«Qazaq saudagha joq», «Saudagha iykemsiz», «Óz paydasyn bilmeydi» – degen sózderdi bala jastan estip kelemiz. Saudany shyrq ainaldyryp, óz paydasyn týgendep, mayly jilikti kertip jep jýrgender – ózbekter, tәjikter, kavkazdyq últtar degen oy sanagha berik bekigen.

Naryqtyq qatynas bәrin ózgertip jiberdi. Qazaq turaly әu bastaghy oiymyz beker eken. Sóitsek naghyz saudanyng týbin týsiretin qazaqtar bolyp shyqty! Zamanyna, ortasyna tap kelmey jýr eken jazghan bayghústar. «Osy sorlylardyng qolynan birdene kelushi me edi?» - dep jýrgen tәkkapar kónilder (bәseyip) tómenshiktep qaldy. Dýkende de, bazarda da sauda jasap túrghan qazaqtar. Qazirgi qazaq bayshikeshteri sol saudanyng tetigin, ebin biletinder. Dýken,  meyramhana, dәmhana, qonaq-ýi, shashtarazdar ústaydy. Sheteldermen de sauda jasap jýr. Búrynghy qazaq qayda ketken?! Bayaghy mifting tas-talqany shyqty! Qazaqtyng isker adamdary qalyptasty. Sóitsek sauda qazaqtyng qanynda bar eken. «Esekting artyn jusang da mal tap!» - degen sózdi úly Abay beker aitpaghan.

HH ghasyrdyng basynda saudanyng jalynan ústaghan qazaqtyng iri saudager baylary kóbeydi. Qazaqtyng sauda, kompradorlyq burjuaziyasy qalyptasty. Gh.Mýsirepovting «Oyanghan ólke» romanyndaghy IYgilik baydy eske týsiriniz. Tipti alysqa barmay-aq Aqan serining әkesi Qoramsa bay saudager bolghan. Dýken ústaghan. Qazaqta osynday bay saudagerler az bolmaghan. Qazaq arasynda bir emes, eki-ýsh retten qajylyqqa barghan baylar qarasy da mol bolghan. Búl neni bildiredi? Ál-auqattyng jaqsylyghyn, túrmystyng baquattylyghyn bildiredi. El arasynda saudanyn, paydanyng kózin biletin adamdar kóbeydi.

Sózimiz jalang bolmas ýshin sol kez (HH gh. basy) túrmysynan habardar etetin kórkem әdebiyet mәtinine jýginelik. Qazaq túrmysynyng bilgiri, últy tatar, qazaq jazushysy Sabyr Shәripov ózining «Sýlik» atty әngimesinde Ysqaq qajy degen keyipkerining qatty qys bolatyn jyly, jem-shópting azdyghyna baylanysty balalarymen aqyldasa kelip, qoldaghy siyrlardy kedey auyldardaghy qoldarynda jalghyz qarasy joq, sauyn siyrgha zar bolyp otyrghan adamdargha taratyp, bir qys baghyp beruge beretinin suretteydi. Siyrlar qystan aman shyghady. Esesine jarlylar qys boyy sýtke qaryq bolady jәne syiyr iyesi baygha rahmetterin jaudyrady. Osy sharanyng arty ne boldy? Jazushy arada biraz jyldar ótkenin keltiredi. Kedey auyldar siyrlardy tólderimen bir qys baghyp, kelesi jyly úrghashy tólderin enesimen birge kelesi qysqa da qaldyryp otyrady. Tek erkek tólderdi ghana iyesine qaytaryp otyrady. On jyldyng ishinde bayaghy kedey ýilerding әrqaysysynda bir siyr bes-alty basqa deyin kóbeydi. Ysqaq qajynyng balalary endi osylardy óz qolymyzgha alsaq dep qynqylday bastaydy. Biraq Ysqaq qajynyng óz esebi ózinde. Ol asyqpaydy.

Ysqaq qajynyng ishki esebine povesten ýzindi keltire otyryp, kóz jetkizsek: «Kóke, búl júmysty aqyryndap dogharsaq qaytedi? Tym auyrlap bara jatyr. Bayaghy bir siyr baghzy bir ýilerde bes-alty bas boldy, ózderinde bizdikinen basqa adal qarasy joq, sol siyrlardy bir kýni alamyz desek birjola aidatyp qoya da bermeydi ghoy. Ala qoysaq ash qalady ghoy. Solardan birli-jarymdy jartylap osy bastan ala bastauymyz dúrys qoy deymin?

-Qoy, shyraghym, saspa kóbeysin. Tipti alma, moldana bersin. Ony maldanghanyna bizge eki týrli payda bar. Paydanyng biri әr jyly kýz jәrmenkege shygharda eki jýzden artyq torpaq jinap alyp otyrsyn. Búzaulary ólse aqshaday qún tólep túrady. Odan bes-alty jýz som ónedi. Baqbaydyng siyry ólip qalsa tóleytin mýmkim joq, al bizdiki ólmeydi, ýsh jýz siyrdyng tóline bir jyly eki jýz myng somnan artyq payda az emes, ýsh jýz qolgha ústap bagham deseng oghan shóp kerek, baqtashy adam kerek, qora-qonsy kerek. Ólip qalatyny bolady; sonyng bәrin esep qylsan, jarty paydang ketedi. Jәne sonday mal qolda túrghanda ramat salyq ta kóp týsedi. Kisi qolynda bolghan song kózge kórinbeydi. Búl bir paydasy, ekinshi  paydasy mynau: eki bolys elding neshe balasy bolsa da, bay basy «tәniri jarylqasyn» aityp otyr. Eki myng ýiding ishindegi ýsh jýz ýy bizding siyrdy sauyp, onyng sýtimen tamaghyn asyrap túr. Olardyng bәri de atalarymyzdyng aruaghyna tilek tilep túrady. Olardyng tumalary, aghayyndary bolady. Sonyng bәri bizding tileuimizde».

Al endi osydan keyin Ysqaq qajyny qalay dep baghalaugha bolady? Sóguge bola ma?

Bәlen dep sóge almaymyz. Ol óz sharuashylyghyna paydalanu kózimen, qazirshe aitsaq pragmatikalyq kózqaraspen qarap otyr. Osy Ysqaq qajy siyaqty keyipkerler kórkem әdebiyetimizde Gh.Mýsirepovting «Oyanghan ólkesindegi» IYgilik bay siyaqty keyipkerdi esepke almasaq joqqa tәn deuge bolady. Bizding kórkem shygharmalarda qazaq baylary Júman bay siyaqty tek qana malynyng sonynan jýre beretin, jabayy, nadan retinde suretteledi. Bayqasaq, mәsele olay emes eken. Ysqaq qajy bir jaghynan kedey auyldardyng rahmetin alsa, ekinshi jaghynan óz paydasyn týgeldep otyr. Bylay qarasaq, qasqyr da toq, qoyda aman.

Sosiolistik qogham psihologiyasy orystardy da qazaqtardy da jalqaulyqqa, enjerlylyqqa, salghyrtyqqa jaqsy-aq ýiretti. Onyng bir sebebi orystardyng patriarhattyq uklady qauymdyq sharuashylyqqa negizdelse, qazaqtardyng da rulyq jýiesi újymdy sharuashylyqqa qúrylghan. Qazaqtardyng «kóppen kórgen úly toy», «U ishssen, ruynmen» degen maqaldary sosiolistik újymdyq psihologiyanyng «Bәrimiz birimiz ýshin, birimiz bәrimiz ýshin» degen deviyzimen jaqsy ýilese ketti. Sosiolizmning sharuashylyghy órkeniyetti tehnologiyagha negizdelgenmen, qoghamdyq psihologiyada orta ghasyrlyq psihologiyagha oryn berildi. Bylaysha aitqanda sosiolizm – órkeniyetti feodalizm. Ol orystardy da, qazaqtardy da paternalizmge, masyldyq psihologiyagha boy ýiretkizdi. Al erteden jeke sharuashylyqqa beyim shyghys halyqtary búl psihologiyagha dendey qoghan joq. Orystarsha aitatyn barlyq «syr-bor» kiltipan osynda.

Sondyqtan da bizderge qazaqtardyng boyyndaghy kәsipkerlik, saudagerlik tarihyn zertteu qajet-aq. Al qazirgi naryq tolqynynda saudanyng jelkenin kerip, jalynan ústap jýrgen jas buyn qazaq kәsipkerlerine óristi de, tabysty jol tileymin!

Sәbit Jәmbek

Abai.kz

«Qazaq saudagha joq», «Saudagha iykemsiz», «Óz paydasyn bilmeydi» – degen sózderdi bala jastan estip kelemiz. Saudany shyrq ainaldyryp, óz paydasyn týgendep, mayly jilikti kertip jep jýrgender – ózbekter, tәjikter, kavkazdyq últtar degen oy sanagha berik bekigen.

Naryqtyq qatynas bәrin ózgertip jiberdi. Qazaq turaly әu bastaghy oiymyz beker eken. Sóitsek naghyz saudanyng týbin týsiretin qazaqtar bolyp shyqty! Zamanyna, ortasyna tap kelmey jýr eken jazghan bayghústar. «Osy sorlylardyng qolynan birdene kelushi me edi?» - dep jýrgen tәkkapar kónilder (bәseyip) tómenshiktep qaldy. Dýkende de, bazarda da sauda jasap túrghan qazaqtar. Qazirgi qazaq bayshikeshteri sol saudanyng tetigin, ebin biletinder. Dýken,  meyramhana, dәmhana, qonaq-ýi, shashtarazdar ústaydy. Sheteldermen de sauda jasap jýr. Búrynghy qazaq qayda ketken?! Bayaghy mifting tas-talqany shyqty! Qazaqtyng isker adamdary qalyptasty. Sóitsek sauda qazaqtyng qanynda bar eken. «Esekting artyn jusang da mal tap!» - degen sózdi úly Abay beker aitpaghan.

HH ghasyrdyng basynda saudanyng jalynan ústaghan qazaqtyng iri saudager baylary kóbeydi. Qazaqtyng sauda, kompradorlyq burjuaziyasy qalyptasty. Gh.Mýsirepovting «Oyanghan ólke» romanyndaghy IYgilik baydy eske týsiriniz. Tipti alysqa barmay-aq Aqan serining әkesi Qoramsa bay saudager bolghan. Dýken ústaghan. Qazaqta osynday bay saudagerler az bolmaghan. Qazaq arasynda bir emes, eki-ýsh retten qajylyqqa barghan baylar qarasy da mol bolghan. Búl neni bildiredi? Ál-auqattyng jaqsylyghyn, túrmystyng baquattylyghyn bildiredi. El arasynda saudanyn, paydanyng kózin biletin adamdar kóbeydi.

Sózimiz jalang bolmas ýshin sol kez (HH gh. basy) túrmysynan habardar etetin kórkem әdebiyet mәtinine jýginelik. Qazaq túrmysynyng bilgiri, últy tatar, qazaq jazushysy Sabyr Shәripov ózining «Sýlik» atty әngimesinde Ysqaq qajy degen keyipkerining qatty qys bolatyn jyly, jem-shópting azdyghyna baylanysty balalarymen aqyldasa kelip, qoldaghy siyrlardy kedey auyldardaghy qoldarynda jalghyz qarasy joq, sauyn siyrgha zar bolyp otyrghan adamdargha taratyp, bir qys baghyp beruge beretinin suretteydi. Siyrlar qystan aman shyghady. Esesine jarlylar qys boyy sýtke qaryq bolady jәne syiyr iyesi baygha rahmetterin jaudyrady. Osy sharanyng arty ne boldy? Jazushy arada biraz jyldar ótkenin keltiredi. Kedey auyldar siyrlardy tólderimen bir qys baghyp, kelesi jyly úrghashy tólderin enesimen birge kelesi qysqa da qaldyryp otyrady. Tek erkek tólderdi ghana iyesine qaytaryp otyrady. On jyldyng ishinde bayaghy kedey ýilerding әrqaysysynda bir siyr bes-alty basqa deyin kóbeydi. Ysqaq qajynyng balalary endi osylardy óz qolymyzgha alsaq dep qynqylday bastaydy. Biraq Ysqaq qajynyng óz esebi ózinde. Ol asyqpaydy.

Ysqaq qajynyng ishki esebine povesten ýzindi keltire otyryp, kóz jetkizsek: «Kóke, búl júmysty aqyryndap dogharsaq qaytedi? Tym auyrlap bara jatyr. Bayaghy bir siyr baghzy bir ýilerde bes-alty bas boldy, ózderinde bizdikinen basqa adal qarasy joq, sol siyrlardy bir kýni alamyz desek birjola aidatyp qoya da bermeydi ghoy. Ala qoysaq ash qalady ghoy. Solardan birli-jarymdy jartylap osy bastan ala bastauymyz dúrys qoy deymin?

-Qoy, shyraghym, saspa kóbeysin. Tipti alma, moldana bersin. Ony maldanghanyna bizge eki týrli payda bar. Paydanyng biri әr jyly kýz jәrmenkege shygharda eki jýzden artyq torpaq jinap alyp otyrsyn. Búzaulary ólse aqshaday qún tólep túrady. Odan bes-alty jýz som ónedi. Baqbaydyng siyry ólip qalsa tóleytin mýmkim joq, al bizdiki ólmeydi, ýsh jýz siyrdyng tóline bir jyly eki jýz myng somnan artyq payda az emes, ýsh jýz qolgha ústap bagham deseng oghan shóp kerek, baqtashy adam kerek, qora-qonsy kerek. Ólip qalatyny bolady; sonyng bәrin esep qylsan, jarty paydang ketedi. Jәne sonday mal qolda túrghanda ramat salyq ta kóp týsedi. Kisi qolynda bolghan song kózge kórinbeydi. Búl bir paydasy, ekinshi  paydasy mynau: eki bolys elding neshe balasy bolsa da, bay basy «tәniri jarylqasyn» aityp otyr. Eki myng ýiding ishindegi ýsh jýz ýy bizding siyrdy sauyp, onyng sýtimen tamaghyn asyrap túr. Olardyng bәri de atalarymyzdyng aruaghyna tilek tilep túrady. Olardyng tumalary, aghayyndary bolady. Sonyng bәri bizding tileuimizde».

Al endi osydan keyin Ysqaq qajyny qalay dep baghalaugha bolady? Sóguge bola ma?

Bәlen dep sóge almaymyz. Ol óz sharuashylyghyna paydalanu kózimen, qazirshe aitsaq pragmatikalyq kózqaraspen qarap otyr. Osy Ysqaq qajy siyaqty keyipkerler kórkem әdebiyetimizde Gh.Mýsirepovting «Oyanghan ólkesindegi» IYgilik bay siyaqty keyipkerdi esepke almasaq joqqa tәn deuge bolady. Bizding kórkem shygharmalarda qazaq baylary Júman bay siyaqty tek qana malynyng sonynan jýre beretin, jabayy, nadan retinde suretteledi. Bayqasaq, mәsele olay emes eken. Ysqaq qajy bir jaghynan kedey auyldardyng rahmetin alsa, ekinshi jaghynan óz paydasyn týgeldep otyr. Bylay qarasaq, qasqyr da toq, qoyda aman.

Sosiolistik qogham psihologiyasy orystardy da qazaqtardy da jalqaulyqqa, enjerlylyqqa, salghyrtyqqa jaqsy-aq ýiretti. Onyng bir sebebi orystardyng patriarhattyq uklady qauymdyq sharuashylyqqa negizdelse, qazaqtardyng da rulyq jýiesi újymdy sharuashylyqqa qúrylghan. Qazaqtardyng «kóppen kórgen úly toy», «U ishssen, ruynmen» degen maqaldary sosiolistik újymdyq psihologiyanyng «Bәrimiz birimiz ýshin, birimiz bәrimiz ýshin» degen deviyzimen jaqsy ýilese ketti. Sosiolizmning sharuashylyghy órkeniyetti tehnologiyagha negizdelgenmen, qoghamdyq psihologiyada orta ghasyrlyq psihologiyagha oryn berildi. Bylaysha aitqanda sosiolizm – órkeniyetti feodalizm. Ol orystardy da, qazaqtardy da paternalizmge, masyldyq psihologiyagha boy ýiretkizdi. Al erteden jeke sharuashylyqqa beyim shyghys halyqtary búl psihologiyagha dendey qoghan joq. Orystarsha aitatyn barlyq «syr-bor» kiltipan osynda.

Sondyqtan da bizderge qazaqtardyng boyyndaghy kәsipkerlik, saudagerlik tarihyn zertteu qajet-aq. Al qazirgi naryq tolqynynda saudanyng jelkenin kerip, jalynan ústap jýrgen jas buyn qazaq kәsipkerlerine óristi de, tabysty jol tileymin!

Sәbit Jәmbek

Abai.kz