Amerika demokratiyasy atalarynyng biri Tomas Djefferson bostandyqtyng baghasy  mәngilik saqtyqta jatqanyn atap ótken eken. Osy joly júrtshylyqtyng reformalardy belsendi týrde talqylap jatqany qoghamdyq sananyng beytaraptyqtan sәl yghysyp, azamattardyng memleketshildiktegi  óz ornyn úghynyp jatqanday әser qaldyrady. Týptep kelgende, Konstitusiya degen shynymen qatyp qalghan dogmatikalyq mәtin emes, zamangha say ózgeretin, azamattar men basqaru tetikterining arasyndaghy kelisimshart.

Osyghan sәikes kópshilik tandaghan basqarushylargha, yaghny menedjerlerge halyqtyng mýddesin qoldaghy bar resurastardy eng tiyimdi jolmen paydalanyp, elding damuyn, qauipsizdigin, әdilettiligin qamtamasyz etui – basty mindet bolsa kerek. Osy orayda Drodj Vashingtonnyng «Konstitusiya halyqty biyleu ýshin emes, halyqtyng biyligin qamtamasyz etu ýshin jazylghan qújat», – degen tújyrymy eske týsip otyr. Sondyqtan búl mәsele boyynsha azamat retinde pikir qaldyrugha әrkimning talasy bar  dep oilaymyn.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng  ózi aityp ketkendey, halyq arasynda pessimzm etek jayghany ras. Aramyzda sanaly týrde nigilizm baghytyn tandaghandar qatary kóbeyip keledi. Pikir bildirgennen zang ózgerip, ony qoldanu tajiribiyesi ózgermeydi  degen oilar mazalaydy keybirimizdi. Biraq bәrining jeke basyna qatysty jәne tolyqqandy el taghdyryn anyqtaytyn búl demokratiyalyq proseske ýles qosu últ janashyrymyn degenderding týgeline ortaq bolsa kerek.

Keudesindegi post-otarlyq jaralary tilm-tilim bolyp, jәbir kórsetushinin  moyyndauy men keshirim súrauyna qoly jetpegen qalyng qazaq ýshin tәuelsizdikting simvoldary asa qúrmetti. Biz búl qújatty qúrmetpen «Ata zanymyz» dep ataymyz, ýlken әrippen jazyp, azattyq ornaghan sәtte kók tuymyz jelbirep, armandar oryndalghan sәtterdi eske týsiremiz. Áytse de, ol nyshan ghana emes – maghyna da. Ol – halyqtyng qolyndaghy qúral. Naqtyraq aitqanda – soghan ainuly tiyis.

El auyzyndaghy «Eng bastysy – niyet», – degen qanatty sóz belgili bir dengeyde moralidik ústanym retinde aitylady. Adamdardyng bәri jaqsy bolsa, konstitusiya da kerek bolmas edi. Marvel-daghy doktor Strnedj syndy barlyq oryn aluy yqtimal bolashaqty baghalay almaytynymyz ras.  Áytse de úsynylyp jatqan ózgeristerding nәtiyjesi bastamashylardyng niyetine tikeley baylanysty ekeni ótirik pe?! Tariyhqa jýginip kóreyikshi:

Bireuler Ekinshi dýniyejýzilik, endi biri Úly Otan soghysy dep ataytyn dýrbelennin sabaqtary bizding órkeniyetke keremet múra qaldyrghan. Ómirge degen, saylaugha jәne saylanugha degen, erkin jýrip-túruymyzgha degen, óz qúdayymyzgha syiynugha degen,  úrpaq qaldyryp, ony óz mәdeniyetimizge sәikes tәrbiyeleuge degen... siyaqty qúqyqtardy qamtamasyz etken Halyqarylyq qúqyq pen Birikken Últtar úiymy bar kezde dýniyege kelgenim qanday jaqsy dep quanamyn keyde. Halyqaralyq qúqyqtyng besigi men basty tiregi – BÚÚ-da asa jogharghy dәrejede qyzmet etken Preziydentimizding úzaq jylghy tәjiriybesi bizge maqtanysh, ózine – qoldaghy myqty karta. Degenmen kelesige nazar audarynyz:

Halyqaralyq qúqyqtyng últtyq zannan joghary túruyn alyp tastaugha baghyttalghan ózgerister Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynyng 4-babyna engiziledi. Sebebi, dәl osy bapta elimizding qúqyqtyq jýiesindegi aktilerding iyerarhiyasy, sonday-aq ratifikasiyalanghan halyqaralyq sharttardyng qúqyqtyq mәrtebesi bekitilgen.

Qoldanystaghy redaksiyanyng 4-babynyng 3-tarmaghynda:

«Respublika ratifikasiyalaghan halyqaralyq sharttar onyng zandarynan basym bolady» degen norma bar.

Osy basymdyq úghymyn jon ýshin úsynylyp otyrghan ózgeris mәtini myna týrde beriledi:

«Qazaqstan Respublikasynyng halyqaralyq sharttary Konstitusiyagha jәne últtyq zannamagha sәikes qoldanylady».

Búl redaksiya halyqaralyq sharttardyng tikeley basymdyghyn alyp tastap, olardyng qoldanyluyn Konstitusiya men últtyq zandargha tәueldi etedi.

Birinshi optimistik jolmen jýrelik. Mysaly. Ótken otyz jyldyng ishindegi oryn alghan  qatelikterding basym bóligi – jana mynjyldyqqa jetpegen túsqa tiyesili. Tize bersek bizde de, sizde de uaqyt jetpeydi. Biraq ekinshi mynjyldyqtan  beri aqparattyq kenistikte «Ekinshi Dubay», «Aziyanyng jana barysy», «2030» syndy kópirme  úrandar kópshilikting qiyalyna  әser etti ghoy. Jalpy logikalyq týisik ózining zandy jolymen jýrmeydi me?! Múnay qory auqymdy, bayau bolsa da infraqúrylym istep túr, salyqtar da týsip jatyr, biraq potensial mәselesi mazalaydy. Yaghni, bolashaq mәselesi. Qazaqstan bir bólek túrghan әlem emes, әriyne. Klimattyng ózgerui erte me, kesh pe әrqaysymyzdyng ómirine әser etedi. BÚÚ tarapynan búl baghyttaghy jaqsy qadamdar jasalyp jatyr. Halyqaralyq jariya qúqyqtyng mindettiligi moyyndaudy talap etpeytin Erga Omnes jәne  Jus cognes  degen normalary bolady. Onyng qataryna basqynshylyq soghysqa, qúldyqqa, genosidke degen syndy tyiymdar kiredi. Sol qatargha ESG (Environmental, Social, and Governance) syndy múnay kompaniyalyn óndirisin ekologiyadyq normalargha sәikes ústaugha, әleumettik salagha belsendi at salysugha mindetteytin normalaryn engizuge úmtylystar bar. Qazirgi halyqaralyq qúqyqtyng kýizelisi túsynda qajetti progress bolatyna kýmәn bar ekeni ras.

Jer – Anamyzdyng qoynauyndaghy qazba baylyqtargha búrynghy zangha  sәikes memleket iye, janasynda Qazaqstan Respublikasynyng azamattaryna tiyesili. Biraq negizgi degen ken oryndarynyng iygerilu sharttary bizge kýni býginge deyin beymәlim. Úzyn sózding qysqasy, bәlkim, qol qoyylghan sәttegi әreket etken zannamagha baylauly iri ken oryndary boyynsha kelisimsharttardyng kesirin úghyp, elimizding jer baylyghyn neghúrlym tiyimdi qoldanu mәlesin oilap, qorshaghan ortany lastap, shektelgen aiyppúl tólep ýirenip alghan alpauyttargha ekologiyalyq normalardy jana Konstitusiya arqyly oryndatpaq maqsat bolsa, mine ghaniybet! Salynatyn salyq arqyly bizding ýlesimizdi arttyratyn bolsa osy reformanyng arqasynda investisiya bolyp, tabys eselene qaytpaydy ma?!

Adamzat memleket qúrumen birinshi kýn ainalasyp jatqan joq. Keybiri ozdy da ondy, keybiri bargha qanaghat etti. Búl jayly myndaghan ghalymdar jýieli jәne túraqty týrde zertteuler jýrgizdi. Osy orayda Daron Adjemoghlu  men Djeyms A. Robinson «Últtar nege sәtsizdikke úshyraydy» (Why Nations Fail) enbegin bólek atap ótu kerek. Ozghandardyng qatarynda – sot tәuelsizdigin, jeke menshik qúqyghyn, adam qúqyqtaryn qamtamasyz etip, sayasy sahnada әraluandyqty qamtamasyz etken memleketter jýr. Onyng bәri halyqaralyq jariya qúqyqpen de qamtamasyz etilgen. Mysalgha qazirgi Konstitusiyagha sәikes halyqaralyq sharttar el aumaghynda tikeley qoldanylady. Onyng qatarynda Adamnyng azamattyq qúqyqtary jónindegi konvensiya bar. Eger de kimde-kimning qúqyghy búzylghan bolsa, sot isin audandyq sottan bastap, Jogharghy sottan song Birikken Últtar Úiymyna deyin jetkizuine bolady. Jana ózgeristerge qarasaq, onda óz zannamamyz basym. Keyin «Ózimiz ýide sheshemiz», –  dep tayqyp ketpesine kim kepil?!

Búl ózgeristi shynymen myqty qúral retinde el qamyna paydalanugha bolady. Áytse de búl әlemdik qauymdastyqqa halyqaralyq qúqyqtyng shynayy jaghdayy jayly bir signal ispetti. Sonda biz kimge elikteuimiz kerek?! Jana Ly Kuani Yu ma eken desek, onyng biyligi qatal bolghanyn da úmytpayyq.

Basynda aityp ketken súraq, úsaq-týiek kórinse de, astary tereng boluy mýmkin. «Zan» terminderin «Zannama» dep almastyryp jatqany jayly aitamyz. Konstitusiya,  Konstitusiyalyq zandar , Kodekster,  Zandar,  Preziydent aktileri, Ýkimet qaulylary, Ministrlik búiryqtary,  Jergilikti aktiler,  Ishki aktiler – bәri zannama. Al zandy Qúryltay qabyldaydy, al zannamany әkimshilikter de shygharady.

Viyse-Preziydent. Jalpy alghanda, Preziydentting ókilettigimen taghayyndalatyn onyng kólenkesi ispetti. Erten, mysaly, densaulyghyna baylanysty Preziydent qyzmetinen ketetin bolsa Viyse-Preziydent búrynghyday saylau merzimining sonyna deyin mindetin atqarmaydy, 2 aida saylau ótui tiyis. Bir jaghynan halyqtan biylik etuge ókilettilik almaghan túlgha nege sonday keng kólemde úzaq uaqyt ókilettilikke ie boluy kerek degen súraq tuyndaydy. Búl mehanizm tranzittik kezende orynbasardyng әkimshilik resurstardy qoldanyp, saylauda basymdyq beretin jaghday qalyptastyru qaupin tughyzady.  Endigi mәsele kóptegen elding tarihynda qanmen jazylghan tranzittik kezenning tabighatyn ózgertedi. Saylaualdy nauqangha әli úiymdasyp ýlgermegen ýmitkerler ýshin kesilgen uaqyt jetkilikti boluyna da nazar audarsaq, iygi edi.

Preambula tikeley qúqyqtar men mindetter tuyndatpaydy, biraq ol memleketting ruhyn, iydeologiyalyq baghytyn jәne ózindik konseptualdyq negizin aiqyndap beredi. Jana jobada qoghamdaghy últtyq biregeylikke degen súranysy aiqyn bayqalghan. Búrynghy Konstitusiyada basty biriktirushi faktor retinde ortaq tarihy taghdyr kórsetilse, jana mәtinde «bayyrghy qazaq jeri» degen úghym arqyly qazaq halqynyng tituldyq róli men onyng memleket qúrushy mәrtebesi naqtyraq kórsetilgen. Búl – territoriya men etnikalyq ózegining arasyndaghy baylanysty konstitusiyalyq dengeyde quattandyru.

«Ádiletti  Qazaqstan» iydeologemasynyng engizilui de kezdeysoq emes: eger ol Konstitusiya mәtinine enetin bolsa, onda onyng avtory retinde Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng sayasy doktrinasy konstitusiyalyq qaghida dengeyine kóteriledi. Sonymen birge «Zang jәne Tәrtip» baghyty Preziydentting qúqyq ýstemdigi men qatang qúqyqtyq tәrtipke beyim sayasy filosofiyasymen ýndesedi; búl qúqyqtyq pozitivizmge nemese sayasy legizmge jaqyn ústanym.

Jana preambulada ekologiya, bilim, ghylym jәne innovasiyalar siyaqty kategoriyalardyng payda boluy – zaman talaptaryn dәl beyneleytin, bolashaq baghdaryn aiqyndaytyn ong qúbylys. Búl Qazaqstannyng qanday qúndylyqtargha sýienip, qanday strategiyalyq traektoriyagha baghyt alghanyn kórsetetin aiqyn kórsetkish.

Unitarly memleketke eki palataly Parlament kerek emestigi jayly taqyryp zangerlerding arasynda búrynnan beri talqylanyp jýrgen. Osy orayda Senatsyz Parlament reformasy qarap túrsang Preziydentting ókilettigin qysqartady. Yaghny ózi taghayyndaytyn Senattyng 15 deputatynan aiyrylady. Úsynylghan ózgerister  Qúryltaydyng 145 deputatyn halyq saylaytyn jýie qalyptastyrady. Endi barlyq 145 deputatty azamattar ózderi saylaytyndyqtan, búl ózgeris parlamentting ókildik dәrejesin kýsheytip, partiyalar arasyndaghy sayasy bәsekeni arttyrady dep kýtiledi. Biraq aimaqtardan saylanatyndar da bolmaydy, tek partiya tizimderimen ótedi. Sayasy pluralizm qalyptasqan elde múnday qalyp týbegeyli ózgerister tudyruy ekitalay. Áytse de, bәlkim, reformalar jýrgizude sheshim qabyldau tetikterin jedeldetuding bәri paydaly bolmaq degen pikir bar.

Partiyalardyng rólin kýsheytu qajettigi aiqyn. Jeke túlghalardyng aryna sýiengenimiz óz aldyna, endi sayasatty institusiyalandyru baghyty asa uaqytyly sheshim. Yaghni, jýieli ústanymy bar, moralidik talaptary joghary jәne qalyptasqan mamandardy iriktep ótkizetin partiyalar qajet. Búl ózgeris parlamentting ókildik dәrejesin kýsheytip, partiyalar arasyndaghy sayasy bәsekeni arttyrady dep kýtiledi.

Osy joly qúramyn emes, nysanyn synaushylar da bar. Kezinde qylmys retinde tanylyp, qanshama qara narday arys túlghalarmyz nasihattau jolynda qúrban bolghan panturkizm múrasy býgin jii kezdesetin taqyryp. Solardyng arasynda ataugha  simvolizmmen qarau da bar. Yaghni, tәuelsiz týrkitildes elderding Parlamentteri kóbine «Mәjilis» dep atalsa, Qúryltay degen Tatarstan, Bashqúrtsan, Qyrym tatarlary arasynda qoldanylyp keledi. Aqparattyq kenistikting qarapayym adam ýshin shamadan tys jýktelip jatqanyn eskersek, búnday qarapayym jәne emosiya shaqyratyn tújyrymdamalar qalay bolar eken?...

Qalamger әri til janashyry retinde memlekettik tildin, dәlirek aitqanda oghan qosarlanghan orys tilinin  Ata Zanymyzdaghy dәrejesi meni de tolghandyrady. Eger 9-shy baptyng 2-shi tarmaghy sol qalpynda qalatyn bolsa, Onda ana tilimiz taghy da ógey balanyng kýiin keship, sorlaghan qalpy qalatynyna kózim jetip otyr. Tipti: «Engizbesek bolmaydy!»  desek,  onda orys tilin «últaralyq qatynas tili» retinde qalghanyn qalar edim!

Jalpy Qúryltay qúryp, oghan búrynghy parlamentke qaraghanda kóbirek ókilettilik bekitetin normalardyng nәtiyjeliligi endi partiyalardyng minezi, sayasy mәdeniyeti men halyq aldyndaghy jauapkershiligin úghynuynda jatyr. Uaqyt kórseter...

Quat Qayranbaev,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi,

«Qúrmet» ordeninin, halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng iyegeri

Abai.kz