Mәjilis deputaty Ermúrat Bapy eldegi Konstitusiyalyq reforma boyynsha Parlament minberinen sóz sóilep, Ata Zangha engizilip jatqan ózgertuler men týzetuler turaly pikirin bólisti. Biz deputattyng Mәjilis minberindegi sózin Abai.kz aqparattyq portalynyng oqyrmandaryna úsynghandy jón kórdik. 

Eng aldymen, eldegi konstitusiyalyq reformany talqylau jónindegi mening úsynysymdy Mәjilisting spiykeri retinde kýn tәrtibine engizgen sheshiminiz ýshin azamattyq alghys aitamyn! Rasynda, osynday orasan ózgeriske qatysty memlekettik ókiletti organnyng tribunasynan sóz aitpay, resmy rette ýndemey qaluymyzgha bolmaytyn edi. Búl ertengi kýni sizge de, bizge de syn bolarlyq mәsele dep bilem! 

Qúrmetti әriptester!

Eldegi sayasy ózgerister turasynda plenarlyq otyrysqa mәsele engizu jóninde úsynys bildirmes búryn, biz – Baqytjan Bazarbek, Erkin Ábil, Qazybek Isa, Elnúr Beysenbev, taghy basqa bir top deputat bar – birinshi kezekte qazaqstandyq qogham men salauatty azamattyq belsendilerge sóz arnaghymyz kelgen.

«Jana Qazaqstandy» qalyptastyru súranystaryna sәikes, bizding qogham elde sayasy ózgerister boluy kerek degen talapty talmay aityp kele jatqany mәlim. Biraq biz elde búrynghy 30 jyl boyy qalyptasqan, siresken sayasy rejimning seni 2022 jylghy referendumnyng barysynda sógile bastalghanyna mәn bermey jýrmiz. Sondaghy alghashqy reformanyng nәtiyjesinde birte-birte qalyptasqan qúndylyqtardy baghalay almay jýrgen «sozylmaly qarsylyq dertimiz» ózimiz ansap kelgen konstitusiyalyq ózgeristerdi ógey kórgenimiz tipten týsiniksiz jaghday bop túr.

Býgingi qoghamda, әsirese әleumettik jelilerde, songhy alty ay kóleminde súlbasy jasalghan konstitusiyalyq ózgeristerge qatysty batyl, biraq bir jaqtan synarjaq syndar kóp aityldy. Áriyne, azamattyq ústanymmen jәne memlekettik mýdde túrghysynda aitylatyn syndarly syngha shekteu bolmauy tiyis. Biraq sonday syn aitudyng mýmkindigi qoghamdyq qúndylyq ekenin taghy da baghalay biluimiz kerek. Nazarbaevtyng zamanynda demokratiyalyq demi ishinde túnshyghyp, suyrylyp shygha almay jýrgen qoghamnyng tyghyny sol qúndylyqtardyng arqasynda aghytylghanyn moyyndauymyz kerek!

IYә, jana Konstitusiyanyng jobasyna qatysty aitylyp jatqan biraz syndarly sózding tórkini tilge tirelip jatyr. Últtyq namysy selt etip oyanghan halyqtyng talaby teris dep, ýzildi-kesildi kereghar pikir aitudyng jóni joq. Búl taqyrypty jyly jauyp qonggha taghy da bolmaytyn edi.

Biraq qazaqta «basqa pәle – tilden» degen taghy bir tәmsil bar. Dauyly dýley qazirgi qatqyl halyqaralyq qatynastardyng qorshauy men tәrtibi kýn sayyn qyryq qúbylghan geosayasy әlemde biz búl «pәlenin» qaterinen saqtana biluimiz kerek. Biz әperbaqan, әumesir әldekimderge bilek kýshin bezeytindey el emespiz.

Bizde memleketimizding tәuelsizdigi men jasampaz bolashaghy ýshin syrttaghy soqtyqpaly-soqpaqty joldy diplomatiyanyng demeuimen jәne syrbaz sayasatpen jýrip ótuden basqa aliternativa joq! Jalpyhalyqtyq talqylaugha úsynylghan jana Konstitusiya jobasynyng jalpy sayasy sipatyn salauatty saralay bilgen adam onyng mazmúny men maqsaty memlekettilikti, qauipsizdigimiz ben tәuelsizdikting túraqtylyghyn kýitteytin astarly isharany týsinse kerekti.

Ýles salmaghy 70 payyzdan asqan halyq ózining tilin ózgege óktemdikpen emes, sary maygha ystyq qasyq batyrghanday bayyppen tana bilu – dәl býgin әldeqayda útymdy aila bolar edi. Tildi teketires pen eregesting qaruyna ainaldyru bizge әbýiir әpermeydi. Ózining tilin óktemdikpen tyqpalaghan imansyz iydeyalar payda bolghan zamanda, esermen egesu – estining isi bolmaydy.

Osy orayda Qyzylorda Qúryltayynda preziydent Qasym-Jomart Toqaev aitqan bir sóz sanagha orala beredi: «Qazaqstannyng patrioty bolu – azamattyq jauapkershilikti tereng týsinu degen sóz.

«Últ mýddesin jeleu etip, bos aiqaygha basatyn, odan qaldy azamattarymyzdyng otanymyzgha degen shynayy sýiispenshiligin sayasy úpay jinaugha paydalanghysy keletin teris pighyldy adamdardyng bizge qajeti joq», - degen edi memleket basshysy.

Býgingi әleumettik jelilerdegi dabyragha qiqu qosyp, qoghamdy qajetsiz tolqugha shaqyryp jýrgen jekelegen jelikpe psevdo-patriottardyng qylyghyna ishing ashidy. Bir ghana «KTK» múnay qúbyryndaghy apat eldi qanday qarjylyq qauipke tap qylaryn bastan keshire túra, biz әldekimge ses kórsetindey qay artymyzgha senemiz?

«Sauda soghysy» /preziydent Tramptyng poshlina shoqparyn eske alynyz/ men әlem kartasyn bólisterge sala bastaghan qaterler qaulaghan zamanda, Qazaqstan men onyng syrtyndaghy realdy baghalay, baghamday almaghan sayasy kórsoqyrlyq bizdi oryny tolmas ókinishterge tap qyluy mýmkin. Áldebireuler taghy da front ashamyz dep bizge ses kórsetip, syrtqy dýnie tenselip túrghan kezde, biz óz qolymyzben ishki dýniyemizdi dýrbelenge salugha qaqymyz joq!

Dәl osy orayda, búl jana Konstitusiyanyng jalpy sipaty, birinshi kezekte, syrtqy qaterlerge qarsy túru men elding qauipsizdigin qamtamasyz etudi maqsat tútady dep, Feysbuk jelisinde jariyalanghan bir jazbama baylanysty qyzylordalyq qoghamdyq belsendi aghatayym Saduaqas Ansatpen sózge kelisip qaldym.

Sebebi, dәl osy syrtqy tәuekelder tónip túrghan jaghdaydyng jay-japsaryn júrtshylyqqa aitam dep, ózimning jeke qoghamdyq-sayasy imidjime núqsan kelip jatsa da, men naqty real situasiyany sóz qyludan jaltarmaymyn. Memlekettik mýdde men elimizding tәuelsizdigi aldyndaghy mening jeke bas abyroyym týk te emes! El ishinde bedeli bar Saduaqas Ansat, Aytqoja Fazyl, Rysbek Sәrsenbay aghalarym da qoghamdy qopandatudan búryn, tóniregindegi júrtshylyqty sabyrgha shaqyryp, pisimillasy bastalghan ózgeristerdi aqsaqaldyq ar-ojdanmen qabylday alsa degen inilik tilegim bar!

Aytpaqshy, Konstitusiya jobasynyng 48-babyna baylanysty da qogham arasynda alandaushylyq bar. Múnda Respublika preziydentining ar namysy men qadir-qasiyetine qorghaugha qatysty beriletin konstitusiyalyq kepildikter aitylady. Al búl baptyng ýshinshi tarmaqshasynda: «Osy baptyng erejeleri Qazaqstan Respublikasynyng eks-preziydentine de qoldanylady» degen tirkeske oray «búrynghy preziydentting otbasy mýsheleri biylikke qaytyp kelui mýmkin» dep, kýdik keltirushiler bar.

Áleumettik jeli qoldanushylar arasyndaghy búl alandaushylyq qazaqy dolbar-dabyragha qiqu qosudyng synary.  Sebebi, eks-preziydent týgili, býgingi «Preziydentting otbasy  mýsheleri men onyng jaqyn tuystaryna  memlekettik qyzmet atqarugha bolmaydy» degen talap 2022 jylghy 8 mausymdaghy konstitusiyalyq zanmen bekigen.

Sóz sonynda aitarym – Qazaqstannyng tútastyghyn, qauipsizdigi men egemendigin qamtamasyz etu – elining ertenin oilaghan әrbir azamattyng mindeti boluy kerek! «Tәuelsizdik degenimiz – eng aldymen, jalpyúlttyq birlik pen kelisim.

Biz el birligin saqtap, ósip-órkendegen, abyroy-bedeli joghary әri quatty memleket qúrudy basty mindetimiz dep sanauymyz qajet. Osy maqsatqa strategiyalyq túrghydan qarap, parasatty, dana halyq ekenimizdi kórsetuimiz kerek».

Múndaghy «dana halyq ekenimizdi kórsetuimiz kerek» degen tirkesti men «qazaqstandyq qogham biylikpen salauatty jәne saliqaly mәmile jýrgizu dengeyine jetkenin kórsetui kerek» dep, preziydenttik sózding ónin sәl-pәl ainaldyryp aitqym keledi!

Ermúrat Bapi, Mәjilis deputaty

Abai.kz