Qazaq tarihynda Esim hannyng esimi әrqily baghalanady. Degenmen, bir jaghynan, ol — el birligin saqtaugha, handyqtyng tútastyghyn qorghaugha kýsh salghan memleket qayratkeri. Ekinshi jaghynan, onyng biyligi túsynda oryn alghan qandy oqighalar, әsirese Túrsyn hangha qatysty qatang jazalau sharalary halyq jadynda «qyrghyn» úghymymen astasyp ketken. Búl maqalada Esim hannyng tarihy túlghasyna birjaqty aiyp taghudan góri, sol dәuirding sayasy ahualyn, biylik ýshin kýresting qataldyghyn jәne qabyldanghan sheshimderding sebep-saldaryn tarazylaugha talpynamyz. Sonymen, qane kettik.

Esim han XVII ghasyrdyng basynda Qazaq handyghyn basqarghan. Osy kezeng — handyqtyng ishki-syrtqy qauip-qaterge toly, túraqsyz uaqyt edi. Jonghar taypalarynyng kýshengi, Orta Aziyadaghy handyqtardyng ózara tartysy, kóshpeli qoghamdaghy ru-taypalyq mýddelerding qaqtyghysy memleketting bir ortalyqqa baghynuyn әlsiretti. Osynday jaghdayda biylikke kelgen Esim han ýshin eng basty mindet — ydyraugha bet alghan handyqty qayta biriktiru edi.

Tarihy derekterge sýiensek, Esim han biyligin nyghaytu ýshin tek syrtqy jaumen ghana emes, ishki qarsylastarymen de kýres jýrgizdi. Solardyng ishinde eng belgilisi — Túrsyn han. Ol Tashkent aimaghynda ózin derbes han retinde jariyalap, Esim hannyng ýstemdigin moyyndaudan bas tartty. Búl әreket Qazaq handyghynyng ishki birligine tikeley qauip tóndirdi. Sebebi bir handyqta eki biyleushining túruy — memleketting әlsireuine, syrtqy kýshterding aralasuyna jol ashatyn faktor edi.

Esim han men Túrsyn han arasyndaghy teketires aqyr sonynda qaruly qaqtyghysqa úlasty. Tarihta «Esim hannyng eski joly» dep atalatyn zandar jinaghy bar. Búl erejeler biylikke qarsy shyqqandargha qatang jaza qoldanudy jaqtady. Sol zandargha sýiene otyryp, Esim han Túrsyn hangha qarsy sheshushi soqqy jasady. Nәtiyjesinde Túrsyn han óltirilip, oghan qoldau kórsetken ru-taypalar da auyr jazagha úshyrady. Qazaq júrtynyng birazy qyrylyp ketti. Mine, osy oqighalar halyq sanasynda «Esim hannyng qyrghyny» degen atpen saqtaldy.

Alayda, búl qyrghyndy jeke basynyng qatigezdiginen tughan әreket dep qarastyru — tarihy shyndyqty tolyq ashpaydy. Sol zamannyng sayasy mәdeniyetinde biylikke qarsy shyqqandy keshiru әlsizdik belgisi sanaldy. Handyq biylik qatal tәrtipke sýiendi, óitkeni kóshpeli qoghamda zannyng kýshi kóbine kýshting zanymen bekitiletin. Eger Esim han Túrsyn hannyng býligin jazasyz qaldyrsa, basqa aimaqtarda da derbestikke úmtylghan kýshter kóbeyip, handyq tolyq ydyrauy mýmkin edi.

Sonymen qatar, Esim han jýrgizgen qatang sayasattyng úzaq merzimdi nәtiyjesine de nazar audaru qajet. Túrsyn hannyng joyyluynan keyin Qazaq handyghynda biraz uaqytqa bolsa da sayasy túraqtylyq ornady. Handyqtyng ortalyq biyligi kýsheyip, syrtqy jaulargha qarsy birlesken әreket jasau mýmkindigi artty. Búl túrghydan alghanda, qandy oqigha memleketti saqtap qaludyng auyr, biraq sol dәuirde keng taralghan tәsili boldy.

Degenmen, kez kelgen qyrghyn — halyq ýshin qayghy. Qarapayym elding tartqan azaby, qantógisting saldary úrpaq jadynda auyr iz qaldyrdy. Esim hannyng atynyng «qyrghynmen» qatar ataluy da osydan. Tarihy túlghany baghalaghanda tek memleket mýddesin ghana emes, sol mýdde jolynda qúrban bolghan adamdardyng taghdyryn da esten shygharmauymyz kerek. Búl — tarihtan alynatyn eng manyzdy sabaqtardyng biri.

Esim hannyng beynesi qazaq tarihyndaghy kýrdeli, qayshylyqqa toly obraz. Ol — bir jaghynan, «Ensegey boyly er Esim» atanghan, elin qorghaghan batyr han. Ekinshi jaghynan, biyligin saqtau ýshin ayausyz sheshimder qabyldaghan qatal biyleushi. Búl eki qyr ózara qarsy demesekte, qayta sol zamannyng shyndyghyn kórsetetin tútas kórinis.

Qazirgi tәuelsiz Qazaqstan jaghdayynda Esim hannyng әreketterine moralidyq ólshemmen baghalau onay. Alayda XVII ghasyrdyng tarihy konteksin eskersek, onyng tandauy sol dәuirding zandylyqtarymen tyghyz baylanysty ekenin kóremiz. Býgingi kýni biz kýshke emes, zangha, dialogqa, kelisimge sýiengen qogham qúryp otyrmyz. Sondyqtan ótkenning qatal tәjiriybesin qaytalamay, odan sabaq alu — basty mindet.

Qorytyndylay kele, «Esim han jәne onyng jasaghan qyrghyny» taqyryby — tek sol biyleushining qataldyghy turaly әngime demeyik. Búl — memlekettilik, biylik jәne birlik, sol joldaghy qúrbandyqtar jayly oilanugha jeteleytin tarihy sabaq. Esim hannyng qyrghyny — qazaq tarihyndaghy qaraly betterding biri, degenmen, ol betterdi oqy otyryp, biz óz memleketimizding qanday synaqtardan ótkenin, býgingi shuaqty kýnning qanday baghamen kelgenin terenirek týsinemiz.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz