەنى مەككەنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن قاعبانىڭ الىپ ساعاتى (ماككات ءال-مۋكارراما) بار كەشەننىڭ بيىكتىگى 601 مەتر مۇناراسى (ابراج ءال-بايت) كورىنىپ تۇرادى (1-2-3 قاباتتاردا ساۋدا-تاماق ىشەتىن ت.ب. ادام جانىنا نە كەرەكتىڭ ءبارى تابىلاتىن ورىندار، جوعارىراق قوناقۇيلەر، ت.ب. مەكەمەلەر ورنالاسقان. ەڭ ۇستىنە اقىلى تۇردە شىعىپ كورۋگە بولادى ەكەن، قارجىمدى ۇنەمدەپ كوتەرىلمەدىم. وسىننان ۇيعىر اسحاناسىن كورىپ، باسىمدى شايقادىم...). سالماعى 30 توننادان استام ساعاتقا قاراپ ۋاقىتتى بىلەسىڭ جانە ءوزىڭدى تىنىشتىق پەن سابىرعا شاقىراسىڭ، عاجايىپ كەشەن وسىنداي كومپوزيتسيانى ناسيحاتتاپ تۇرعانداي...
بىردە ەكىنشى قاباتتا كەلە جاتىپ ورىسشا ءسوز ەستىپ قاراپ قالعانىمدا، جاس جىگىت امانداسىپ، «قازاقسىز با؟» دەدى، ءوزى شەشەن ەكەن، اتاسى قازاقستاندا تۇرىپ، اكەسى سوندا تۋعانىن ايتىپ جاتىر. وسىندا اپتەكا ۇستايدى ەكەن، «اعا، وزىڭىزگە نە قاجەت، ۇيالماي ايتىڭىز، اتام، اكەم ايتىپ وتىرۋشى ەدى، قازاق كورسەڭ كومەكتەسىپ ءجۇر...قانداي كومەك كورسەتەيىن؟..» دەگەنىنە قاتتى ءىشىم جىلىپ قالدى...
ۇلى شوقاننىڭ قۇلجادا «مۇندا ادام دەگەنىڭ قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي» دەپ جازعانى بار ەدى، ەەە جارىقتىق، مىنداعىنى كورسە نە دەر ەدى دەسەڭشى، كىمدەر جوق دەسەڭشى مۇندا! الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن اق-قارا-سارىسى ارالاس ءتۇرلى-ءتۇستى ادامداردىڭ تۇرىنە قاراپ-اق باسىڭ اينالعانداي، بەينە ءجۇرىپ بارا جاتقان كىسىلەر ەمەس، اعىنى باياۋ اپپاق تولقىندى كەڭ داريا سۋىنداي دەسەم ەش ارتىق بولمايدى!
مۇنارا جاقتان كىرگەننەن باستاپ قاعباعا جاقىنداعاننان ادام ىلەگى اعىسى كوبەيە ءتۇستى، اۆتوبۋسقا مىنەتىن جاقتى ۇمىتپاۋ ءۇشىن (اداسىپ كەتسەڭ دە تەلەفونداعى ناۆيگاتور، كارتا دەگەندەر سايراپ ىستەپ تۇر) وزىمىزگە بەلگى-وريەنتيرگە №3 دەگەن دارەتحانانى بەلگىلەدىك (بۇل جەردە دارەتحانا دەگەندەر ءبىزدىڭ كورەتىنىمىزدەي ەمەس ىشىنە كىرسەڭ ەسكالاتورلارى زىرلاپ تۇرعان جۇزدەگەن ادامدار ءبىر ۋاقىتتا دارەت الاتىن، جۋىناتىن ۇلكەن كەشەن. ءوز باسىم كەيىنىرەك كەلگەندە № 6 جانە 7 دەگەندەردى، قاعباعا اپارار نەگىزگى جولداردىڭ ءبىرى — يبراھيم ءال-حاليل كوشەسىمەن قوناقۇيگە جاياۋ باراتىن جول رەتىندە بەلگىلەگەن ەدىم. بۇل اتاۋدىڭ ءوزى قاجىنى يبراھيم پايعامباردىڭ ىزىنە ءتۇسىرىپ تۇرعانداي سەزىنۋ ءۇشىن قويىلسا كەرەك).
...قاعباعا جاقىنداعاندا قانشا تىرىسقانىممەن قاسىمداعىلاردان ءبولىنىپ قالدىم (كەيبىر توپتار ءوز كوشباسشىلارى ارقىلى جالاۋ ۇستاپ، نەمەسە بىردەي كيىنىپ دەگەندەي بەلگى بەرىپ جۇرەدى), قۇداي وڭداعاندا اسقار جانە ءتورت جاس جىگىتتەر (مۇندا بارلىق ەل ىزەتتىلىك ساقتايدى، ال ۇيعىر جاستارىنىڭ ۇلكەنگە دەگەن مەيىرىمدىلىك قۇرمەتتەرى ەرەكشە، قاشان بولسىن «اعالاپ» تۇرعاندارى. نەگىزىنەن ءبىزدىڭ جاركەنتتىكتەر بۇرىننان بىلاي دا تۇسىنگەنىمىزبەن قازاقشا جاقسى سويلەيدى، ال مىنا بالالاردىڭ تىپتەن اكتسەنتتەرى بىلىنبەستەي، ولاي بولسا ناعىز پاتريوتيزم دەگەن جالعان ۇرانداردان ەمەس، وسىلاي باستالۋى كەرەك دەر ەدىم. الماتىلىق وتباسىمەن بارعان كاسىپكەر ۇيعىر جىگىت وزدەرىمەن بىرگە ءبىرتالاي قازى الىپ بارعان ەكەن، بارشا جۇرتتى سىيلادى) مەنى كورىپ قالىپ وزدەرىمەن بىرگە تاستاماي جەتەلەگەندەي الىپ ءجۇردى، بىرەۋىنىڭ (اتىن دا ۇمىتىپ وتىرىم) يىعىنا اسقان دوربا-سومكەسىنىڭ باۋىنان ايرىلماستاي ۇستاپ الدىم. ەندى اداسپاي ءجۇرۋ جەڭىلىرەك بولدى.
قاعبانى اينالۋ قاسيەتتى قارا تاس – حاجار ءال-اسۋاد تۇرعان بۇرىشتان باستالاىپ ۇنەمى سول جاعىڭدا قالىپ وتىرادى. ءبىر اينالىمعا ادامنىڭ كوپتىگىنەن 30-40 مينۋتتاي ۋاقىت كەتەتىنىن بايقاپ قالدىم، تاس تۇرعان بۇرىش جاققا كەلگەندە قاتتىراق قىسىلىساسىڭ دا، قارسى جاقتا كادىمگىدەي بوستاۋ جۇرۋگە بولادى. اينالاڭا كوز سالساڭ، بارلىق نارسە توقتاپ قالىپ ءوز جۇرەگىڭنىڭ ءدۇرسىلىن عانا سەزىنگەندەي اسەردە بولاسىڭ، كەيبىر توپتار قوسىلىپ «بيسسيميلاحي اللاحۋ اكبار» دەسىپ كادىمگىدەي داۋىستاپ تاكبىر ايتىپ بارا جاتادى، كەيبىرەۋلەر باياۋلاتىڭقىراپ ايتادى...
قاسيەتتى تاس تۋرالى مىنانداي اڭگىمە بار: «يسلام ورناماي تۇرىپ مەككەلىكتەر قاعبانى جوندەپ، ەندى تاستى ورناتۋعا كەلگەندە ءار رۋ بۇل ابىرويلى جۇمىستى وزدەرى اتقارعىسى كەلىپ تالاسىپ، قىرىلىسىپ قالا جازداپ، اقىرى، قاعباعا قازىر كىم ءبىرىنشى كەلسە سول شەشىمىن ايتسىن دەپ ءۋاجداسىپتى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن مۇحاممەد (س.ع.ا.) كەلىپتى جانە جاعدايدى تىڭداعان سوڭ، ولاي بولسا، بوسقا تالاسپاڭىزدار، ءبىر جايناما جايىپ، تاستى كوتەرگەندە بارلىق رۋلاردان ءبىر ادام ۇستاسىن دەگەنىن بارشاسى ماقۇل كورگەن ەكەن! بۇل وقيعانى بىلاي سۋرەتتەگەنىم بار:
وسىلاي ادامگەرشىل جولىمەنەن،
الىپ كەلدى قاعباعا وڭىمەنەن.
كيەلى حاجار-اسۋادتى* ورىنىنا،
مۇحاممەد ءوزى ورناتتى قولىمەنەن...ءۇشىنشى رەت اينالعانىمىزدا وسى شۋماق اۋىزىما ورالا بەرىپ، ءوز-وزىمنەن سولقىلداپ توقتاماي جىلاعانىم. بىرگە جۇرگەن بالالار تاڭىرقاي قاراپ قويدى، كىم ءبىلسىن نەگە ەكەنىن، بۇرىن بۇنداي سەنتيمەنتالدى ەمەس ەدىم، ءسىرا، كارىلىك تە جەتىپ قالعان-اۋ...
قاعبانى جەتى رەت اينالىپ شىققاننان كەيىن ورىن تاۋىپ ءبىراز دەمالىپ، دۇعالارىمىزدى جاساپ، «ساعي» ءراسىمىن جاساۋدى باستادىق، بۇل دەگەنىمىز سافا توبەسىنەن باستالىپ مارۋا توبەسىندە اياقتالاتىن، ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەتى رەت ءجۇرىپ ءوتۋ (شامامەن جارتى شاقىرىمداي، ورتا جولدا پروجەكتورلىق جاسىل ءتۇستى الاڭ بار، سول جەردە ەرلەر جۇرىستەرىن جىلدامداتىپ، جۇگىرىڭكىرەپ وتەدى). بۇرىن اشىق جەر بولعان، قازىرگى كۇندە تۇگەلدەي جابىق، اسەم ءمارمار توسەلگەن گالەرەيا، كوريدوردىڭ ءار جەرىندەگى شۇمەكتەردەن «ءزام ءزام» سۋلارىن ىشۋگە بولادى. شارشاساڭ قابىرعاعا تاقالىپ وتىرا قالساڭ، ەشكىم دە قاراپ جاتقان جوق. بۇل ءوزى باستاپقى جانە قازىرگى ماعىناسى جاڭا تۋعان، قانسىراپ جاتقان بالاسىن امان ساقتاۋ ءۇشىن ساسقالاقتاپ ارى-بەرى جۇگىرگەن، بالام امان قالسا ەكەن دەگەن انا تىلەگى، ۇزىلمەگەن ءۇمىتىن سەزىنە ءبىلۋ جانە اجار (اگاري، حاجار - يبراحيم پايعامباردىڭ ايەلى) انانىڭ جۇرگەن جولىن قايتالاعاندا، انانىڭ بالاعا (يسمايل پايعامبار) دەگەن شەكسىز ماحابباتىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ، قۇدىرەتپەن سۋ اتقىلاپ شىققانداعى تەڭدەسسىز ەتىلگەن ءتاۋبانى جۇرەكپەن ۇعىنا بىلۋگە ارنالعان ءراسىم.
بۇنى دا ورىنداپ شىققان سوڭ، ەش قيىندىقسىز 5-10 ريال تولەپ شاشتى العىزاسىڭ (تىقىرلاپ قىرعىزۋعا دا، نەمەسە ءبىر قاباتىن تۇگەلدەي قيىپ شىقسا دا بولادى) سوسىن بىلگەن دۇعاڭدى وقىپ، ءتاۋبا دەيسىڭ. ۇستازدارىمىزدىڭ ايتۋىنشا ۋمرا قاجىلىقتىڭ راسىمدەرى اياقتالىپ تا بولدى...قابىل بولسىن!
بۇل راسىمدەردىڭ بارلىعى دا يسلام قابىلدانعاننان الدەقايدا بۇرىن، سوناۋ يبراحيم پايعامباردىڭ تۇسىنان قالىپتاسقان دۇنيەلەر ەكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. مۇحاممەد (س.ع.ۋ.) پايعامباردىڭ ءوزى وقىتقانداي، ۇيرەتكەندەي تۇسىنسەك ەجەلگى تازا ءدىندى كەيىنگى ادامدار ناداندىقپەن كەرىتارتقانىن، سوندىقتان تازا، بۇزىلماعان قالپىندا قايتادان الىپ كەلىپ ادامزاتتى وڭ جولعا سالۋ قاجەتتىگىن باستى ماقسات ەتكەندىگى ايقىن ەكەندىگىن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋعا مىندەتتىمىز...
كىمدەر ءۇشىن كەلدى راسۋل – ءبىلدىڭىز بە
ق.ا.ياسساۋي
مەككەدەگى كۇندەر
ورنالاسقان 15 قاباتتى قوناقۇيىمىزدى وزبەك اعايىندار جالعا الىپ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قۋانا دا، قىزعانا دا قارادىم، قايدا دەسەڭشى ءبىزدىڭ قازاق بالالارى؟! ءوز باسىم سوندا بولعان كۇندەرى ءبىر عانا ورىننان «Kazakca, Orysca soileimiz» دەگەندى كوردىم. وزبەك اعايىندار قىزمەتتەرىن ورتا ازيالىق قاجىلارعا ارنالعان باعىتتا جۇرگىزەدى، سول قوناقۇيدەن وزبەك، قىرعىز، قازاقتاردى كەزدەستىردىك، ءبىزدىڭ اسقازانعا ۇيرەنشىكتىلەۋ تاعامدارعا جاقىنداتتىرىلعان استارمەن تاماقتاندىق (قوسىمشا شۆەد داستارحانىندا دەسەرتتەن ءتۇرلى جەمىستەر، قاربىز، بانان ت.ب. ۇزىلمەدى)...
ەرتەڭىنە ۇستازدارىمىز، مەنىڭ ويىمشا قازاق ۇعىمىنا تىپتەن جاقىن بادال قاجىلىق جاساۋعا بولاتىنىن ايتتى، بۇنىڭ ماعىناسى ءبىر ادامنىڭ ورنىنا باسقا بىرەۋ بارىپ قاجىلىق ەتۋ. مىسالى، قايتىس بولعان ادام، نەمەسە اۋرۋ، كارىلىك سەبەپتەرىنەن كەلە الماسا، سونىڭ ورنىنا الدىندا قاجىلىق جاساپ قويعان ادام سونداي ادامنىڭ اتىنان نيەت ەتەدى، ساۋابى باعىشتالعان ادامعا تيەدى. ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمعا جاقىن دەگەنىم، بىزدەر ەجەلدەن ارۋاق سىيلاعان حالىقپىز عوي، ولاي بولسا كەز كەلگەن قازاق بالاسى اتا-باباسىنىڭ، اجە-اپالارىنىڭ اماناتتارىن ورىنداۋدى الدىڭعى كەزەككە قويارى ءسوزسىز.
قاسىمداعى بولمەلەس بەرەكە مەن مۇقتار جانە ءبىرتالاي بالالار سوعان نيەت ەتتى، ول ءۇشىن الدىمەن ايشا (پايعامبارىمىزدىڭ جارى، حازرەت ابۋ-باكيردىڭ قىزى، قازاق ايشا انامىز دەپ قۇرمەتتەيدى) مەشىتىنە بارىپ (سول ماڭعا جاقىنداۋ حافسا انامىزدىڭ، پايعامبارىمىزدىڭ جارى، حازرەت وماردىڭ قىزى مەشىتىن دە كوردىك) قۇران وقىپ، دۇعا جاساپ، قايتادان «يحرامداعى» قالپىڭدا ءال-حارامدا الدىڭعى ايتقان راسىمدەردى تۇگەل جاسايدى. سولارمەن بىرگە تاكسيمەن (ەگەر باعاسىن الدىن-الا كەلىسىپ الساڭىز باعاسى وتە ارزان دەۋگە بولادى، الايدا كوممەرتسيالىق، نەمەسە بيزنەس كلاسستى تاكسيلەر اجەپتەۋىر قىمبات، سوندىقتەن مىنەردە بايقاۋ كەرەك) مەشىتكە مەن دە بىرگە باردىم، الايدا، مارقۇمدار ءوز اتام، اپام، اكەمدەردەن ونداي اماناتتى، نەمەسە ارمانداپ وتىرعاندارىن ەستىمەگەندىكتەن ولاردىڭ اتىنان امانات قاجىلىق جاسامادىم. مەشىتتە بولىپ، قاسىمداعىلارمەن بىرگە قاعباعا بارىپ بالا-شاعا، تۋعان-تۋىستاردىڭ اماندىعىن تىلەپ دۇعا ەتىپ قايتتىم.
ۇستازدارىمىز اۋليە جەرلەرگە، تاريحي-مادەني ورىندارعا ەكسكۋرتسيالىق ءمىناجاتتار ۇيىمداستىراتىندارىن ايتقاندا ءوزىمنىڭ ەكىنشى ارمانىم - ساياحاتشىلىعىم دا ورىندالاتىنىنا قاتتى قۋاندىم.
جيددا–مەككە تاسجولىنداعى «Makkah Gate» دەپ اتالاتىن ساۋلەتتىك اركا قالاعا كىرەردەگى رەسمي بەلگى، تۋريستىك-سيمۆولدىق نىسان رەتىندە كورىنىپ، مەككەنىڭ قاسيەتتى ايماعىنا (حارامعا) كىرەر شەكارانى كورسەتىپ تۇرعانداي قابىلدانىپ، ءار ادامعا بەلگى بەرەتىندەي. قاجىلار ارنايى توقتاپ، ەستەلىككە سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتادى.
مەككەدەن سولتۇستىك-شىعىسقا باعىت الىپ 4-5 كم جەردەگى، نۇر تاۋىنىڭ ەتەگىنە توقتادىق جانە تاۋدىڭ باسىنا جاقىن حيرا ۇڭگىرىن تاماشالاپ، ءتاۋاپ ەتتىك. بۇل ۇڭگىردىڭ ەرەكشەلىگى دە سول، پايعامبارىمىزعا (س.ع.ۋ.) ءبىرىنشى ۋاحي رەتىندە قۇراننىڭ العاشقى اياتتارى تۇسكەن. ۇستازدىڭ ايتۋىنشا ۇڭگىردە ەشبىر ءسان-ساليانات جوق، 2-3 ادام ارەڭ سياتىن قاراپايىم عانا ورىن. ءوز باسىم ءۇڭىلىپ كوپ قارادىم، الەم تاريحىن، مادەنيەتىن، ساياسي باعدارىن ت.ب. ادامزاتتىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىن وزگەرتكەن سانالى يدەيا جانە باسقا دىندەرگە قاراعاندا از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەمدىك ءدىننىڭ بىرىنە اينالىپ دۇنيەنىڭ ءتورت بولىگىندەگى سان ادامداردىڭ ارمان-ماقساتىنا اينالعان وقۋدىڭ وسى قاراپايىم جەردەن باستالعانىن سەزىنگەندەي بولدىم. ءبىرتالاي جاستارىمىز ۇڭگىرگە كىرىپ كورمەككە بەت الىپ (جاياۋ كوتەرىلەتىن جول بار), وسىندا قالدى. قالعانىمىز الابۇرتقان سەزىممەن مەككەگە قايتتىق.
مۇسىلماندار قاتتى قادىر تۇتاتىن ۇڭگىردىڭ ءبىرى ءساۋىر تاۋىنداعى، ياعني پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ) بەن حازىرەت ابۋباكيردىڭ مەككەدەن مەديناعا قاشىپ شىعىپ، ارتىنان مەككەلىك قۋعىنشىلار جاقىنداپ قالعانداعى ءۇش كۇن بويى تىعىلعان ۇڭگىرى. بۇل تۋرالى ءتۇرلى ۆيدەو، روليكتەر تولىپ جاتىر، بارشا جۇرت تانىس دەپ ويلايمىن، قاسيەتتى قۇران كاريمدە ايتىلعانداي «قاجەت بولسا ءومىرىڭدى ەڭ ءالسىز دۇنيەلەرمەن (قۇس جۇمىرتقاسى، ورمەكشى تورى) دە قورعاي الامىن» دەگەندى ويعا الىپ، تولقىنىس ۇستىندە بولاسىڭ.
يسلام تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى حۋدايبيە كەلىسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا سالىنعان مەككەنىڭ باتىس جاعىنداعى 20 شاقتى كم جەردەگى جيددا باعىتىنداعى Masjid al-Hudaybiyyah مەشىتىن دە كوردىك. ول وقيعانى ءسال تاراتىپ ايتساق، حيجرانىڭ 6 جىلى پايعامبارىمىز باستاعان ءبىرتالاي مۇسىلماندار مەككەگە زيارات ەتۋگە كەلگەنىندە، ونداعى مۇشرىكتەر قالاعا كىرگىزبەي قويعان ەدى. مۇسىلماندار سول جەردەن مەديناعا قايتۋعا ءماجبۇر بولدى، الايدا، بۇل جەردە پايعامبارىمىز بەن مەككەلىكتەر اراسىندا حازرەت ءالي جازعان بەلگىلى كەلىسىم-شارت جاسالعان بولاتىن. كەيبىرەۋلەر بۇل تەڭسىز، ادىلەتسىز مۇشىرىكتەرگە بۇرعان كەلىسىم دەگەنىمەن پايعامباردىڭ ايتۋىنشا كەرىسىنشە مۇسىلماندار جەڭىسى اتالعاندى. كەيىنگى تاريحي وقيعالار وسى ءسوزدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ بەرگەن، سوندىقتان، وسى جەر قاجىلارعا قارا كۇشكە قاراعاندا ءبىلىمنىڭ، دانالىقتىڭ ارقاشان ارتىق ەكەنىن ەستە ۇستاۋدىڭ بەلگىسىندەي.
ارينە يسلامي، تاريحي ورىنداردىڭ كەرەمەتى ۇلكەن قاجىلىقتا نەگىزگى، وزەكتى راسىمدەر وتەتىن ارافات، مۇزداليفا، مينا ورىندارى. قانات ۇستازدىڭ ايتۋىنشا قاجىلاردىڭ ناعىز سىنالار شاعى، توزىمدىلىككە، تاۋباعا كەلەر تۇس، ياعني، دالادا قونۋ، ارافاتتا تۇرۋ، جۋىنباستان قيىندىقتى سەزىنىپ، شەكسىز سەنىممەن دۇعا ەتۋ. ارافات پەن مينا اراسىنداعى مۇزداليفا القابىندا شايتانعا لاقتىراتىن، باسقانى جاراقاتتاپ الماس ءۇشىن، سانى 49 ۇساق تاستار جيناۋ. ءسوزسىز سابىرعا كەلۋ، ءوز بويىڭداعى تىنىشتىقتى سەزىنۋ...سياقتى راسىمدەر اتقارىلادى. مينادا قۇربان شالۋ، شايتانعا (ۇلكەن، ورتا، كىشى، ارقايسىسىنا 7 تاستان) تاس لاقتىرۋ سياقتىلار اتقارىلادى.
تولاسسىز كەلىپ-كەتىپ جاتقان اۆتوبۋستاردان تۇسكەن ادام لەگىنە ىلەسكەن بىزدەر دە بۇل ورىنداردى كورىپ شىعىپ ۇمىتىلماس ساباقتار الدىق. جاڭاعى ايتقاندارىما قوسا مينا القابىنداعى ءيبراحيمنىڭ ۇلى ءيسمايلدى قۇرباندىققا شالۋعا نيەت ەتكەن تاقات ورنىن (اللاعا تولىق مويىنۇسىنعاندارى ءۇشىن ريزالىققا قوشقارمەن الماستىرىلعان) كورگەندە بويىڭدى ءتۇرلى سەزىمدەر تورلاپ الادى. بۇلاردىڭ ءبارىن كورگەندەگى اسەرلەردى ەشقاشان ۇمىتا الماسسىڭ.
دىنسىزدەردىڭ كوبىنەسە ءتۇرلى كەكەسىن ايتاتىندارى دا وسى جەرلەرگە بايلانىستى: تاسپەن ۇرا بەرسە ول شايتاندار الدەقاشان جوق بولماي ما; ول شايتاندى كىم كورىپتى; سونشاما تاتاردى الا بەرگەننەن، سالا بەرگەننەن نەلىكتەن بىتپەيتىن، تولمايتىن جەر ءوزى ت.س.س. دەگەندەر. ماقۇل، ەشقانداي ميستيتسيزمگە، فاناتيزمگە بەرىلمەي ءجاي عانا ادامي، پالساپالىق تۇرعىدان قاراپ كورەلىك. بىردەن ايتالىق، بۇل راسىمدەر ءداستۇرى مۇسىلماندىقتان الدەقايدا بۇرىن ورىندالعان. ولاي بولسا ماسەلەنى ماتەريالدى ەمەس، وبرازدى تۇرعىدان قاراساق، يسلام ۋلەمدەرىنىڭ (عالىمدارىنىڭ) ايتۋىنشا يبراحيم (س.ع.ۋ.) ءوزىنىڭ اللاعا دەگەن شەكسىز سەنىمى ارقىلى بار نارسەگە دايىن ەكەنىن، بالاسىن ەمەس ءوزىنىڭ مەنمەندىگىن قۇربان ەتتى ەمەس پە! ال بالاسى مەن ايەلىنىڭ دە ازعىرۋعا كونبەگەنى بار بولمىستارىمەن قۇدىرەت ۇكىمىن ءسوزسىز مويىنداپ، بەرىلگەندىك بەلگىسى ەمەس پە؟! ارينە، شايتاندى ەشكىم كورگەن جوق، ول ادام بويىنداعى ۇرەي، ءناپسىنى تيا الماۋ، جاماندىقتان قاشا الماۋ بەلگىسى، ولاي بولسا ءار قاجى كوزگە كورىنەتىن تاس الىپ ءوزىنىڭ سول جاماندىقتان بەزدىم، قازاقشا ايتقاندا بار پالەكەت وسىمەن كەتسىن دەگەن بەلگىنى ءبىلدىرۋى دەر ەدىم. ال ەندى شىنىمەن سونشاما ادام تاستى تەرىپ السا جانە ونى ءبىر ورىنعا لاقتىرسا، ءسوزسىز تولىپ كەتەتىنى راس، باياعى زاماندا ادامدار شىن نيەتىمەن ىستەگەن ىستەردىڭ ءالى كۇنگە جالعاسۋىنا قازىرگى كەزدە تەحنيكالىق شەشىم تابىلمايدى دەيسىڭ بە؟ باستىسى نيەتىڭ، ءناپسىڭدى تىي، جاماندىقپەن كۇرەسە ءبىل، ءوز ىشىڭدەگى ازعىراتىن ويلاردان دەر كەزىندە ارىلا ءبىل دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرۋ بولسا كەرەك...
سونشاما ادام ءنوپىرى قوناتىن شاتىرلار دايىنداۋدىڭ ءوزى، ءبىر عالامات جۇمىس اۋ! ءبىز بارعاندا قايدا قاراساڭ بىتپەيتىندەي شاتىرلاردىڭ تەمىر كاركاستارى كورىنىپ تۇردى. ەرىكسىزدەن باس شايقايسىڭ! ايتپاقشى، ساۋد مەملەكەتى شاتىرلار ورنىنا قاجىلارعا قولايلى قوناقۇيلەر سالماقشى دا بولىپتى، سونىڭ التاۋى باستالىپ سالىنعان دا ەكەن، الايدا ءدىن قىزمەتكەرلەرى اقىلداسا كەلە «قاجىلاردىڭ بۇرىنعىنى باستارىمەن سەزىنە تۇسكەنى دۇرىس» دەپ، وعان رۇقسات بەرمەسە كەرەك...
تاۋ جاقتاعى القاپتاردا ۇزىنىنان سوزىلعان تاستان قالانعان قورعان ءتارىزدى قۇرىلىس نىسانى جولمەن قاتارلاسىپ كورىنىپ وتىردى، ۇستازدان سۇراعانىمىزدا مىنانداي قىزىقتى اڭگىمەنى ايتتى: «بىردە مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى حاليفا حارون ار-ءراشيدتىڭ ايەلى قاتارىنان ءوزىنىڭ كوپتەگەن ەركەكتەرمەن بولعانى تۋرالى ءبىر ءتۇستى كورە بەرىپتى دە، وعان نامىستانىپ «ءوزىم كوردىم دەپ ايتارسىڭ» دەگەن تاپسىرمامەن قىزمەتشى ايەلدى عۇلاماعا جىبەرىپتى. عۇلاما تىڭداعان سوڭ، وعان سەنبەيتىنىن ءبىلدىرىپ، ناقتى ءتۇس يەسى كىم ەكەنىن ايتقىزادى. پاتشايىممەن كەزدەسىپ «...ءتۇسىڭ كەرەمەت، بۇيىرتسا بۇتكىل ەلگە پايداڭ تيەتىن ءىس اتقارىلادى» دەپ شىعارىپ سالىپتى. سونىمەن، ءالى كۇنگە ەلگە پايداسى ءتيىپ (مۇمكىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن الگى ادام سىبىرلاعان دا بولار) قالانى سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ، قونعان قاجىلاردى اياق-استى شولدە دە بولىپ قالۋى مۇمكىن سۋ تاسقىنىنان قورعايتىن سول تاستان قالانعان ۇلكەن ارىق-كانال-اكۆەدۋكتار ءالى كۇنگە جۇمىس ىستەپ تۇر. زامانىنداعى الىپ قۇرىلىستىڭ سالىنۋىنا ءبىر تونناداي التىنعا شاققانداعى قاراجات جۇمسالىپتى...»...
...قانات ۇستازدىڭ ايتۋىنشا بۇل ەلدە بۇرىنعى كونە دۇنيەلەرگە اسا ءمان بەرمەيدى، ءسۇرىپ تاستاپ جاڭادان سالا بەرەدى ەكەن، ولارى دۇرىس ەمەس-اۋ، باسە، ارابتارعا تيەسىلى تالاي قۇندى جادىگەرلەردى ستامبۋلدان كورگەنىم سول ەكەن عوي دەپ ويلادىم. ايتكەنمەن، بۇرىنعىنىڭ كوزىندەي، ەسكى مادەنيەتتى كوز الدىڭا ەلەستەتىندەي Al-Amoudi Museumدە بولۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى. مۇراجاي اسپان استىندا اشىق ورنالاسقان بىرنەشە بولىكتەردەن تۇراتىن كەشەندى دۇنيە. تۇرمىستىق زاتتار، قولجازبالار، فوتوسۋرەتتەر، ادامدار پايدالانعان زاتتار رەت-رەتىمەن قويىلعان. يسلامعا قاتىستى دۇنيەلەردەن كوشىرمە رەتىندە سالىنعان اياداي ەسكى مەشىتتە (سول زاماننىڭ ۇلگىسى تۇگەل ساقتالعان، توبەسى بورەنە-سىرىق اعاشتار تاستالىپ، شىبىقتارمەن جابىلىپ بالشىقپەن سىلانعان، قابىرعاسى دا كەسەك بالشىقتان قالانىپ، سىلانعان قاراپايىم عانا ءۇي) قاجىلار قولدانعان دۇنيەلەر قويىلىپتى جانە باستى زالعا كىرە بەرەردە قاعباعا كىرەر ەسىك ء(سىرا كوشىرمە بولار، ايتكەنمەن سوناۋ ورتا عاسىرلاردىڭ كۋاسىنداي وسى مىس قاڭىلتىرمەن قاپتالىپ، ادەمى ورنەكتەلگەن ەڭكەيىپ قانا كىرەتىندەي وسى شاعىن ەسىكتى ءبىر سىيپاپ وتكىڭ كەلەدى) جانە قاسيەتتى قارا تاستىڭ ماكەتى كوز تارتادى. جالعاسىپ كەتە بەرەتىن ەسكىنى ەسكە تۇسىرەتىن بولمەلەردە، لاپاستاردا بۇرىنعىنىڭ ادامدارى قولدانعان قول ديىرمەن، ۇرشىق، الاشالار، ەگىنشىلىك قۇرالدارى، ءتۇرلى فارفور-اعاش ىدىستار، جەز قۇمعاندار ت.ب. قويىلعان. بۇنداعى كەزدەسەتىن ءتۇرلى اڭ-قۇس، جان-جانۋارلاردىڭ تۇلىپتارى دا بار (بىزگە تاڭسىق وناگر مەن قاراقالدى كوبىرەك تاماشالادىم). ەرەكشە كوز تارتاتىن ءبولىم سوناۋ ەسكى داۋىرلەردەن جەتكەن نايزا-پىشاق-قانجار-سەمسەر-ايبالتا-قىلىشتاردان باستالىپ، 18-19 عاسىرداعى مىلتىقتار (اڭعارعاندارىم پىلتە، ءشيتى، پيششال، ماۋزەر، ۆينتوۆكالار، شتۋتسەر ت.ب.) قويىلعان قارۋ-جاراق ءبولىمى. ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن باس جاعى قوس ءتىلدى، جۇزىندە جازۋلارى بار الداسپاندى كوپ تاماشالادىم. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وتە ادەپتى، سۋرەتكە تۇسىرۋگە، كەي زاتتاردى ۇستاپ كورۋگە رۇقسات بەرەدى. بۇلاردان ۇيرەنەرىمىز كەلگەن ادام تەك قانا سورە-ۆيترينالاردان كورىپ قانا قويماي، سول زاماننىڭ جادىگەرلەرىمەن جاقىن تانىسىپ، رۇقسات ەتىلگەن كەيبىرىن قولمەن ۇستاپ ەتەنە جاقىن-كونتاكتىگە بارۋ مۇمكىندىگى ەكەن...
قاجىلىق ساپارىنىڭ العاشقى قاقپالارىنىڭ ءبىر اتالاتىن قىزىل تەڭىز جاعالاۋىنداعى پورت-قالا جيدداعا جاقىنداعان سايىن شىقىر-شىقىر قارا تاستى ءشول لاندشافى وزگەرىپ اۋا جۇمسارىپ، تەڭىز لەبىن سەزىنە باستايسىڭ. ويدىم-ويدىم وازيستەر كورىنەدى. بۇندا دا قارقىندى قۇرىلىستار اتقارىلۋدا، ءوزىمىز قونعان اەروپورتتان ۇزدىكسىز اۋە لاينەرلەرى ۇشىپ شىعىپ-قونىپ جاتىر. بۇرىندارى (قازىر دە) قاجىلىققا تەڭىزبەن كەلگەندەردى قارسى الاتىن ايماق بولسا، قازىرگى كۇندە اۋەمەن كەلگەندەردى دە قارسى الاتىن التىن قاقپا دەۋگە بولادى. بۇنداعى حاليفا ومار زامانىنداعى ەرەكشە ورىن، ياعني، زاڭنان قاشاتىن ەمەس، زاڭنىڭ ورنايتىن جەرى – ءتارتىپ پەن ادىلەتتىڭ ۇستەمدىك قۇراتىن جەرى دەلىنگەن، قىلمىسقا ۇكىم اشىق، ەل الدىندا ايتىلعان دەلىنەتىن ۇلكەن مەشىتتى، الدىنداعى كەڭ الاڭدى تاماشالادىق.
جيددا قالاسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، ول ءسوزدىڭ ءوزى «جاددا-اجە، انا» سوزىنەن شىققان، ياعني، حاۋا (ەۆا) انا ادامزاتتىڭ اجەسى وسىندا جەرلەنگەن دەپ ەسەپتەلىنەدى. اۋماعى ۇلكەن، تۇگەلدەي ءمارمار بيىك دۋالمەن قورشالعان قابىرستانعا (الايدا، بىزدەگىدەي ءزاۋلىم، سالتاناتتى مولالار ەمەس، تەك جاقسى كۇتىمدەگى توپىراق تومپەشىكتەرى) كىردىك. كۇتۋشىسى ءتۇسىندىرىپ تۇردى، ءتىل بىلەتىندەردىڭ سوزىنشە حاۋا انانىڭ جاتقان جەرىن ناقتى كورسەتۋگە بولمايدى ەكەن، قالاي بولعاندا دا ەل سەنىمىنە اينالعان ورىنعا تاعزىم ەتتىك.
قىزىل تەڭىزدە شاعىن كەمەمەن ساياحات تا قۇرىپ، ءبىرتالاي جەرىن ارالادىق، ءبىر كەمەدە شىمكەنتتىك قازاقتارمەن كەزدەسكەنىمىزدى ايتساڭشى. پيرس جاعالاۋىندا سۋعا ءۇڭىلىپ قاراساڭ ءتۇرلى اسا ءىرى ەمەس بالىقتاردى، ءتىرى شايانداردى تاماشالايسىڭ. تەڭىزگە كەلىپ تۇرىپ، سۋعا تۇسپەگەنىمىز بولماس دەپ، ەبىن تاۋىپ (شەشىنەتىن جەردىڭ ىڭعايى كەلمەگەندە ۇلدار ورامالدارىمەن ءبىر-ءبىرىن قالقالاپ تۇرىپ-اق رەتىن كەلتىردى، ءبىزدىڭ قازاققا ەشتەمە كەدەرگى بولا المايتىن شىعار!) شومىلىپ تا الدىق.
جاعالاۋدا جەيتىن بۋرگەرلەرىمىزدى كۇتىپ وتىرعانبىز، مەن جايعاسقان كوك الاڭشا سكۆەرگە ءبىر توپ بالا كەلىپ، دوپ تەبە باستادى، ماعان قاراتىپ پاس بەرىپ قويادى. ءبىزدىڭ جاركەنتتىك جاس جىگىت كادىمگىدەي وينايدى ەكەن، ءبىراز فينتتەر كورسەتىپ ەدى، بالانىڭ اتى بالا ەمەس پە، قاسىمىزعا ۇيىرىلە قالىپ ارنارسەنى سۇراپ جاتىر، كوبى ەگيپەتتەن كەلگەندەر، جاڭاعى جىگىتىمىزبەن كەيبىرى اعىلشىنشا جاقسى سويلەستى. ماعان دا كەلىپ بىردەمەلەردى ايتادى، بىرىنە سالاح، بىرىنە زيدان، ەندى ءبىر بۇيراباسىنا مارادونا دەپ باستارىنان سيپاپ ءماز قىلىپ قويدىم.
قالا مىقتى دامۋ ۇستىندە قايدا قاراساڭ، قارقىندى قۇرىلىستار، تىپتەن دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ بيىك، 1000 مەترگە جەتەتىن مۇنارا ءتارىزدى جاي وسىندا سالىنىپ باستالىپتى. بۇرىن بىلمەيتىن وسىمدىكتەردى، اعاشتاردى، گۇلدەردى كوردىك. قالا جاقسى اسەر قالدىردى، تازا، كوپتەگەن جەرىنە ءمارمار تەكشەلەر توسەلگەن، بولاشاقتا تۋريزمگە مىقتى دايىندالىپ جاتقانى كورىنىپ تۇر. ىشتەي «ەحح... ءبىزدىڭ ەل دە قارجىنى ورنىمەن جۇمساپ وسىلاي جاساسا عوي» دەيسىڭ، قانشاما تاريحي ورىندار، تابيعات كەرەمەتتەرى وزىمىزدە دە جەتكىلىكتى ەمەس پە دەيسىڭ، ۇلىتاۋداعى جوشى حان («جوشى حانعا يە بولايىق» دەگەن ماقالام بار-دى), جەتىسۋداعى ساق قورعاندارىنىڭ ءوزى-اق ءبىر ەلگە تۋريزمدىك جارناماعا جەتكىلىكتى-اۋ دەپ ارماندايسىڭ...
ۇستازدارىمىز 2-قاڭتاردا «جۇما نامازدى قاعبادا وقىعىلارىڭىز كەلسە ەرتەرەك شىقپاساڭىزدار ورىن تاپپاي قالاسىزدار» دەدى. قانشا ەرتەرەك شىقتىق دەگەنىمىزبەن، جۇرتتىڭ كوپتىگىنەن جەتكەنشە ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى. قاسىمداعى ەكى-ءۇش ۇلدار بادال قاجىلىقتارىن وتەمەكشى بولىپ، ىشكە ۇمتىلدى، مەن جايلاپ ەسكالاتورمەن ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ، ارالاپ كەلە جاتىپ، ءبىر وقيعانىڭ ارقاسىندا (كەيىنىرەك ايتامىن) ءدال الدىڭعى قاتاردان ورىن تاپتىم. قاسىمداعى قاتاردا ءبىر توپ جەرگىلىكتى بولۋلارى كەرەك، جاستارى ۇلكەن، وزدەرىمەن بىرگە العان ورىندىقتارى بار اقساقالدار جانە مالايزيالىق، جاپوندىق مۇسىلماندارمەن يىق تىرەسكەندەي بولىپ وتىردىم. ءبىرتالاي ۋاقىتتان كەيىن ايگىلى مەككەدە عانا ەستىلەتىن اۋەزدى، سالتاناتتى ۇنمەن ازان شاقىرىلىپ، ناماز باستالدى. قوناقۇيگە بارشامىز كەشتەتە ورالدىق. ەرتەڭىنە اۆتوبۋستاعى ميكروفونمەن قانات ۇستاز كەشەگى تۋعان كۇنىممەن قۇتتىقتادى. وتىرعان ەلۋ شاقتى ادام بارلىعى قۇتتىقتاسىپ جاتتى، ىرىمشىل حالىقپىز عوي، ۇيعىرى بار، قازاعى بار بارشاسى «...نە دەگەن باقىتتى ادامسىز 63 پايعامبار جاسىڭىزدى ءال-حارامدا، جۇما كۇنى قارسى الدىڭىز...» دەگەن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى! ءاۋمين، كوووپ راحمەت...
...وسىنداي ابىر-سابىرعا تولى مەككەدەگى كۇندەر دە اياقتالىپ، ەرتەڭىنە ەرتەمەن مەديناعا (نەگىزى ءتۇرلى پوەزدار دا بار ەكەن) اۆتوبۋسپەن جۇرەتىن بولدىق، وعان ءوز باسىم قۋاندىم، اسىقپاي تەرەزەدەن سىرتتى قاراپ، تابيعاتتى تاماشالاپ بارعانعا نە جەتسىن!
...بۇدان كەيىن مۇندا جول تۇسە مە، تۇسپەي مە كىم ءبىلسىن، تۇسكە تامان ءال-حارامعا اسىقپاي جاياۋلاتىپ تارتتىم، كارتادان كورىنىپ تۇر، بار بولعانى ەكى شاقىرىمداي جەر. اعىلعان ادام ءنوپىرىنىڭ اراسىندا، جان-جاعىما قاراپ، يبراحيم حاليل كوشەسىمەن تاماشالاي جۇرە كەلىپ، جەتكەن سوڭ قاعبانى قورشاعان ۇلكەن كەشەننىڭ ەكىنشى قاباتىنا ەسكالاتورمەن كوتەرىلىپ، ءساندى كولوننالارى بار زالداردى (بارلىعى دا مەشىت سانالادى، ەدەندەرگە قىمبات كىلەمدەر توسەلگەن) اسىقپاي ارالاي باستادىم. قايدا قاراساڭ قۇلشىلىق ەتىپ، كەيى وتىرىپ دەمالىپ، كەيى مەن سياقتى ارالاپ جۇرگەن ادامدار، كەيبىر توپتار قوسىلا داۋىستاپ تاكبىر ايتىپ بارا جاتادى. بارلىق جەردە جىلجىمالى پلاستيكتەن جاسالعان ءبىر-بىرىنە جالعاستىرىلاتىن قورشاۋلار (قاجەت بولعاندا ارى-بەرى جىلجىتۋعا بولادى), ونى قاراپ تۇرعان فورمالى قىزمەتشىلەر.
قاعبا كورىنىپ تۇراتىنداي قورشاۋ ىشىمەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى قول اربالارىمەن جاقىندارى اينالدىرىپ ءجۇر، ونىڭ سىرتىندا جاياۋلاتىپ جۇرگەندەر كوپ. مەن دە اسىقپاي ءبىر اينالىپ شىقتىم، ءار جەردە شۇمەكتەردەن ءبىر جولعى قولدانىلاتىن ىدىستار قويىلعان ءزامزام سۋلارى اعىپ تۇر. ءۇشىنشى قاباتقا قاراساڭ جاعدايلارى اۋىرلاۋ جانداردى ەلەكتروكارلارمەن تاسىمالداي اينالدىرۋ جولدارى كورىنەدى. ازان ايتىلىپ، ناماز ۋاقىتى باستالىپ، ەلمەن بىرگە بىلگەن دۇعالارىمدى جاساپ، جاقىندارىمنىڭ اماندىعىن تىلەدىم.
قالاي شىعارىمدى ۇمىتىڭقىراپ ارنايى كيىم كيگەن تازالىقشى (بۇنداي جۇمىسشىلار وتە كوپ، ەلدىڭ اراسىمەن قالاي زۋلاپ جۇرەتىنىن كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر تۇسكەن قوقىستى قاعىپ الىپ جيناپ جۇرگەندەرى) بالاعا (پاكستاندىق بولار) 5 ريال بەرىپ «ەكزيت...» دەپ ەدىم، بايقۇس جانى قالماي مەنى جەتەلەپ وتىرىپ (ايتەۋىر ارەڭ ىلەستىم) ەسكالاتورعا اپارىپ تاستادى.
بۇل قاسيەتتى مەكەندەردە ادامنىڭ مىنەز-قۇلىقتارى تۇگەل وزگەرگەن، تەك قانا جاقسىلىق تىلەپ تۇرعانداي. وزدەرىمەن بىرگە (بىزدەردەن دە) ءسال-ءپال كەمىس جەرلەرى بار بالا-شاعالارىن، تۋعان-تۋىستارىن دا بىرگە الا بارىپ سولاردىڭ جازىلىپ كەتۋىنە دۇعا ەتىپ جۇرگەندەر دە وتە كوپ. ەشكىم وندايلاردى مۇسىركەپ ەمەس، شىنايى كومەك قولىن سوزعىسى كەلىپ قارايدى، نيەتتەرى قابىل بولسىنشى!
بۇندا كۇندىزگە قاراعاندا كەشكە-تۇنگە قاراي قىزۋ ءومىر باستالادى، كوشە بويى جايما بازار، جارقىراعان تازا التىن بۇيىمداردان باستاپ، تاۋسىلمايتىن كاكىر-شۇكىردىڭ ءبارى بار. ءۇي-ىشكە شامام كەلگەنشە سىيلىق-ساۋقاتتارىمدى الىپ قوناقۇيگە ورالدىم.
وسى سوڭعى كۇنى ساپارلاستارىما ارناپ بىرەر شۋماق ولەڭ جازىپ، ۆاتساپ چاتقا سالىپ ەدىم، ءبارى وقىپ ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى، ءبىر شۋماعىندا:
امان بول! قوشتاسپايىق، قۇتتى مەكەن،
ەسىمە بۇل كۇندەردى الىپ وتەم.
كىم ءبىلسىن، الداعى ءىستى، مۇمكىن تاعى،
بۇيىرتسا ءالى كەلىپ ءتاۋاپ ەتەم...دەپپىن، كەيىنگى تاراۋلاردا كورگەندەرىم تۋرالى تارقاتىپ جازارمىن...
ون سەگىز مىڭ عالامعا ءسارۋار بولعان مۇحاممەد
ق.ا.ياسساۋي
مەديناداعى كۇندەر
مەككە مەن مەدينا اراسى 450 شاقىرىمداي جەر، (اۆتوبۋسپەن 6-7 ساعاتتاي ۋاقىت الادى) مەككەنىڭ ادىرلى-شوقىلى تاۋلى ايماعىنان مەدينا ورنالاسقان جازىقتاۋ جەرگە سىرعىپ كەلەمىز. باسقانى قايدام، وسىدان سونشاما عاسىرلاردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانداي، وسى جولمەن پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ) نەشە رەت تۇيەمەن ءجۇرىپ وتكەنىن كوزگە ەلەستەتكەندەي اسەردە بولدىم. تەرەزە سىرتىندا – ءشول مەن قوڭىرقاي تاۋلار (تابيعاتى تۋرالى كەيىنىرەك جازارمىن، ازىرگە رۋحاني تۇستاردى قامتيىق) باياعىنىڭ بەلگىسىندەي، مۇمكىن ۋاقىت توقتاپ قالعانداي سەزىنگەندەي بولاسىڭ. جول بويى بىرتىندەپ اسىقپاي اۋىسقان بىرقالىپتى سۇرەڭسىزدەۋ، الايدا تارتىمدى پەيزاج، قانشا ايتقانمەن ازيا عوي، وزىمىزدەگى قاراعاندى مەن بالقاش اراسىن ەلەستەتتىم.
...قۇبا مەشىتى ەڭ قادىرلى جەرلەردىڭ ءبىرى، ويتكەنى يسلام تاريحىنداعى ەڭ العاشقى مەشىت. پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ.) حازرەت ابۋباكير ەكەۋى مەككەدەن نەشە ءتۇرلى قيىندىقتاردى كورىپ، قاتتى شارشاپ-شالدىعىپ، ايتەۋىر امان-ەسەن جەتكەنىندە وسى اۋىلدا بىرنەشە كۇن ايالداعان جانە وسى مەشىتتىڭ ىرگەتاسىن ءوزى قالاسقان. ول كەزدە تىم قاراپايىم عانا تاقۋالىق ورنى بولعان، بۇل كۇندە ءسان-سالتاناتى اسقاقتاعان، وتە ءساندى كەرەمەت مەشىت. وسى وقيعالاردى ەسكە الا وتىرىپ، ءاربىر قاجى سابىرمەن ناماز وقىپ، دۇعا جاسايدى. ەلمەن بىرگە مەن دە سولاي ەتىپ، بالا-شاعامنىڭ اماندىعىن تىلەدىم. قابىل بولسىن...
ەستۋىمشە، بۇل مەشىتتىڭ ماڭىندا يسلامدى قورعاۋ جولىندا شاحيد بولعان كوپتەگەن ساحابالار جەرلەنگەن، الايدا، بۇل قابىرلەر بەلگىسىزدەۋ كۇيدە ساقتالعان، بۇنداعى شەيىت قابىرلەرىنىڭ دە ەرەكشەلىگى وسىلاي دەپ ەسەپتەلەدى، ياعني، جوق بوپ كەتپەيدى، وتكەندى ەسكە تۇسىرەدى، ۇنسىزدىك...
ارينە، يسلامداعى ەكىنشى قاسيەتتى مەشىت – پايعامبار (س.ع.ۋ.) مەشىتى (قازاقشا مەشىت ءال-ءنابي). وسىندا كەلگەن سوڭ، پايعامبار (س.ع.ۋ.) سالىنۋىنا ءوزى قاتىسقان. العاشىندا قاراپايىم، بالشىق كەسەكتەردەن قالانعان بولسا، كەيىنگى پاتشالار زامانىندا ۇلكەيىپ، بەزەندىرىلە تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن، كەرەمەت ارحيتەكتۋرالى كەشەن، تىنىشتىق، رۋحاني كەڭىستىك. پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ.) قايتىس بولعان سوڭ جەرلەنگەن جەر (كەيىنىرەك حازرەت ابۋ باكير، ومار جەرلەنگەن) ارينە، سولاي بولارى انىق.
قازىرگى كۇندە بۇل الىپ كەشەنگە كىرگەندە كەڭ كوريدور ارقىلى ءجۇرىپ، جاسىل توردىڭ ار جاعىنداعى مەشىتتىڭ ءىش جاعىمەن ءجۇرىپ وتەسىڭ. قاسىمداعى ەكى جاس جىگىتپەن بىرگە پايعامبارىمىزعا سالەم بەرىپ، سالاۋات ايتىپ وتتىك، كوپ كىدىرۋگە بولمايدى، ال، سۋرەتكە، ۆيدەوعا قولىڭدى سوزىپ تۇسىرسەڭ ەشكىم ەشتەمە دەمەدى. قىزمەتشىلەر توقتاما دەگەندەي يشارات ەتتى. ودان شىعىپ، نامازعا قاتىسىپ، دۇعا جاسادىق. پايعامباردىڭ (س.ع.ۋ.) ءۇيى مەن مىنبەرىنىڭ اراسىنداعى راۋدانى سىرتىنان تاماشالاپ، دۇعا جاسادىم، ال، ىشىنە كىرۋ ءۇشىن وتكەن پاندەمياعا بايلانىستى ءسال شەكتەۋلەر قويىلعان سەبەپتى، الدىن الا تەلەفونعا جازىلعان باعدارلاما (Nusik) ارقىلى كەيبىرەۋلەرىمىز كىرىپ تە شىقتى. قابىل بولسىن...
پايعامبار (س.ا.ۋ.) مەشىتى، ارينە، بىرنەشە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ، جاڭعىرتىلعان، بىراق تيىسپەيتىن ەكى نارسە بار ەكەن، ءبىرى – وسمان سۇلتاندارى سالدىرعان ادەمى كۇمبەز دە، ەكىنشىسى – ۇمىتپاسام (الدە شاتاستىم) سۇلتان بەيبارس سالدىرعانى.
بۇل بارعانىمىز كەشكى ۋاقىت بولعاندىقتان مەشىت الاڭى كوز ارەڭ جەتەر جەرلەرگە دەيىن اپپاق اقشاڭقان الىپ قازاق ءۇي سياقتى شاتىرلار كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇردى. ەرتەڭىنە بارعانىمدا سول شاتىرلار گۇل سەكىلدى جايىلىپ ەلدى ىستىقتان قورعاپ، اۋانى جەڭىلدەتىپ تۇرعانىن كوردىم (كەرەمەت ينجەنەرلىك شەشىم، اشىلىپ-جابىلۋ اۆتوماتتى تۇردە ىسكە اسادى). شاتىرلار استى اسپان مەن جەردىڭ اراسىندا جۇمساق جايىلعان پەردە ءتارىزدى تاماشا اسەر قالدىردى.
الاڭدا ورىسشا سويلەگەن داۋىسقا جالت قاراسام، 5-6 جاس جىگىتتەر ەكەن، «قايدانسىڭدار» دەگەنىمە ىزەتپەن سالەم بەرىپ، «داعىستاندىقتارمىز» دەدى. ءبىراز ءتىل قاتىسىپ، «يمام ءشامىل اتالارىڭا دۇعا جاسادىڭدار ما، ءوز ارمانى ورىندالىپ، وسىندا شاحيدتەر قورىمىندا جاتىر عوي؟..» دەگەنىمە كىبىرتىكتەپ قالىپ، «اعا، كەشىرىڭىزشى، بىزدەر سونى بىلمەدىك، ەشكىم ايتپادى» دەسىپ اقتالدى. رەنجىڭكىرەپ، تاريحىن ايتىپ بەرگەنىمدە قايتا-قايتا كەشىرىم سۇراپ، ءبارى ينتەرنەتكە ءۇڭىلدى، «ارنايى دۇعا جاساڭدار» دەپ قوشتاستىم. كەيىنىرەك قاسىمداعىلارعا ايتىپ بەرەگەنىمدە ولار دا قاتتى تاڭىرقادى، ءبىزدىڭ قازاققا دا بۇل وقيعالاردىڭ جانامالاي بولسىن كوپ قاتىسى بار ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتىم، اتاپ ايتساق، كەنەسارى حان حات جازعان پاتشا الەكساندر-2, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كنياز گورچاكوۆتار ەدى جانە يمام شامىلگە قاجىلىققا بارۋعا رۇقسات ەتىپ، ال كەنەسارىنىڭ ۇلى وتە ءدىندار سىزدىق سۇلتانعا رۇقسات بەرمەگەندەرىن ەستىگەندە تىپتەن ءبارى تاڭ قالىپ، ويلانىپ قالدى...
وتە كوپ مۇڭدى ويعا سالاتىن جەرلەردىڭ ءبىرى - ۋحۋد تاۋلارى. بۇل - العاشقى مۇسىلماندار ءۇشىن ەڭ اۋىر، ەڭ قارالى شايقاس ءوتىپ، اۋىر سىناق بولعان جەر دەر ەدىك. قانات ۇستاز ءتارتىپ بۇزۋدىڭ، پوزيتسياسىن تاستاپ تاپسىرمانى ۇمىتىپ، ولجاعا قىزىعۋدىڭ قانداي جەڭىلىسكە دۋشار ەتەتىنىن جانە كەيىنگى مەدينالىقتاردىڭ شەيىت بولعان ادامدار كومىلگەن جەرلەردى تاۋىپ الىپ، قايتا جەرلەگەنى (قازىرگى كۇندە قورشالعان شەيىتتەر قابىرى، ەشقانداي دا بەلگى ءسان كۇمبەزدەر جوق، قاتارلاسا ۇيىلگەن توپىراق تومپەشىكتەرى), ونىڭ ىشىندە حازرەت حامزا (اتاقتى يسلام باتىرى، بىزشە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.ۋ.) كىشى اكەسى) دا بار ەكەندىگى تۋرالى ايتىپ بەردى. بۇل وقيعالارمەن بۇرىننان ءبىراز تانىس بولعاندىعىمنان قاتتى اسەر ەتتى، «ساداقشىلار تاۋىنا» شىعىپ اينالاعا كوپ قارادىم، الەمدى وزگەرتكەن كەيىنگى اتاقتى كوپتەگەن شايقاستاردىڭ باستالۋى وسىندا ەكەنىن ءتۇسىندىم. سول ماڭدا اسا ۇلكەن ەمەس وزەنشە اعىپ جاتىر.
شەيىتتەر قابىرىنىڭ قورشاۋىنىڭ سىرتىنا وتىرا قالىپ، بۇلاردىڭ ءسالافي ۇعىمدارىن وزدەرىنە قالدىرىپ، ءوز سالتىمىزبەن قۇران اياتتارىن وقىپ، ارۋاقتاردىڭ رۋحتارىنا باعىشتادىم. ويعا شومىپ، ءبىرتالاي وتىرىپ قالىپپىن، بولمەدە بىرگە جاتاتىن ۇلداردىڭ ءبىرى كەلىپ اۆتوبۋسقا شاقىرىپ الىپ كەتتى...
جۇرىستەن شارشاعاندا، تاماشا ءبىر دەمالىس ورنى – اتاقتى ءمادينانىڭ قۇرما باعىنا سوعىپ، ءبىراز تىنىستادىق. قۇرما پالمالارىن كوزبەن كورىپ، ولاردىڭ قالاي وسەتىنى، اتالىق-انالىعى بولاتىنى، ءۇرىم-بۇتاق ارقىلى كوبەيەتىنى (قازىرگى قىس ۋاقىتىندا اعاشتار دا دەمالىستا، بىراق جاپىراقتارى كوك) جايىندا قىزىقتى اڭگىمەلەر تىڭدادىق.
ورىندىق تاۋىپ، ءبارىمىز قاتارلاسا وتىرعانىمىزدا، يىعىنا ۇلكەن قۇمىرا اسىنعان جاس جىگىت اندەتىپ كەلە جاتتى. بۇل ءاندى سوناۋ زاماندا پايعامباردى (س.ع.ۋ.) ءمادينا حالقى قارسى العان كەزدە ايتىلعان ءان دەپ ءتۇسىندىردى. ول شافرانمەن دامدەلگەن سالقىن سۋ تاراتىپ شىقتى. بۇل ءراسىم ماعان ورىستاردىڭ نان مەن تۇز ۇسىنىپ قارسى الۋىن ەسكە سالدى: ءشولدى ولكەدە سۋ – ارقاشان ەڭ الدىمەن تۇراتىن قاجەتتىلىك پەن ىرىس قوي. ارتىنشا جەۋگە ءبىراز قۇرما تاراتىلىپ، ءبىز ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىمىزدى بىلدىردىك.
شىعا بەرىستە قۇرما، ءتۇرلى تاتتىلەر مەن شاي ساتاتىن دۇكەن بار ەكەن (قۇرمانىڭ سان ءتۇرىن كورەسىڭ). بارشامىز كىرىپ، ءمادينانىڭ اتاقتى قۇرماسىنان قاجەتىمىزشە ساتىپ الدىق. شىنىندا دا كەرەمەت: بىزگە اكەلىنەتىن قۇرمالاردان ءدانى ىرىلەۋ، ءدامى دە ەرەكشە سەزىلدى.
پايعامبار مەشىتىنە بارىپ كەشكىلىك عيبادات، سالەمدەرىمىزدى جاساپ ەرتەڭىنە قايتۋعا دايىندالدىق...
عىلىمىنا امال قىلعان ساۋاپ الار
ق.ا.ياسساۋي
مىنەز-قۇلىق
مۇندا كەلەردە ۇستازدار «سىزدەر عيبادات ەتۋعە كەلە جاتسىزدار، سوندىقتان جانعا جايلىلىق (سەرۆيس، كومفورت), جاقسى كۇتۋ ىزدەسەڭىزدەر دۋبايعا، ستامبۋلعا نەمەسە باسقا جاققا بارىڭىزدار، ال مىنا جەردە كەيدە الدەبىر قولايسىزدىقتار بولىپ قالاتىنى راس...» دەپ ەسكەرتكەن ەدى. وتە ءجون ءسوز-اۋ! شىنىمەن الدا كەزدەسكەن كەيبىر كەمشىلىكتەردى مۇلدە ەلەمەۋگە تىرىستىق، مۇنداعى جالپى اتموسفەراداعى مىنەز-قۇلىق سولاي قالىپتاسادى. بارلىق ەل-جۇرت الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن كەلمەسىن، ءبىر-بىرىنە قاباق شىتپايدى، كەرەمەت ىزەتتىلىك، سىيلاسىم. قاجىلىق جانعا تازالىق، سابىر، ىزەتتىلىك، ناپسىگە تيىم سالۋ ساپارى ەكەنى بارشاعا تۇسىنىكتى.
الدەبىرەۋلەرمەن قاقتىعىسىپ، نەمەسە ت.ب. ءبىر قولايسىزدىق جاساساڭىز، مىندەتتى تۇردە ءتىل بىلمەسەڭ دە كەشىرىم (تۇرلەرى كوپ قوي: جىميىپ باسىڭدى يزەيسىڭ; قولىڭدى كەۋدەڭە قويىپ باسىڭدى ءسال يەسىڭ; sorri دەيسىڭ) سۇرايسىڭ، ول دا جىميىپ قارايدى. ءتىل دەمەكشى، بىزدەر ۇلكەندەر ابدەن ورىسشا كەرەمەت – «موگۋچي، ۆەليكي» دەپ، كەيىنگى جاستارعا تەرىس ۇلگى كورسەتىپ كەلە جاتىرمىز-اۋ دەپ ويلادىم. ءبىز قازاق ساۋداعا ونشا جوقپىز عوي، كوزتانىس بولىپ قالعان وزبەك پەن ۇيعىر اكالار مەنىڭ العاندارىمنىڭ باعاسىن ەستىپ قىمبات دەپ ابدەن كۇلدى. كومەكتەسپەكشى بولىپ ساۋدالاسا كەتكەنى، قىزىعى، تۇرىنە قاراسام بانگلادەشتىككە ورىسشا ايتىپ جاتقانىن كورىپ مەن ابدەن كۇلدىم! ولارعا «بۇلارىڭ قالاي» دەسەم، «ۇيرەنگەن ادەت قوي» دەسەدى. انا بايقۇس كەرىسىنشە «بەش ريال، التى ريال» دەپ قويادى، ءسىرا، وزبەك پەن تۇرىك باۋىرلاردىڭ اسەرى بولار. سونشا اقشا شىعارىپ بالالارعا ورىسشا مەكتەپ اشىپ، ساباق وقىتىپ وتىرعان بيلىگىمىزدىڭ تىرلىگىن قويساڭشى! شىندىعىندا بۇل جەردە الەمنىڭ بار قۇرلىعىنان كەلگەندەردى كورەسىڭ، ەشقايسىسى ورىسشانى مۇلدە قاجەتسىنىپ تۇرعان جوق، ءبارى دە اعىلشىنعا تىرىسادى. مۇمكىن، تەحنولوگيا ورىستان كەپ جاتىر دەيتىن شىعار، الايدا، ولاردان تەك تەحنيكالىق اۋدارما عانا كەپ جاتقانىن تۇسىنسەك بولار ەدى.
باسىندا ساداقا بەرۋگە ىڭعايلى بولسىن دەپ، اقشامدى ۇساقتاپ الۋعا تىرىستىم، بىراق بىرەن-ساران بولماسا قاپتاعان قايىرشىلار كورىنبەيدى (ەستۋىمشە بيرما، پالەستينا سياقتى ەلدەردەن قاشقان كوپتەگەن بوسىنداردى ساۋديا تەگىن اسىراپ وتىرعان كورىنەدى). بۇل ەلدە قارا جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەيتىندەر شەت ەلدەردەن (پاكستان، بانگلادەش، ينديا، كەدەي اراب ەلدەرى ت.ب.) كەلگەندەر عوي، وندايلار شايلىق دامەتەتىنى راس، بەرسەڭ الادى، كەيبىرى سۇراپ تا جۇرەدى، 2-10 ريالعا ريزاشىلىق بىلدىرەدى.
بىرەر كۇن وتكەن سوڭ، تۇرىنە قاراپ كىمنىڭ قايدان ەكەنىن اجىراتا باستادىم، كەيبىرىنەن سۇراۋ ارقىلى انىقتادىم. تاكسي، اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەر جەرگىلىكتى جانە باسقا يەمەن سياقتى ەلدەردەن كەلگەن ارابتار (جاۋاپكەرشىلىك، جالاقى كوپ), قۇرما، ازىق-تۇلىك، سۋۆەنير ت.ب. كاكىر-شۇكىر ۇساق ساۋداداعىلار كوبىنە ەگيپەت، سيريالىقتار، ال ۇلكەن، مىسالى التىن ساۋداسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار، ال ەندى قۇرىلىس، تازالىقشى، قوناقۇيلەردەگى كۇتۋشىلەر سياقتى قارا جۇمىستاردى بانگلادەش، پاكستان، ءۇندىستان سياقتى ەلدەردەن كەلگەن ىستىققا ءتوزىمدى ادامدار اتقارادى. ينجەنەرلىك، قۇرىلىستاردى باسقارۋ كوبىنە اراب جانە تۇرىك ماماندارى ءتارىزدى.
ايتپاقشى، كەي ۆيدەو-روليكتەردە قاسيەتتى جەرلەرگە ۇمتىلعان، نەمەسە جالپى باعىتتى بۇزعان ادامداردى يتەرىپ، سۇيرەلەپ جاتادى عوي، وسىنشاما كۇن ءجۇرىپ، ءوز باسىم، قاسىمداعىلار وندايدى كورمەدىك. كەرىسىنشە Sekurityلەر ادەپتى، قاشان كورسەڭ كۇلىمسىرەپ «حادجي، حادجي بىلاي-بىلاي» دەگەن سياقتىنى ايتىپ تۇرادى (باسقالار دا «حادجي» دەپ قاتتى سىيلايدى، كوبىنە اۆتوموبيلدەر دە جول بەرىپ جاتادى).
جالپى العاندا بۇندا جول ءجۇرۋ ەرەجەسى مۇلدە جوقتاي كورىنەدى، قاپتاعان اۆتوموبيلدەر، اۆتوبۋستار، جاياۋ جۇرگىنشىلەر قىم-قۋات ارالاسىپ كەتكەن، بۇنداي حاوستان باسىڭ اينالادى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدان قالاي بولسا، سولاي وتە بەرەدى، ەۆروپا، ازيا، افريكا، امەريكالىق دەگەندەي قانشاما مادەنيەت وكىلدەرى ءبىر جەردە توعىسسا قايتەرسىڭ. كوپشىلىك تىم كوپ جۇرەتىن جەرلەردە سۆەتوفور دەگەن دە جوق. اۆتوموبيل، اۆتوبۋستار موتورلارىن وشىرمەي قانشا تۇرسا دىرىلداتىپ تۇرا بەرەدى (بەنزين باعاسى بىزدەن ارزان، ياعني جارتى دوللار ەكەنىن قالا سىرتىنداعى جول بويىنداعى جانار-جاعار ماي بەكەتتەرىندەگى ەلەكتروندى تاقتايشالاردان بايقاعام), ارينە، بۇلارى ەكولوگيا تۇرعىسىنان قاراساڭ دۇرىس ەمەس! ونىڭ ۇستىنە اۆتوبۋستار ۇنەمى سيگنال بەرىپ جۇرەدى، بولاشاقتا ەكولوگيالىق تازا ەلەكتروكارلارعا اۋىستىراتىن شىعار دەپ ويلادىم...
ەڭ قىزىعى، ەڭ ماڭىزدىسى وسىنداي الەم-جالەم تاپىرىقتىڭ ىشىندە قانشا جۇرسەڭ اۆاريا، نەمەسە ۇرىس-كەرىس جانجالدى كورمەيسىڭ (ەلدە بولساق تالاي بوقتىقتى ەستىپ، تالاي ارالاس جەكپە-جەكتى تاماشالار ەدىك), بۇل نەتكەن فەنومەن، بۇل نەتكەن قۇپيا ءتارتىپ دەگەن ويعا قالاسىڭ. ارينە، قاداعالاۋ بار كوپتەگەن كامەرالار، فورمالى، فورماسىز Security officers جانە كوپتەگەن تارتىپكە شاقىرۋشىلار قىزمەت اتقارادى، دەگەنمەن باستىسى كەلگەن قاجىلاردىڭ، جەرگىلىكتەگىلەردىڭ سابىرلىعى، توزىمدىلىك رۋحى جانە الكوگولدى ىشىمدىكتەردى مۇلدە پايدالانباۋىنان دەر ەدىم. ونىڭ ۇستىنە تولاسسىز ادام ءنوپىرى بىرەن-ساران قارسى جۇرگەندەر بولماسا، نەگىزىنەن ءبىر باعىتتا جۇرەدى، بۇل دا كومەكتەسسە كەرەك. قايتكەندە دە ادامگەرشىلىك، مەيىرىمدىلىك ۇعىمدارى سانالى تۇردە تاكاپپار كوڭىلىڭدى باسىپ تۇرادى.
ءوزىمىزدىڭ قىرعىز، ۇيعىر، وزبەك اعايىندارىمىزدى تانىپ تا قالاسىڭ، ءتىل قاتىپ، نەمەسە قۇرىعاندا باس يزەپ وتەسىڭ. قىرعىزدار سول اق قالپاقتارىن تاستامايدى، سوعان قاراپ، ءبىزدىڭ قازاققا دا ءبىر برەند قالىپتاستىرساق دەيمىن. بىردە اۆتوبۋسىمدى تابا الماي تۇرىپ، قازاقسىڭ با دەگەنىمدە «قىرعىزمىن» دەگەن جاس قىز توقتاماي جۇگىرىپ، كومەكتەستى. ريزا بولىپ جاقىنداعان توپتارىنا «مىنا قىزدى ماعان بەرىڭدەر، ءوزىم الىپ كەتىپ قازاققا كۇيەۋگە بەرەيىن» دەگەنىمە بارلىعى كۇلىسىپ جاتتى.
ايەل دەمەكشى قاپ-قارا ورانعاندارعا قاراعاندا جەڭىلدەۋ، بىركەلكى كيىنگەندەر باسىمداۋ، ولاي بولسا وزىمىزدە سولاي ورانىپ ەرەكشەلەنۋدىڭ اسا قاجەتى جوق بولار.
ارجەردە كوبىنەسە تەگىن قۇرما، سۋ تاراتىپ جۇرگەندەر كەزدەسەدى، ءسىرا، قوعامدىق ساداقا ۇيىمدارى جانە ەرىكتىلەردەن قۇرالسا كەرەك. كادىمگىدەي ۋاقىت ۇنەمدەپ، ريزا بولىپ قالاسىڭ.
تاماقتانۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، ارنايى اسحانا، قوناقۇيلەردەگى جاعداي جاقسى جاسالىنعان (بيىك ستولدار نەمەسە جەرگە وتىرىپ تا جەۋگە بولادى), بارلىق جەردە ءبىر-اق رەت قولدانىلاتىن پلاستيك ىدىستار. تەك كوشەلەردەگى ءوزىم كورگەن (ماكدونالتەرگە كىرمەدىك) تاماق ورىندارىندا سەرۆيس مىقتى دەپ ايتا المايسىڭ، ۇزاعىراق كۇتەسىڭ جانە وتىرىپ جەيتىندەي ورىندار جوق، اسحانا-كافەگە كىرىپ شىرەنىپ وتىرىپ داياشىنى كۇتەتىن بىزدەرگە قيىنداۋ ەكەن، ونىڭ ۇستىنە قول جۋدى قايتەرسىڭ؟!
تاپسىرىسىڭ دايىن بولعاندا راس جاقسى قاپتاماعا سالىنعان تاماعىڭدى تسەلوفان دورباعا سالىپ، قولىڭا بەرە سالادى، ارى قاراي قالاي جەيسىڭ ءوز پروبلەماڭ. بۇنىڭ دا ءبىر سىرى بار سەكىلدى: مىسالى، قاراپايىم تاماقتى الگىدەي الىپ شىعىپ دالادا جەپ وتىرعان كادىمگىدەي قىمبات كوستيۋمدى گالستۋكتى ادامدى دا، ءجاي عانا قۇرىلىسشىنى دا ءوز كوزىممەن كوردىم. سوندا بۇندا كلاستىق ءبولىنۋ جوق بولعانى ما دەگەن ويعا كەتەسىڭ، باي ما، كەدەي مە، بارلىعى ءوزىن تەڭ ساناپ، الەۋمەتتىك قاراما-قايشىلىق جويىلعانداي اسەر الاسىڭ. وسى رۋحاني، ءدىني پسيحولوگيانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ادەيى جاسالدى ما ەكەن، الدە. ارينە، بايلار قىمبات رەيسپەن ۇشادى، مىقتى قوناقۇيگە جاتادى، دەگەنمەن جاڭاعىداي ساتتەردە مۇلدە داندايسىپ كەتە المايدى.
كوپشىلىك ورىنداردىڭ بارىندە ناماز وقۋعا جاعداي جاقسى جاسالىنعان، مىسالى ءبىز قونعان قوناق ۇيلەردە ءبىر ەتاجدى تۇگەلدەي دەرلىك قامتىعان اتشاپتىرمداي ەر، ايەلگە بولەك ەكى ناماز وقيتىن زالدار بولدى.
قاجىلىقتا تاعى ءبىر بايقاعانىم، كەيبىرەۋلەر قولدارىن باسقاشا ۇستاپ، راكاتتى دا ءسال باسقاشا جاسادى، بىزدەر قولدى كەۋدەدە ۇستاساق، كەيبىرەۋلەر تومەندەۋ ۇستادى. ءارتۇرلى مازحابتاعىلار جانە ءارتۇرلى مادەنيەتتەگىلەر بولار، وقىتقان وقىتۋشىلارىنا بايلانىستى دۇنيە عوي، باستىسى نيەت ءتۇزۋ بولسىن.
كەپتەر مەن مىسىق دەگەندەرىڭدە ناعىز جاندارىنىڭ راحاتى، اياق-استىندا ورالىپ جۇگەنىمەن ەشكىم تيىسپەيدى. كەرىسىنشە، قولدان تاماقتاندىرىپ جاتادى. ءبىر جۇپىنىلاۋ ادامدار، بالالار قاجىلارعا كەپتەرگە بەرەتىن جەم ساتىپ جۇرەدى.
ۇرلىق، قالتا قاققىشتار مىنانداي «زور مۇمكىندىككە» قاراماستان جوق دەپ كەسىپ ايتۋعا بولادى. وعان ارينە، ادامداردىڭ ىشكى تۇيسىك ءمورالىنىڭ جوعارىلىعى جانە وكىمەتتىڭ اتىن ەستىسەڭ شوشيتىن قاتال شاريعات زاڭدارى جول بەرمەيدى.
وزىمىزدەگى كەيبىرەۋلەر مۇسىلماندىققا كۇلە قارايتىنداي جاعدايعا جەتىپ، ءبىلسىن-بىلمەسىن، كەلسىن-كەلمەسىن «تەنگريانشىلمىز، پالەنباي ءباپتيسپىز، اتەيسپىز ت.ب. ساپالاقيتپىز» دەپ كەرى سويلەۋدى موداعا اينالدىردى ەمەس پە، وندايلارعا ايتارىم، اتا-بابا سالتىنان تايماڭدار، يسلامداعى كەي ۇعىمداردى دوگمات رەتىندە قاراماي، تۋرا ماعىنادا قابىلداماي، ادامداردى ادام، ال تۇسىنىكسىز پەرسوناجداردى وبرازدى تۇردە قابىلداعاندارىڭ دۇرىس دەگىم كەلەدى. ارنارسەگە سوقىر سەنىم جانە ميستيتسيزممەن ەمەس، عىلىمي، ويلاۋ تۇرعىسىنان تالداۋ جاساپ، قورىتىندى شىعارۋعا ەشكىم دە، يسلام ءدىنى دە ەشقانداي قارسىلىق بىلدىرمەيدى.
ءوزىمىزدى كەمسىتىپ بۇلاردى يدەاليزاتسيا جاساۋدان اۋلاقپىن، اتام قازاقتان مۇراعا قالعان تاماشا سالت-ءداستۇرىمىز جەتكىلىكتى، تەك دۇرىس ساقتاي الساق، قولدانا بىلسەك، ال ەلىمىزدە ۆاححابيزم-ءسالافيزم دەپ اتاپ شوشىتاتىنداي بۇلاردى دەمونيزاتسيا جاساۋ سەبەبىن دە كورمەدىم، ويتكەنى ۇيرەنەرىمىز كوپ. اسىرەسە، ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىم، ادالدىق نيەتى جانە ەلدە ءتۋريزمدى دامىتامىز دەسەك ول سالاداعى باستى ەرەكشەلىكتەر (اسىرەسە ەشكىمدى الداپ كەتپەۋ جاعى), سەرۆيس، بيۋروكراتيانى جويۋ ماسەلەرى...
ەندەشە، كورگەنىمىزدى باياندايىق...
ش. ءۋاليحان
كەيبىر ەكونوميكالىق سيپاتتار
باياعىدا ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ، 1983 جىلدارى بۇكىلوداقتىق قوعامدىق عىلىمدار جونىندەگى كونكۋرسقا قاتىسقانىم بار ەدى، سونداعى موسكۆالىق «يابلونيا، ۆيشنيا» ءتارىزدى تەكتەگى پروفەسسورلاردان وسى ساۋديا تۋرالى كوپتەگەن دارىستەر تىڭداۋشى ەدىك. سىرتقى اكتيۆتەرى 165 ملرد دوللار (ول كەزدە بۇل استرونوميالىق سوما) دەگەندى ەستىپ شالقامىزدان تۇسە جازداعانبىز. شەتەلدىك جۇمىسشىلار كاسىپوداق، پارتيا قۇرماقشى (سول كگب سىبىرلاۋىمەن ەكەنىن كەيىن ۇقتىق) بولعاندارىندا ۇكىمەت ءوز ەسەبىنەن ۇشاقتار جالداپ، ەندى قايتىپ كەلمەيتىندەي شارتپەن ەلدەرىنە اپارىپ تاستاتىپ، سودان باستاپ ونداي پيعىلداردىڭ جوعالعانى جانە تەحنولوگيا يگەرگەنگە قاراعاندا امەريكادان بۇگىن شىققان دايىن دۇنيەنى ەرتەڭىنە ساتىپ الىپ قولدانعان بۇلارعا ءتيىمدى ەكەنىن دە سول كەزدە ەستىدىك. ساۋدياعا قىزىعۋشىلىقتىڭ سەبەبى سول زۇلىم، قىزىل يمپەريا سسسر-ءدى قۇلاتۋعا باستى رولدەردىڭ ءبىرىن اتقارعانى ەكەنىن كەيىنىرەك تۇسىندىك (انا وقىتۋشىلار سول كەزدە سەزسە كەرەك). قازىرگى كۇندە مۇنايدىڭ ارقاسىندا الەمدىك ەكونوميكادا ءوز ورنى بار، مىقتى دامىپ كەلە جاتقان تاياۋ شىعىستاعى ۇلكەن پاتشالىق.
ءوزىم كورگەندەرىمدى عانا، ياعني، جيددا-مەككە-ءمادينا وڭىرلەرى تۋرالى ايتسام جەتكىلىكتى شىعار. جول قاتىناستارى مەن لوگيستيكاسىنا كەلسەك، قالاارالىق جولدار وتە جاقسى، ساپالى، نەگىزىنەن ءبىر باعىتقا ءتورت، كەيدە بەس-التى جولاقتى ماگيسترالدار. شاپشاڭدىقتىڭ شەكتەۋى 140 كم/ساع دەگەن بەلگىلەردى جانە شاح ساۋدتىڭ سۋرەتتەرىن ء(بىرتالاي جەرلەردە پورترەتتەرى ءىلىنىپ تۇرادى) كوردىم.
بۇل جەرلەردىڭ كوپشىلىگى ءشول ايماعى، قوڭىرقاي ءتۇستى، سەكسەۋىل، جىڭعىل، جۋسان سياقتى ءشول وسىمدىكتەرى، كەۋىپ قالعان وزەن ارنالارىندا الاسالاۋ تەرەك، اكاتسيالار بايقالادى. جيددانىڭ جانە ءمادينانىڭ وازيستەرىندە بىزگە تاڭسىق كيپاريس، پالما، قۇرما اعاشتارى، ءزايتۇن بايقالادى. قالادا اعاشتاردى توپىراق قاباتى تاياز بولعاندىقتان شىعار، تەمىر قۇرساۋلارمەن سۇيەمەلدەپ قويعان (شولدە ءبىر تالدى ءوسىرۋ قانشا كۇش ەكەنىن باعامداڭىز). راۋشان تەكتەس ادەمى گۇلدەر جاقسى كۇتىمدە، زاماناۋي تامشىلاتۋ ادىسىمەن سۋعارىلادى (ارينە، بىزگە قاڭتار ايىندا گۇلدەردى تاماشالاۋ كەرەمەت).
جيددا قالاسىنىڭ ماديناعا قاراعاندا اۋا-رايى ازيا مەن افريكانى ءبولىپ تۇرعان تابيعي شەكارا - قىزىل تەڭىز جاعاسىندا بولعاندىقتان جەڭىل ەكەنىن ايتىپ وتكەم، وسىعان وراي ءبىر نارسەگە نازار اۋداردىم. ەرتەڭگىسىن ولاي بولماعان ەدى ءتۇس قايتا ماديناعا قايتقانىمىزدا قارسى جاققا قاراي اعىلعان اۆتوكولىكتەر لەگى تولاستامادى، ونىڭ سەبەبىن تۇسىنگەندەيمىن، مەككەنىڭ قاپىرىق اۋاسىنان قاشقان جۇرت تەڭىز جاعاسىنا الماتىدان قاپشاعايعا اعىلعانداي دەسەم. بۇنداعى ماشينالار كوبىنە جاپوندىكى، اراسىندا امەريكالىق جانە كورەيالىق مودەلدەر دە كەزدەسەدى ء(شول جاعدايىنا ءتوزىمدى، جاقسى بەيىمدەلگەن ساپالى). تاكسيلەر تۇگەل دەرلىك «تايوتا مەن كيا»، اسا ۇلكەن ەمەس، ەكونوم كلاستى، ال ۇلكەن دجيپ، پيكاپتار جول جاعاسىنان كورىنىپ تۇرعان فەرمالاردا، قۇرىلىس ماڭدارىندا كوپتەپ جۇرەدى.
جايىلىپ جۇرگەن ءبىر وركەشتى سيديعان نارلاردى، قويلاردى جانە سولاردىڭ ماڭىندا ىزعىتىپ شاڭداتىپ جۇرگەن دجيپ-پيكاپتاردى كورەسىڭ. قىسقاسى، و. بەندەرشە ايتساق، اۆتوكولىك – قاجەتتىلىك، ءمىنۋ ءۇشىن، مۇلدە ماقتاناتىن ءسان ەمەس!
فەرمالارعا كەلسەك، مۇندا جەر تەك جەرگىلىكتىلەرگە عانا بەرىلەتىنىن بىلەمىز، ال وندىرگەن ونىمدەرىنە سۇرانىس جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن (ادام مۇلدە ۇزىلمەيتىن جەردە ەت، ءسۇت، قۇرما، كوكونىس، جەمىس-جيدەك ت.ب. كۇندەلىكتى قاجەت). ناعىز شولدە فەرمالاردان جەراستى ارتەزيان سۋلارىن شىعارىپ، ونى پايدالانىپ وتىرعاندارى ەرلىككە تولى دۇنيەدەي. ال وازيستەردە جەر ءۇستى سۋلارىن دا پايدالاناتىن سياقتى. بۇل جاعداي مەككەنىڭ تاۋلى-قىراتتى جەرلەرىنەن ءوتىپ ءمادينا جاقتاعى جازىققا وتكەن سايىن ءجيى بايقالادى، لاندشافت شولدەن القاپتارعا، وازيستەرگە اۋىسادى، ازداپ بولسىن اعىن سۋلار، بۇلاقتار كورىنەدى.
ەكى قالا اراسىندا قاتتى تاستى، ياعني، ۆۋلكاندىق اتقىلاۋلاردان پايدا بولعانى كورىنىپ تۇرعان بازالت جانە گرانيت تاستاردى قولمەن اكەپ شاشىپ تاستاعانداي، كوسموس الەمىمەن كەلە جاتقانداي اسەر ەتەتىن ءبىر عاجايىپ القاپ بار. سۋ اعىسىنان قالعان اڭعارلاردا كادىمگىدەي وسىمدىكتەر وسەدى، ۆۋلكاندىق توپىراقتىڭ قۇنارلى بولاتىنىن ءبارىمىز دە مەكتەپتەن بىلەمىز.
مەديناعا جاقىنداعان سايىن لاندشافتتىڭ وزگەرۋى تابيعي ۆۋلكاندىق قالدىقتاردان قۇرالعان تاۋ جىنىستارى، ازداپ بولسا دا شىعىپ جاتقان سۋ كوزدەرى، جەراستى سۋلارىن پايدالانۋعا بايلانىستى جانە ادامداردىڭ ەڭبەگىمەن تۇزىلگەن سۋعارۋ جۇيەسىنىڭ بەلگىلەرى.
قالارالىق جول بويلارىندا ءتۇرلى زاۆود-فابريكالار، ءوندىرىس ورىندارى، بايلانىس جۇيەسىنىڭ وبەكتىلەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. جوعارعى ءۆولتتى ەلەكتر باعانالارى جولدارمەن جارىسا قاتارلاسا سوزىلادى.
جولدار بويىندا تۇگەلدەي قۇرىلىستار ءجۇرىپ جاتىر، ولاردىڭ كوپتىگى سونشالىق، تىپتەن ءبىر قالا قاي جەردەن بىتكەنىن اڭعارماي قالاتىنداي اسەر ەتەدى. ءۇش قالادا دا ءزالىم-ءزاۋلىم ۇيلەر، باسقا دا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق وبەكتىلەرى، جولدار توقتاماي سالىنىپ، ءاربىر جەردەن وتە بيىك كرانداردىڭ مويىندارى قىلقيادى. مەككەنىڭ تالاي تاۋلارىن تەسىپ، كەرەمەت تۋننەلدەر جاسالىنعان، كەيبىر تاۋلار كەسىلىپ، نەمەسە تەگىستەلىنىپ جاتىر. قالانىڭ باس جوسپارى جاسالعاندا اۋا اينالىسى، تازالىعى ت.ب. ەكولوگيالىق تالاپتار ەسكەرىلگەن شىعار.
ءۇش قالانىڭ دا ارحيتەكتۋراسى قاتاڭ، ءشول تابيعاتىنا شىدامدى فۋنكتسيونالدى ءستيلدى بىلدىرەدى، الدەبىر قۇرى جىلتىراقتارعا، جارقىراعان اينا اينەكتەرگە قۇمارلىق جوق. بۇل تۇسىنىكتى دە، ويتكەنى، قاعبانىڭ ءوزى دە قاراپايىم ءتورتبۇرىشتى قۇرىلىس نىسانى عوي (قازىرگى جابىلعان قىمبات جامىلعى كەيىنگى دۇنيە), سونى ۇستاناتىن بولار. ال مەشىتتەرگە كەلسەك مۇندا بايلىقتىڭ دا، ساندىلىكتىڭ دە ءتۇرلى ۇلگىلەرىن كورەسىڭ ء(زاۋلىم التىن جالاتىلعان كۇمبەزدەر، اقشىلتىم بيىك كولوننالار...). قولدانىلاتىن ماتەريالدار قىمبات ءمارمار، بازالت، فارفورلى ۇزاق مەرزىمگە شىدامدى ەكەنى بايقالىپ تۇر.
بۇنداعى ۇيلەردە بىزدىكىندەي شاتىر جوق، كەرىسىنشە ەڭ ۇستىڭگى قابات قابىرعالى، اشىق تەرراسسا. سۋ، گاز جابدىقتارى، دەمالىس ورىندارى، قوسىمشا تازالىق ورىندارى ورنالاسقان. ۇيلەرگە الىستان قاراساڭ، تومەنگى جاعى جوعارى جاقتان جىڭىشكەلەۋ كەلەدى. ءبىز جاتقان قوناقۇيدە بالكون بولمادى.
سونشاما ادامدى، تابيعات رەسۋرستارى شەكتەۋلى ەلدىڭ ازىق-تۇلىك، ت.ب. كۇندەلىكتى زاتتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋى مۇمكىن ەمەس، بۇل جونىندە ساۋديا بۇرىننان ارىپتەس كەلە جاتقان كورشى مۇسىلمان ەلدەرىنە سۇيەنەدى. مىسالى، ملرد-تاعان پلاستيك ىدىستاردىڭ پاكستان، بانگلادەش، ءۇندى ت.ب. ەلدەردەن كەلەتىنىن بايقادىم. قوي ەتى قىمبات دەسەدى، ال قۇرباندىق قويلار جەتىسپەي سوناۋ اۆستراليادان تاسىمالداناتىنىن بىلەتىنمىن جانە وزىمشە ءبىزدىڭ ەل، وزبەك، قىرعىزبەن قوسىلىپ بولسا دا ءتىرى قوي اپارۋدى قولعا السا عوي شىركىن دەپ ارماندادىم. يمپورت ماسەلەسىندە مۇندا مۇسىلمان ەلدەرىنە باسىمدىلىق بەرىلەدى. قاي جاعىنان بولسىن، تۇركيە بەلسەندى ارالاسادى.
كەيبىر سكەپتيكتەر ءبىر قۇدىقتىڭ سۋى سونشا ادامنىڭ پايدالانۋىنا جەتە مە دەپ كۇمان كەلتىرىپ، وتىرىك قوي دەسىپ جاتادى. باسقانى قويعاندا ءار قاجىعا، 5 ليتردەن سۋ سىيلاپ جاتقان بۇل شولدەگى مەملەكەتتىكى شىنىمەن كەرەمەت ينجەنەرلىك شەشىم، تەڭدەسى جوق ەرلىككە باعالانار دۇنيە دەر ەدىم. ارينە، ءبىر قۇدىقتىڭ سۋى وندايعا جەتپەيتىنى ءسوزسىز، مەنىڭشە ادام ويى، عالامات ەڭبەگى، عاجاپ عىلىمي تەحنولوگيا بۇل ماسەلەنى بىلاي شەشكەن: وزدەرىندەگى جەر استى ءزامزام باسسەيىنى تەك اۋىز سۋعا پايدالانىلادى. قولدانىلعان سۋدى قايتا وڭدەپ، گەرمانياداعى سياقتى قايتادان باسقالاي تەحنيكالىق سۋ رەتىندە قولدانىسقا بەرىلەدى. مۇنداعى تاعى ءبىر سۋ كوزى يزرايلدەگىدەي تەڭىز سۋىن تۇششىتۋ مىقتى جولعا قويىلعان دەپ ويلايمىن. ءزامزام سۋى مەن قوناقۇيدەگى سۋدىڭ ءدامىنىڭ ايىرماشىلىعىن سەزىنىپ، وسىنداي ويعا كەلدىم.
بۇنداعى تاعى ءبىر تاڭقالارلىق ماسەلە - سونشاما ءارتۇرلى گيگيەنالىق دەڭگەيدەگى ادامداردىڭ بولۋىنا قاراماستان، ەپيدەمياعا، تىپتەن پاندەمياعا جول بەرمەي وتىرعانى! كەيبىرەۋلەردىڭ سانيتارلىق نورمالاردى ساقتاۋ جاعى كەمشىلدەۋ، ەكولوگيالىق تازالىق ماسەلەسى وتە كۇردەلى. تازالىقشىلار زىرىلداپ تازالاپ جۇرگەنىمەن، اندا-مۇندا قوقىستاردى تاستاپ كەتەتىندەر دە جەتكىلىكتى. كورىنگەن جەرگە جايعاسا كەتىپ ناماز وقىپ، ءجاي دەمالىپ وتىرعاندار قانشاما دەسەڭشى. ارينە، توزىمدىلىك، رۋحاني سەنىم، قاجىلىق جاۋاپكەرشىلىك الدىڭعى ورىندا، الايدا، ينفەكتسيا ءدىني اسكەتيزمگە قارامايدى ەمەس پە، ءتىپتى كەيدە قول جۋاتىن مۇمكىندىك تە بولماي قالاتىنى راس! سوعان قاراعاندا بۇنداعى بيلىك كەشەندى تۇردەگى، عىلىمي نەگىزدەگى وندايدىڭ الدىن-الۋ جانە دەزينفەكتسيا شارالارىن وتە جوعارى دارەجەدە ۇستانادى.
ساۋد ارابياسى كەي ەلدەرمەن سوعىس جاعدايىندا ەكەنىنە قاراماستان، جول بويىندا بىردە-ءبىر اسكەري پوليگوندى، نەمەسە اسكەري-قورعانىس تەحنيكاسىن بايقامادىم. كەرىسىنشە، بۇل ولكەدە ازاماتتىق تىرشىلىك پەن ينفراقۇرىلىمنىڭ تىنىسى الدىڭعى قاتاردا تۇرعانداي اسەر قالدىردى. مۇنىڭ ءوزى بۇل ەلدىڭ قاسيەتتى مەكەندەرگە كەلگەن جۇرتقا ەڭ اۋەلى تىنىشتىق پەن سەنىم سەزىمىن، بەيبىتشىلىكتى ۇسىنۋدى ماقسات ەتىپ، كيەلى مەكەندەردە ارقاشاندا قورقىنىش جوق ەكەنىن كورسەتەتى، ناسيحاتتايتىنداي...
مەن ادەيى ىستەگەن جوقپىن...
كينوفيلمنەن
قىزىقتارىم
مەن ءوزى ساياحاتتا جۇرگەنىمدە ءتۇرلى قىزىقتارعا، الدەبىر ەرەكشەلەۋ وقيعالارعا ۇشىراپ جۇرەتىنىم بار، مۇندا دا قۇر قالمادىم، كەيبىرىن بايانداپ بەرەيىن (كوڭىلدەرىڭىز كوتەرىلسىن).
- ايشا مەشىتىنە كىرگەندە سورەدە تىزىلگەن قۇران كىتاپتاردى قاراپ وتىرعام، قاسىما بىرەۋ كەلدى، مەشىت قىزمەتكەرى ەكەن دەپ، «الۋعا بولا ما...» دەپ ىمداپ ەدىم، ءيا دەگەندەي باس يزەدى. ءبىر كىتاپتى الا سالدىم، قاراعان ەشكىم جوق. قوناقۇيگە كەلگەن سوڭ، قاسىمداعىلار، «ەستۋىمىزشە بۇندايدى الۋعا بولمايدى، جازالايدى» دەگەندى ەستىپ، قالاي قۇتىلۋدى ويلادىق. قوناقۇيدىڭ مەشىتىنە اپارىپ تاستايمىز با، الدە وسىندا قالدىرىپ كەتەمىز بە دەسىپ ءبىرتالاي ساسقالاقتادىق. اقىرى ۇستازعا كورسەتىپ ەدىم، «بايقاۋىمشا ءمورى جوق ەكەن، الىپ كورىڭىز وزىڭىزبەن بىرگە» دەدى. اقىرى، قۇداي وڭداپ، اەروپورتتان ءوتىپ كەتتىم، بۇيىرعان بولار، باۋىرىما سىيلادىم. نەگىزى بايقاعان دۇرىس...
- بىردە اۆتوبۋس توسىپ تۇرعاندا رەسەپشندەگى جاس جىگىتتەردەن تەلەفوننان سۋرەتىن كورسەتىپ، ىمداپ شەگىرتكەنى جەيسىڭدەر مە دەپ سۇرادىم. بىرەۋى جوق، بىرەۋى جەيمىن، بىرەۋى مەككە مەن مەدينادا جەمەيدى، استاناداعىلار جەيدى دەستى، تۇسىنىكسىزدەۋ بولدى. ۇمىتپاسام شاكارىمدە وناگر ادال دەگەن سياقتى ەدى، سونى انىقتاماق بولىپ ەسەكتى كورسەتىپ ەدىم ءبارى «ءلا» دەپ قاشتى...
- جايما بازاردىڭ اراسىندا بولماشى زاتتاردى ساتىپ تۇرعانداي التىن بۇيىمداردى جايىپ، جارقىراتىپ اشىق-شاشىق دۇكەندە تۇرعاندارعا تاڭىرقاي قاراعانىمدا ساتۋشى جىگىت «حادجي، حادجي... ۆايف...»...ساۋساعىنا جۇزىك تاققاندى كورسەتتى. ايەلىڭە التىن جۇزىك ال دەپ تۇرعانىن ءتۇسىنىپ، مەن دە جۇزىك تاققان بەلگىنى كورسەتىپ «ۆايف... گۋد گولد فەليچيتا...سورري ماني-ماني نوۋ...»، وزىمشە «ايەلىم جاقسى التىن السا باقىتتى بولار ەدى، اتتەڭ اقشانىڭ جوعىن-اي» دەگەنىم عوي. ءتۇسىندى، جاقسى جىگىت ەكەن، كۇلىپ، قۇشاقتاسىپ سەلفي جاسادىق. الماسام دا التىن زاتتاردى كورسەتىپ جاتىر، ءبىراز اڭگىمەلەستىك، وسى جەرگىلىكتى تۇرعىن ەكەن، «ساۋديالىقتى العاش كوردىم، اينالانىڭ ءبارى باسقا جاقتان كەلگەندەر، مىقتى، كەرىم جىگىت ەكەنسىڭ» دەپ ماقتاپ قويدىم. بۇندا كەسەكتەي ءار پروبالى التىن ساتىپ الۋعا بولاتىنىن ءبىلۋشى ەدىم، ونىسىن دا كوردىم...
- ەسكالاتورعا مىنە بەرگەندە اراب قىزبەن قاقتىعىسىپ ول بايقۇس قۇلاپ قالعانى، بىرەۋدىڭ «مەنشىگى» بولسا تيىسۋگە بولمايتىنىن ۇمىتىپ كەتىپ، ۇستاپ سۇيەمەلدەپ، ج. نەرۆال اكەيدى ەسكە الىپ «و، حابيبي، پاردون مادام» دەدىم. ءتۇسىندى، كۇلدى! م. ماتەشە «بەللا چاو،.. چاو بامبينو» دەپ قوشتاستىم (ۇققان بولۋى كەرەك، قاتتى جىميدى)...
- مەشىتتەن شىققاندا قاتتى باسىم اينالىپ، قان قىسىمىنا ءبىر پالە كەلگەنىن سەزدىم دە، فورمالىلاردان «امبۋلانسە، فارماتسي» دەپ سۇراي باستادىم، اقىرى «حوسپيتال» دەگەنىمدە تۇسىنە قالىپ كورسەتتى. كىرسەم ەكى قىز مەدبيكە بولۋى كەرەك ولشەپ وتە جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. ءتىلىمنىڭ استىنا سالاتىن ءدارى بەر دەسەم «دوحتۋر» دەپ ءبىر ەسىككە سىلتەدى. جاستاۋ جىگىت «ۆيزا، پاشپورت» دەيدى، جىعىلايىن دەپ تۇرسام وعان كونەتىن مەن بە (نەگىزى شىعاردا ۇستازىمىز كەرەكتى ءوز دارىلەرىمىزدى الىپ الۋدى ەسكەرتكەن، ونىڭ ۇستىنە ءوزىمىزدىڭ دارىلەر بولماسا باسقانىكى جاقسى اسەر ەتپەيتىنىن بۇرىننان بىلەم عوي، بىراق قوناقۇيدە قالعان ەدى), الگىگە شۇقىعانداي كورسەتىپ «ەنتا گيپپوكرات حاسام، ۆيزا پاشپورت Hotel» (سەن گيپپوكراتقا انت بەرگەنسىڭ، ولارىم قوناقۇيدە قالدى دەگەنىم دە) دەپ ەدىم، جاقسى جىگىت ەكەن، جىميىپ ەم-دومىن جاساپ بەردى.
- سودان ءتاۋىر بولىڭقىراپ شىعىپ كەلە جاتسام قوناقۇي قاسىندا تاعى ءبىر قوناقۇيدىڭ قۇرىلىسى كۇنى-ءتۇنى توقتاماي ءجۇرىپ الاساپىران بولىپ جاتقان ەدى، سودان با، كارتادا 100 مەتردەي اۋىتقۋ بولىپ، تابا السامشى، ەكى رەت اينالىپ ءبىر جەرگە كەلگەنىمدە جىندانىپ كەتە جازدادىم! قاراسام باسقا فورماداعىلارداي ەمەس ناعىز جاندارم تۇر ەكەن، جەڭىنەن ۇستاپ، قولىممەن سىلتەپ، ىمداپ «حوسپيتالدى» كورسەتتىم، تەلەفونىما قاراتىپ «لوكاتسيا پروبلەم»، باسىمنىڭ اينالعانىن كورسەتىپ «گيتلەر كاپۋت» دەدىم. وتە جاقسى جىگىت ەكەن، كۇلىمدەپ الدى دا، جاقىن جەردە تۇرعان ادامداردى قىدىرتاتىن ەلەكترواربانى شاقىرىپ، مەنىڭ تەلەفونىمدى بەرىپ اپارىپ تاستا دەگەنىن ۇقتىم. الگى بايقۇس جانى قالماي دەمدە زىر ەتكىزىپ الىپ كەلىپ، قولىمنان جەتەلەپ ۆەستيبيۋلدە وتىرعان قانات ۇستازدىڭ قولىنا تابىستادى. ون ريال بەرىپ ەم الماي-اق قويعانى، تەشەككۋر دەستىك...
- قاقاعان قاڭتاردان كەلگەن بىزگە سۋعا ءتۇسۋ، ايتپاسادا كەرەمەت قۇمارلىق بولىپ تۇرعانى تۇسىنىكتى بولار، دەگەنمەن، ءبىر پلياجداعىلار كىرگىزبەي جاتتى، نەگە ەكەنىن شەشىنىپ كەلىڭدەر دەپتى. قازاققا ءبىر نارسە كەدەرگى بولۋشى ما ەدى، قورشاۋدىڭ سىرتىندا تۇرىپ-اق، ۇلدار ءبىر-ءبىرىن ورامالمەن قالقالاپ شەشىنىپ ۇلگەردى. مەن ۇيالىڭقىراپ جاعالاۋداعى ۇيشىككە بارىپ، قىزمەتشىگە ون ريال بەرىپ ەدىم، اينالمالى ەسىكتەن كىرگىزىپ جىبەردى. قارايمىن دۋش، وتىراتىن ساكى، دارەتحانالار تۇر ەكەن، وزىممەن بىرگە العان پلاۆكيىمدى كيىپ، ورامالمەن بەلىمدى وراپ باسقا ەسىگىنەن شىعىپ ەدىم، ورانعان ەكى قىز، ءسىرا اقشا جيناۋشىلار ما، كورىپ كۇلىپ جىبەرىپ تومەن قارادى. سۋعا سۇڭگىگەنىم سول ەدى الگى اقشا العان قارا جىگىت جەتىپ كەلىپ ماعان «شىق، كەت» دەگەندەي ىمدادى. سويتسەم... كيگەنىڭ تىزەدەن تومەن بولۋى كەرەك ەكەن، قايدان بىلەيىن دەگەنمەن بايقاۋ كەرەك ەكەن...
- جۇما نامازعا ەرتە كەلگەنىمىزدى قايتەيىن، ورىن مۇلدە جوق، ەكىنشى قاباتتا ارالاپ كەلە جاتقام، Sekuriyلەر قولدارىن سىلتەپ توقتاما دەسەدى. انادايدان كورىپ كەلەم، جاستارى 80-90-داعى نامازعا ەڭكەيە المايتىندىقتان بولار جينالمالى ورىندىقتارى بار، ءبىرتالاي، ءسىرا جەرگىلىكتى اقساقالدار بولۋ كەرەك، تارتىلعان قىزىل جىپتەن ءوتىپ، پلاستيك قورشاۋدىڭ جانىنا جايعاستى. جاقىنداعانىمدا ءجىپ كەنەتتەن الىنىپ، گۇر ەتكەن ادام شوعىرى مەنى دوپ سياقتى قاقپاقىلداپ تۋرا الدىڭعى قاتارعا، الگى شالداردىڭ قاسىنا الىپ بارعانى! سولىما قاتارلاسىپ ءبىرى قارا، ءبىرى اق بويلارى ەكى مەترگە جۋىق امەريكاندىق ءنان جىگىتتەر جايعاستى. وڭىما كەلگەندەردىڭ ءبىر ماعان قاراپ «Japanسىڭ با» دەپ سۇراعانى، الدىندا سۇراسقاندار قىسىقتاۋ كوزىمە قاراپ «چينا، مالايزي، يندونەزي، ۋزبەك» دەپ ىعىر قىلعانى بار، «ءيا» دەگەنىمدى قايتەيىن، جاپونشا بىردەمە دەپ ەدى، ارينە تۇسىنبەي، شىنىمدى ايتىپ قازاقپىن دەدىم، اكەلى-بالالىلار ەكەن، بالاسى اعىلشىنشاعا سۋداي، ۋاقىت جەتەدى، تەلەفون اۋدارماشى ارقىلى جازىسىپ ءبىراز سويلەستىك. ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى، ول جاقتان مۇسىلمان مەملەكەتى بولماعاندىقتان بۇندا كەلۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات سۇراپ، جەرگىلىكتى مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنان جولداما-ۇسىنىس الادى ەكەن (ارقايسىنىڭ الدىندا الاقانعا سياتىنداي ءپورتاتيۆتى جەلدەتكىش، نە دەگەن اككۋملياتور دەسەڭشى، ءۇش ساعاتتان اسا وتىرعاندا ءبىر توقتامادى. قوشتاساردا بىرەۋىن ۇسىنىپ ەدى، ىڭعايسىزدانىپ المادىم. بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، سونداي تەحنولوگيالى دامىعان، بىزگە فانتاستيكاداي كورىنەتىن ەلدە دە مۇسىلماندار كوپ ەكەنى، كەيبىر شالا ءبۇلىنىپ باسقا اعىمدارعا تۇسكەن قازاق بالاسىنا وي سالسىن دەگەنىم...).
سونىمەن جۇما نامازدى ءال-حارامدا، قاعباعا قاراپ تۇرىپ وقىپ، دۇعا-تىلەكتەرىمدى جاساۋ ءدال تۋعان كۇنىمە كەلگەنىن الدىندا ايتقانمىن. ءبىر ءوزىمىزدىڭ جاس بالالار «اعا ءسىز قانداي باقىتتىسىز، قارايمىز اسا ءبىر كۇندە بەس ۋاقىت ناماز وقىپ تا جاتقان جوقسىز...» دەگەندەرى، «ە بالالار، ماعان قۇدايدىڭ بۇيىرتقانى دا، جۇما كۇندى ءدال ەسەپتەپ كەلدى دەيسىڭ بە، مىسالى، قايتسەم دە سولاي ەتەم دەپ تۋرا سوعان ابدەن دايىندالىپ كەلسەڭ، كىم ءبىلسىن وندا كىرە دە الماي قالۋىڭ ابدەن مۇمكىن عوي...» دەدىم. قابىل بولسىن!
VISION-2030
قازاق جاستارىنا ۇندەۋ
قورىتىندى ويلارىمدى ءوزىمىزدىڭ جاستارعا ارناعان سوزىممەن اياقتاسام. ونداعى ءار جەرلەردە ءىلىنىپ تۇرعان جارنامالارداعى VISION-2030 باعدارلاماسى اياسىندا (باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى ەلگە كەلەتىن قاجىلاردىڭ سانىن جىلىنا 30 ملن-عا دەيىن جەتكىزۋ) ىستەلىنىپ جاتقان الىپ قۇرىلىستاردى، عاجاپ جوبالاردى، ستراتەگيالىق ماڭىزدى وبەكتىلەردىڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن كوزىممەن شەت جاعاسىن بولسا دا كورىپ كەلدىم جانە مىنانداي قارقىنمەن ونىڭ ىسكە اساتىندىعىنا دا ەشبىر ءشۇبا جوق (بىزدە دە ءبىر باعدارلاما بولىپ ەدى...قازىر ۇمىتىلعانداي ما...).
«مەن سەنەمىن جاستارعا» دەگەن ۇلى ماعجاننىڭ كۇيىنگەندە، «ءتاڭىرى» اتتى ولەڭىندە: «سونشاما كەڭ راحمەتتەن قۇر تاستايتىن، بالاسى التى الاشتىڭ – ءبىز نە قىلدىق؟» دەپ ايتقانىن دا ءار قازاق بالاسى ءبىلۋى، ءتۇسىنۋى كەرەك. بۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن، وندا ءار جەردە بولسىن ءدىني، شاعىن بيسنەسپەن جۇرگەن وزبەك، ۇيعىر بالالارى كەزدەسىپ قالسا، قازاقتار مۇلدە از، ول جونىنەن دە ەشكىمنەن قالىسپاۋلارى قاجەت. ال ەندى جاڭاعى ايتقان كەرەمەت تەحنيكالىق ىستەردى اتقارۋدا تۇرىك ماماندارىنىڭ ۇلەسى وتە زور ەكەنى ءبىلىنىپ تۇرادى. ارينە، سونشاما ءىستىڭ تەحنيكالىق شەشىمدەرىن تابۋدا الەمدىك، باتىستىق تەحنولوگيالاردى يگەرىپ، قولدانۋ وتە ماڭىزدى قاجەتتىلىك، ولاي بولسا، قازاق بالالارى نەگە سوندا بارىپ وزدەرىن كورسەتپەسكە؟!
قازاق بالالارى تابيعاتىنان ەلگەزەك، سىپايى، ىستىق-سۋىققا، باسقا نارسەلەرگە ءتوزىمدى، تەحنيكالىق ويلاۋعا قابىلەتتى كەلەدى، ولاي بولسا نەگە وزدەرىنە مىقتى كارەرالىق ءوسۋ جاساماسقا! وندا ۇيرەنگەندەرىن ەلگە الىپ كەلمەسكە! ءبىزدىڭ جاستار الەمدىك اۋقىمداعى وركەنيەتتىك جوبالارعا قورىقپاي قاتىسىپ، وزدەرىن كورسەتە بىلەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
ءتىل جونىنەن ەش قيىندىق جوق، اعىلشىن ءتىلى كەڭىنەن قولانىلادى، ارينە مەن سياقتى كەيبىر ەستە قالعان الەمدىك حيتتاردىڭ اتاۋلارىن، اراب، فرانتسۋز، يتاليان، اعىلشىن سوزدەرىن قويىرتپاقتاپ جۇرمەيسىڭدەر عوي، قازاق جاستارى قازىر اعىلشىندى ەركىن مەڭگەرگەن، ولاي بولسا، ورىسشانى بىلاي دا بىلەدى عوي (قاجەتى بولماسا دا ءتىل بىلگەننىڭ زيانى جوق), ناعىز كەرەكتىسى تەحنيكالىق اعىلشىن دەر ەدىم. ونىڭ ۇستىنە اراب سوزدەرى ءسال وزگەرگەنى بولماسا ءوزىمىزدىڭ تىلىمىزدە دە جەتكىلىكتى (عىلىم، كىتاپتى ايتپاعاندا كۇندەلىكتى كەزدەسەتىن ادال، نيەت، كادە، سابىر، قادىر ت.ب. دەگەن سياقتى). ايتيشنيك، پروگرامميست، ينجەنەر، ءتىپتى ماركشەيدەرلەر، گيدروگەولوگتار، قۇرىلىس پرورابتارى، ەكولوگ، ەنەرگەتيكا (بىلۋىمشە ازىرگە اتومدىق ستانتسيالار جوق، كەڭىنەن قولدانىلاتىن مۇناي-گاز، الداعى بولاشاق باعىتتا كۇن، سۋ ەنەرگياسىن پايدالانۋ ماسەلەسى) ت.ب. ماماندىقتاردى مىقتى يگەرگەن بولسا، جۇمىس تابىلادى دەر ەدىم.
ساۋد ارابياسى مۇسىلمان ەلدەرىنە، ماماندارىنا باسىمدىق-پريوريتەت بەرگەن، سوندىقتان بىزگە پايدالانۋ وڭايىراق. بۇنداي مۇسىلمان جەرىندە سالىنىپ جاتقان عالامات پروەكتىلەرگە قازاق جاستارى كوپتەپ، قورىقپاي ارالاسۋى قاجەت. بىزدەر كوبىنە باتىسقا بارۋعا قۇمارمىز، وندا ءوز ماماندارى دا جەتكىلىكتى، ال مىندا، سول باتىستا نە قولدانىلسا ءبارى دە ارتىعىمەن قولدانىلۋدا ەكەندىگىن بىلگەن ابزال. جاسىم كەلىپ قالعانىنا قاراماستان، ەكولوگيانى تۇزەتۋ جونىندەگى بىرەر ۇسىنىستارىمدى مەككە جانە مەدينا مەريالارىنا ەلەكتروندىق حات ارقىلى جىبەردىم...
...سونىمەن وزىمە نە الدىم، نە قابىلدادىم دەسەك، ارابتا «اس-سابر حەير» دەگەن ماقال بار (سابر سول سابىر، حەير سول قايىر), بىزشە «سابىر ءتۇبى سارى التىن»، باسقالارعا، باسشىلارعا جاقپاي قالاتىن، قىزمەتىمە دە كوپتەگەن زيان كەلتىرگەن شىتىرلاعان مىنەزىمنەن قۇتىلسام دەگەن ماقساتىم بار، بالا-شاعاعا دا قادىرىم ارتا تۇسەر مە ەدى. شىعىس دانالارىنىڭ «ەگەر اشۋلانىپ تۇرساڭ، جاۋاپ قاتقانشا ىشىڭنەن جەتىگە دەيىن ساناپ بارىپ سويلە» دەگەندەرىن باسشىلىققا الساڭ ەشتەمەدەن قور بولماسسىڭ. ال قاجىلىققا كەلسەك، ۇستازدار ايتاتىنداي «قازىر قاجى بولۋ وڭاي، ونى ومىردە ارى قاراي الىپ ءجۇرۋ قيىننىڭ قيىنى» ەكەنىن ەشقاشاندا ۇمىتپاۋ ەكەنى ايدان انىق...
ازكەن التاي
تالدىقورعان
Abai.kz
