قازاق تاريحىندا ەسىم حاننىڭ ەسىمى ارقيلى باعالانادى. دەگەنمەن، ءبىر جاعىنان، ول — ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا، حاندىقتىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋعا كۇش سالعان مەملەكەت قايراتكەرى. ەكىنشى جاعىنان، ونىڭ بيلىگى تۇسىندا ورىن العان قاندى وقيعالار، اسىرەسە تۇرسىن حانعا قاتىستى قاتاڭ جازالاۋ شارالارى حالىق جادىندا «قىرعىن» ۇعىمىمەن استاسىپ كەتكەن. بۇل ماقالادا ەسىم حاننىڭ تاريحي تۇلعاسىنا بىرجاقتى ايىپ تاعۋدان گورى، سول ءداۋىردىڭ ساياسي احۋالىن، بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ قاتالدىعىن جانە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ سەبەپ-سالدارىن تارازىلاۋعا تالپىنامىز. سونىمەن، قانە كەتتىك.

ەسىم حان XVII عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعىن باسقارعان. وسى كەزەڭ — حاندىقتىڭ ىشكى-سىرتقى قاۋىپ-قاتەرگە تولى، تۇراقسىز ۋاقىت ەدى. جوڭعار تايپالارىنىڭ كۇشەيۋى، ورتا ازياداعى حاندىقتاردىڭ ءوزارا تارتىسى، كوشپەلى قوعامداعى رۋ-تايپالىق مۇددەلەردىڭ قاقتىعىسى مەملەكەتتىڭ ءبىر ورتالىققا باعىنۋىن السىرەتتى. وسىنداي جاعدايدا بيلىككە كەلگەن ەسىم حان ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت — ىدىراۋعا بەت العان حاندىقتى قايتا بىرىكتىرۋ ەدى.

تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەسىم حان بيلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن تەك سىرتقى جاۋمەن عانا ەمەس، ىشكى قارسىلاستارىمەن دە كۇرەس جۇرگىزدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ بەلگىلىسى — تۇرسىن حان. ول تاشكەنت ايماعىندا ءوزىن دەربەس حان رەتىندە جاريالاپ، ەسىم حاننىڭ ۇستەمدىگىن مويىنداۋدان باس تارتتى. بۇل ارەكەت قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى بىرلىگىنە تىكەلەي قاۋىپ ءتوندىردى. سەبەبى ءبىر حاندىقتا ەكى بيلەۋشىنىڭ تۇرۋى — مەملەكەتتىڭ السىرەۋىنە، سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋىنا جول اشاتىن فاكتور ەدى.

ەسىم حان مەن تۇرسىن حان اراسىنداعى تەكەتىرەس اقىر سوڭىندا قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. تاريحتا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالاتىن زاڭدار جيناعى بار. بۇل ەرەجەلەر بيلىككە قارسى شىققاندارعا قاتاڭ جازا قولدانۋدى جاقتادى. سول زاڭدارعا سۇيەنە وتىرىپ، ەسىم حان تۇرسىن حانعا قارسى شەشۋشى سوققى جاسادى. ناتيجەسىندە تۇرسىن حان ءولتىرىلىپ، وعان قولداۋ كورسەتكەن رۋ-تايپالار دا اۋىر جازاعا ۇشىرادى. قازاق جۇرتىنىڭ ءبىرازى قىرىلىپ كەتتى. مىنە، وسى وقيعالار حالىق ساناسىندا «ەسىم حاننىڭ قىرعىنى» دەگەن اتپەن ساقتالدى.

الايدا, بۇل قىرعىندى جەكە باسىنىڭ قاتىگەزدىگىنەن تۋعان ارەكەت دەپ قاراستىرۋ — تاريحي شىندىقتى تولىق اشپايدى. سول زاماننىڭ ساياسي مادەنيەتىندە بيلىككە قارسى شىققاندى كەشىرۋ السىزدىك بەلگىسى سانالدى. حاندىق بيلىك قاتال تارتىپكە سۇيەندى، ويتكەنى كوشپەلى قوعامدا زاڭنىڭ كۇشى كوبىنە كۇشتىڭ زاڭىمەن بەكىتىلەتىن. ەگەر ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ بۇلىگىن جازاسىز قالدىرسا، باسقا ايماقتاردا دا دەربەستىككە ۇمتىلعان كۇشتەر كوبەيىپ، حاندىق تولىق ىدىراۋى مۇمكىن ەدى.

سونىمەن قاتار، ەسىم حان جۇرگىزگەن قاتاڭ ساياساتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەسىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت. تۇرسىن حاننىڭ جويىلۋىنان كەيىن قازاق حاندىعىندا ءبىراز ۋاقىتقا بولسا دا ساياسي تۇراقتىلىق ورنادى. حاندىقتىڭ ورتالىق بيلىگى كۇشەيىپ، سىرتقى جاۋلارعا قارسى بىرلەسكەن ارەكەت جاساۋ مۇمكىندىگى ارتتى. بۇل تۇرعىدان العاندا، قاندى وقيعا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋدىڭ اۋىر، بىراق سول داۋىردە كەڭ تارالعان ءتاسىلى بولدى.

دەگەنمەن، كەز كەلگەن قىرعىن — حالىق ءۇشىن قايعى. قاراپايىم ەلدىڭ تارتقان ازابى، قانتوگىستىڭ سالدارى ۇرپاق جادىندا اۋىر ءىز قالدىردى. ەسىم حاننىڭ اتىنىڭ «قىرعىنمەن» قاتار اتالۋى دا وسىدان. تاريحي تۇلعانى باعالاعاندا تەك مەملەكەت مۇددەسىن عانا ەمەس، سول مۇددە جولىندا قۇربان بولعان ادامداردىڭ تاعدىرىن دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل — تاريحتان الىناتىن ەڭ ماڭىزدى ساباقتاردىڭ ءبىرى.

ەسىم حاننىڭ بەينەسى قازاق تاريحىنداعى كۇردەلى، قايشىلىققا تولى وبراز. ول — ءبىر جاعىنان، «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» اتانعان، ەلىن قورعاعان باتىر حان. ەكىنشى جاعىنان، بيلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن اياۋسىز شەشىمدەر قابىلداعان قاتال بيلەۋشى. بۇل ەكى قىر ءوزارا قارسى دەمەسەكتە، قايتا سول زاماننىڭ شىندىعىن كورسەتەتىن تۇتاس كورىنىس.

قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ەسىم حاننىڭ ارەكەتتەرىنە مورالدىق ولشەممەن باعالاۋ وڭاي. الايدا XVII عاسىردىڭ تاريحي كونتەكسىن ەسكەرسەك، ونىڭ تاڭداۋى سول ءداۋىردىڭ زاڭدىلىقتارىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورەمىز. بۇگىنگى كۇنى ءبىز كۇشكە ەمەس، زاڭعا، ديالوگقا، كەلىسىمگە سۇيەنگەن قوعام قۇرىپ وتىرمىز. سوندىقتان وتكەننىڭ قاتال تاجىريبەسىن قايتالاماي، ودان ساباق الۋ — باستى مىندەت.

قورىتىندىلاي كەلە، «ەسىم حان جانە ونىڭ جاساعان قىرعىنى» تاقىرىبى — تەك سول بيلەۋشىنىڭ قاتالدىعى تۋرالى اڭگىمە دەمەيىك. بۇل — مەملەكەتتىلىك، بيلىك جانە بىرلىك، سول جولداعى قۇرباندىقتار جايلى ويلانۋعا جەتەلەيتىن تاريحي ساباق. ەسىم حاننىڭ قىرعىنى — قازاق تاريحىنداعى قارالى بەتتەردىڭ ءبىرى، دەگەنمەن، ول بەتتەردى وقي وتىرىپ، ءبىز ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ قانداي سىناقتاردان وتكەنىن، بۇگىنگى شۋاقتى كۇننىڭ قانداي باعامەن كەلگەنىن تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz